Luận văn thạc sĩ: Hoàn thiện kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích hoàn thiện kế toán công cụ tài chính tại ngân hàng thương mại Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài chính.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Lương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp.hcm
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Hoàn thiện kế toán công cụ tài chính trong các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Địa điểm: Tp.hcm

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Công cụ tài chính
• 1.2. Lịch sử phát triển công cụ tài chính
• 1.3. Bản chất công cụ tài chính
• 1.3.1. Định nghĩa công cụ tài chính
• 1.3.2. Đặc điểm công cụ tài chính
• 1.3.3. Kế toán công cụ tài chính
• 1.4. Lịch sử hình thành và phát triển chuẩn mực quốc tế về kế toán công cụ tài chính
• 1.5. Nội dung kế toán công cụ tài chính theo chuẩn mực quốc tế về kế toán hiện hành
• 1.5.1. Phân loại công cụ tài chính
• 1.5.2. Ghi nhận và xóa bỏ ghi nhận công cụ tài chính
• 1.5.3. Đo lường công cụ tài chính
• 1.5.4. Kế toán tổn thất tài sản tài chính
• 1.5.5. Kế toán phòng ngừa rủi ro
• 1.5.6. Trình bày và công bố công cụ tài chính
• 1.6. Đối chiếu kế toán công cụ tài chính theo hệ thống kế toán của một số các quốc gia với chuẩn mực quốc tế về kế toán
• 1.6.1. Đối chiếu kế toán công cụ tài chính theo hệ thống kế toán Hoa Kỳ với chuẩn mực quốc tế về kế toán
• 1.6.2. Đối chiếu kế toán công cụ tài chính theo hệ thống kế toán Trung Quốc với chuẩn mực quốc tế về kế toán
• 1.7. Đặc điểm kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại
• 1.7.1. Đặc điểm hoạt động ngân hàng
• 1.7.2. Đặc điểm công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại
• 1.7.3. Những vấn đề kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại
• 1.7.4. Mối quan hệ giữa kế toán công cụ tài chính với quản trị rủi ro tài chính tại các NHTM
• 1.7.5. Bài học kinh nghiệm xây dựng kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại các quốc gia đang phát triển
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.1.1. Hệ thống ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.1.2. Lược sử hình thành các công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.1.3. Đánh giá thực trạng các công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.1.3.1. Đánh giá cơ cấu và xu hướng tài sản tài chính
• 2.1.3.2. Đánh giá nợ tài chính và công cụ vốn chủ sở hữu
• 2.2. Thực trạng kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.2.1. Cơ sở khảo sát và đánh giá thực trạng
• 2.2.2. Cơ sở khảo sát thực tế
• 2.2.3. Phân loại công cụ tài chính
• 2.2.4. Ghi nhận và xoá bỏ công cụ tài chính
• 2.2.5. Đo lường công cụ tài chính
• 2.2.6. Trình bày và công bố công cụ tài chính
• 2.3. Thành tựu và tồn tại của kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.3.1. Nguyên nhân của những tồn tại
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm hoàn thiện kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện cho giai đoạn 2009-2011
• 3.2.1. Phân loại và trình bày công cụ tài chính
• 3.2.2. Ghi nhận và đo lường các công cụ tài chính
• 3.2.3. Kế toán phòng ngừa rủi ro
• 3.2.4. Công bố thông tin về công cụ tài chính
• 3.3. Phương hướng hoàn thiện kế toán công cụ tài chính cho giai đoạn 2012-2015
• 3.4. Điều kiện thực hiện các kiến nghị
• Danh mục công trình của tác giả
• Danh mục tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại

Kế toán công cụ tài chính là một lĩnh vực quan trọng trong hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Nó không chỉ giúp các ngân hàng quản lý tài sản và nợ phải trả mà còn đảm bảo tính minh bạch trong báo cáo tài chính. Việc hoàn thiện kế toán công cụ tài chính sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của ngân hàng, đồng thời đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư và cơ quan quản lý.

1.1. Định nghĩa và bản chất của công cụ tài chính

Công cụ tài chính được định nghĩa là các hợp đồng tạo ra tài sản tài chính cho một bên và nợ phải trả cho bên kia. Bản chất của công cụ tài chính bao gồm các loại như chứng khoán, trái phiếu, và các công cụ phái sinh. Việc hiểu rõ bản chất này là cần thiết để thực hiện kế toán chính xác.

1.2. Lịch sử phát triển kế toán công cụ tài chính

Kế toán công cụ tài chính đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những quy định đơn giản đến các chuẩn mực quốc tế phức tạp. Sự phát triển này phản ánh sự thay đổi trong môi trường kinh doanh và nhu cầu thông tin tài chính ngày càng cao từ các bên liên quan.

II. Những thách thức trong kế toán công cụ tài chính tại ngân hàng thương mại

Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, nhưng kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như sự khác biệt giữa chuẩn mực kế toán quốc tế và quy định trong nước, cũng như việc thiếu hụt nguồn nhân lực có chuyên môn cao là những rào cản lớn.

2.1. Khó khăn trong việc áp dụng chuẩn mực quốc tế

Nhiều ngân hàng thương mại gặp khó khăn trong việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế như IFRS do sự khác biệt trong quy định và thực tiễn kế toán tại Việt Nam. Điều này dẫn đến việc không đồng nhất trong báo cáo tài chính và khó khăn trong việc so sánh với các ngân hàng quốc tế.

2.2. Thiếu hụt nguồn nhân lực chuyên môn

Nguồn nhân lực trong lĩnh vực kế toán công cụ tài chính còn hạn chế về số lượng và chất lượng. Việc đào tạo và phát triển nhân viên kế toán là cần thiết để nâng cao năng lực và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

III. Phương pháp hoàn thiện kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại

Để hoàn thiện kế toán công cụ tài chính, các ngân hàng thương mại cần áp dụng một số phương pháp và giải pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện quy trình kế toán mà còn nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của báo cáo tài chính.

3.1. Cải tiến quy trình ghi nhận và đo lường

Cần thiết phải cải tiến quy trình ghi nhận và đo lường công cụ tài chính để đảm bảo tính chính xác và kịp thời. Việc áp dụng các công nghệ mới trong kế toán có thể giúp tự động hóa quy trình này, giảm thiểu sai sót và tiết kiệm thời gian.

3.2. Tăng cường đào tạo nhân lực

Đào tạo nhân lực là một yếu tố quan trọng trong việc hoàn thiện kế toán công cụ tài chính. Các ngân hàng cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kế toán công cụ tài chính cho nhân viên để nâng cao kỹ năng và kiến thức.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kế toán công cụ tài chính

Việc ứng dụng các giải pháp hoàn thiện kế toán công cụ tài chính đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho các ngân hàng thương mại. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện quy trình kế toán không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn tăng cường sự tin tưởng của nhà đầu tư.

4.1. Kết quả từ các ngân hàng thương mại hàng đầu

Nhiều ngân hàng thương mại lớn tại Việt Nam đã áp dụng thành công các giải pháp hoàn thiện kế toán công cụ tài chính, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và cải thiện vị thế cạnh tranh trên thị trường.

4.2. Đánh giá tác động đến báo cáo tài chính

Việc hoàn thiện kế toán công cụ tài chính đã giúp các ngân hàng cải thiện chất lượng báo cáo tài chính, từ đó tạo ra sự tin tưởng hơn từ phía các nhà đầu tư và cơ quan quản lý.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của kế toán công cụ tài chính

Kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để đạt được những mục tiêu cao hơn, cần có sự nỗ lực không ngừng trong việc hoàn thiện quy trình và nâng cao năng lực nhân lực.

5.1. Tương lai của kế toán công cụ tài chính

Trong tương lai, kế toán công cụ tài chính sẽ tiếp tục phát triển và trở thành một phần không thể thiếu trong hoạt động của các ngân hàng thương mại. Sự phát triển này sẽ đi kèm với việc áp dụng các công nghệ mới và các chuẩn mực quốc tế.

5.2. Đề xuất các giải pháp tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu và đề xuất các giải pháp hoàn thiện kế toán công cụ tài chính, nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường và các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế "Hoàn thiện kế toán công cụ tài chính trong các ngân hàng thương mại tại Việt Nam" do Nguyễn Thị Thu Hiền thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế TP.HCM, chuyên ngành Kế toán (mã số 62.01), dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Văn Lương và PGS.TS. Trần Thị Giang Tân.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu. Tác giả xác định ba lực đẩy chính dẫn đến yêu cầu hoàn thiện kế toán công cụ tài chính: (i) Việt Nam gia nhập WTO với tư cách thành viên thứ 150, tạo áp lực hội nhập tài chính – ngân hàng nhanh hơn các lĩnh vực khác; (ii) Các NHTM cổ phần tăng nhanh về số lượng và quy mô, thị trường chứng khoán trở thành kênh cung cấp vốn chủ yếu, đặt ra yêu cầu khắt khe hơn về chất lượng thông tin tài chính; (iii) Hệ thống kế toán các tổ chức tín dụng (TCTD) còn nhiều khác biệt so với IAS/IFRS về phân loại, ghi nhận, đo lường, trình bày và công bố công cụ tài chính, là rào cản thực hiện Đề án phát triển ngành ngân hàng đến năm 2010 và tầm nhìn 2020 được phê duyệt theo Quyết định số 112/2006/QĐ-TTg.

Mục tiêu nghiên cứu. Luận án nhằm đề xuất phương hướng và giải pháp hoàn thiện kế toán công cụ tài chính trong các NHTM ở Việt Nam, dựa trên cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế và đánh giá thực trạng trong nước.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu là các công cụ tài chính trong NHTM, ngoại trừ hợp đồng bảo lãnh tài chính, cam kết cho vay và các công cụ thuộc phạm vi điều chỉnh của VAS 25, VAS 07, VAS 08, VAS 06, VAS 19, VAS 11. Phạm vi không gian là các NHTM có hình thức sở hữu và quy mô khác nhau tại Việt Nam; phạm vi thời gian là giai đoạn từ năm 2004 đến năm 2009.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả điểm lại các công trình trong nước theo thứ tự thời gian:

• Đào Y (2003) — "Vận dụng chuẩn mực kế toán quốc tế vào hệ thống kế toán ngân hàng" [33]: phân tích khác biệt giữa hệ thống kế toán ngân hàng và IAS/IFRS.
• Đào Y (2005) — "Hoàn thiện hệ thống kế toán ngân hàng phù hợp với thông lệ quốc tế" [34]: định hướng hoàn thiện Hệ thống kế toán các TCTD; được tác giả đánh giá là đi đầu trong lĩnh vực này.
• Nguyễn Thị Thanh Hương (2007) — "Giải pháp kế toán với phát triển thị trường phái sinh" [14]: nghiên cứu duy nhất riêng về kế toán công cụ phái sinh, đề xuất vận dụng IAS 32, IAS 39 nhưng chưa đề cập nguyên tắc kế toán công cụ phái sinh.
• Nguyễn Thị Thanh Hương (2008) — đề tài khoa học cấp ngành "Áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế trong lĩnh vực kế toán ngân hàng tại Việt Nam" [15]: đề cập toàn bộ đối tượng kế toán ngân hàng, tiếp cận theo từng nghiệp vụ, mẫu khảo sát chỉ gồm 6 chi nhánh NHTM nước ngoài và 3 NHTM Việt Nam, chưa đề cập kế toán giá trị hợp lý (FVA) và kế toán phòng ngừa rủi ro.
• Hà Thị Tường Vy (2009) — "Kế toán công cụ tài chính của thị trường chứng khoán Việt Nam" [32]: giới hạn phạm vi ở thị trường chứng khoán, không đề cập công cụ tài chính chủ yếu của NHTM, không có kế toán phòng ngừa rủi ro và FVA.

Về nghiên cứu nước ngoài, tác giả điểm lại: Morris & Selon (1991), Nelson (1996), Burkhardt (2006), Zhang (2008), Aslanertik (2009) [36, 41, 67, 69] về cơ sở đo lường theo giá trị hợp lý; Wilson & Bryan (1997), Hermandez (2003) [52, 85] về kế toán phòng ngừa rủi ro; Tadesse (2006) [81] về công bố công cụ tài chính trong các NHTM; Caedo & Tirado (2004) [42] về đo lường và công bố rủi ro; Songlan Peng (2005) [70], Xiaoming Li (2006) [61], Zeghal & Mhedbi (2006) [88] về hài hòa chuẩn mực tại các quốc gia đang phát triển.

Khoảng trống luận án lựa chọn. Không có nghiên cứu nào trong nước kết nối đồng thời toàn bộ các vấn đề phân loại, ghi nhận, xóa bỏ ghi nhận, đo lường, tổn thất, trình bày và công bố công cụ tài chính trong NHTM; đồng thời không có nghiên cứu quốc tế nào đánh giá riêng ngành ngân hàng tại Việt Nam theo cả hai chiều hài hòa chuẩn mực và tuân thủ thực tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng. Luận án dựa trên hệ thống chuẩn mực quốc tế hiện hành: IAS 32 "Công cụ tài chính: Trình bày", IAS 39 "Công cụ tài chính: Ghi nhận và đo lường", IFRS 7 "Công cụ tài chính: Công bố" và IFRS 9 "Công cụ tài chính" (ban hành tháng 11/2009). Về phía Hoa Kỳ, các SFAS liên quan và SFAS 168 (hệ thống hóa Codification có hiệu lực từ 15/9/2009) được sử dụng để đối chiếu. Các khái niệm trung tâm bao gồm: giá trị hợp lý (Fair value — FV), kế toán giá trị hợp lý (FVA), nguyên giá phân bổ (AC — Amortised cost), phân loại FVPL/FVOCI/AC, kế toán phòng ngừa rủi ro (hedge accounting), hài hòa chuẩn mực (harmonisation) theo khung đánh giá của Tay & Parker (1990).

Phương pháp nghiên cứu. Luận án theo hướng hỗn hợp, trong đó định tính là chủ đạo, bổ sung bởi phân tích định lượng mô tả:

• Định tính: phân tích lịch sử (truy nguyên quá trình hình thành công cụ tài chính từ 3.500 năm TCN đến nay), so sánh chuẩn mực (đối chiếu hệ thống kế toán Việt Nam với IAS/IFRS, US.GAAP và China.GAAP), phân tích văn bản pháp lý và báo cáo tài chính của các NHTM được khảo sát.
• Định lượng mô tả: thống kê mô tả, so sánh cơ cấu tài sản tài chính, nợ tài chính và vốn chủ sở hữu của các NHTM qua các năm; đánh giá mức độ tuân thủ quy định kế toán trên thực tế.

Nguồn dữ liệu. Báo cáo tài chính của 21 ngân hàng có quy mô và hình thức sở hữu khác nhau giai đoạn 2004–2009; Báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước; dữ liệu từ các nghiên cứu trước. Mẫu khảo sát tuân thủ gồm 12 ngân hàng: 5 NHTM cổ phần đã niêm yết, 5 NHTM cổ phần giao dịch trên thị trường OTC, 1 NHTM nhà nước và 1 ngân hàng liên doanh. Việc thu thập dữ liệu thực tế được hỗ trợ bởi ThS. Nguyễn Hồ Hoàng Vũ — Kế toán trưởng Ngân hàng TMCP Xuất Nhập khẩu Việt Nam (EIB).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại

Chương này cung cấp nền tảng lý luận toàn diện. Tác giả truy nguyên lịch sử công cụ tài chính qua bốn giai đoạn lớn: hình thành từ khoảng 3.500 năm TCN (tại các nhà thờ Hy Lạp), phát triển các công cụ phái sinh qua Luật Hammurabi (1.750 TCN), thị trường chứng khoán Amsterdam (1611), đến các trào lưu đổi mới tài chính thập kỷ 1970–1990. Các mốc cụ thể được ghi nhận: giao dịch tương lai tiền tệ (1972), quyền chọn cổ phiếu thường (1973), NCD do Citibank ra đời năm 1962, Super NOW xuất hiện tại Hoa Kỳ năm 1982.

Về chuẩn mực quốc tế, tác giả hệ thống quá trình từ IAS 25 (1986), ED 40 (1991), IAS 32 (1995), IAS 39 (1998), các phiên bản hiệu chỉnh 2003 và 2005, IFRS 7 (tháng 8/2005) đến IFRS 9 (tháng 11/2009). Các nội dung kế toán được phân tích theo sáu vấn đề: phân loại, ghi nhận và xóa bỏ ghi nhận, đo lường (theo FV, AC, FVPL, FVOCI), tổn thất tài sản tài chính, kế toán phòng ngừa rủi ro, trình bày và công bố.

Phần đối chiếu so sánh US.GAAP với IAS/IFRS làm rõ: FASB ban hành 167 SFAS từ 1973 đến 6/2009, gần 1/4 liên quan công cụ tài chính; sau ngày 15/9/2009 chuyển sang hệ thống Codification. Điểm khác biệt nổi bật là định nghĩa giá trị hợp lý (IAS 39 dùng giá đầu vào, SFAS 157 dùng giá đầu ra), mức độ công bố và xóa bỏ ghi nhận tài sản tài chính. Phần so sánh China.GAAP tổng hợp bốn chuẩn mực CAS 22, CAS 23, CAS 24, CAS 37, xác định mức độ hài hòa trên phương diện chuẩn mực là "hơn 2/3 China.GAAP hài hòa với IAS/IFRS" (Songlan Peng, 2005), nhưng thực hành vẫn nghiêng về giá gốc. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia đang phát triển được tổng hợp ở cuối chương.

Bảng 1.1 thống kê các loại công cụ tài chính trên Bảng cân đối kế toán theo ba cột: Tài sản tài chính, Nợ tài chính và Công cụ vốn chủ sở hữu. Bảng 1.2 so sánh tổ chức các nội dung kế toán công cụ tài chính giữa China.GAAP và IAS/IFRS. Bảng 1.3 tổng hợp các công cụ tài chính trong NHTM. Bảng 1.4 so sánh công bố rủi ro theo IFRS và Basel II.

Chương 2: Thực trạng kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Chương này trình bày và đánh giá thực trạng theo hai tuyến song song: thực trạng bản thân công cụ tài chính và thực trạng kế toán công cụ tài chính.

Về hệ thống NHTM, tác giả phân tích cơ cấu hệ thống ngân hàng giai đoạn 1990–2008 (Bảng 2.2), cơ cấu vốn điều lệ đến tháng 6/2010 (Bảng 2.3) và vốn chủ sở hữu giai đoạn 2005–2009 (Bảng 2.4). Dư nợ tín dụng của hệ thống ngân hàng đối với nền kinh tế giai đoạn 2000–2008 được trình bày tại Bảng 2.1. Khái quát tài sản tài chính (Bảng 2.5), cơ cấu tài sản tài chính (Bảng 2.6), nợ tài chính và vốn chủ sở hữu (Bảng 2.7), cơ cấu nợ tài chính (Bảng 2.8) đều theo giai đoạn 2005–2009 cho 21 ngân hàng mẫu.

Về thực trạng kế toán, cơ sở đánh giá gồm các văn bản pháp lý hiện hành (Bảng 2.9), danh sách 12 ngân hàng khảo sát (Bảng 2.10) và các văn bản pháp lý liên quan từng loại công cụ tài chính (Bảng 2.11). Thực trạng được phân tích theo từng vấn đề: phân loại tín dụng ngân hàng (Bảng 2.12), phân loại nợ tài chính (Bảng 2.13), định nghĩa cơ sở đo lường (Bảng 2.14) và quy định đo lường tại các NHTM (Bảng 2.15). Chương kết thúc bằng tổng hợp thành tựu, tồn tại và nguyên nhân của các tồn tại trong kế toán công cụ tài chính tại Việt Nam.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Chương 3 được cấu trúc theo hai giai đoạn hoàn thiện. Giai đoạn 2009–2011 (các giải pháp trước mắt) bao gồm bốn nhóm: (i) phân loại và trình bày công cụ tài chính, với Bảng 3-2 kiến nghị phân loại, Sơ đồ 3-1 về phân loại tài sản tài chính và Sơ đồ 3-2 về nguyên tắc tách công cụ phái sinh chìm; (ii) ghi nhận và đo lường, với Bảng 3-3 kiến nghị đo lường khi ghi nhận ban đầu, Bảng 3-4 kiến nghị đo lường sau ghi nhận ban đầu và Sơ đồ 3-3 về nguyên tắc xóa bỏ ghi nhận tài sản tài chính; (iii) kế toán phòng ngừa rủi ro; (iv) công bố thông tin về công cụ tài chính. Danh sách văn bản đề xuất ban hành hoặc chỉnh sửa cho giai đoạn 2009–2011 được liệt kê tại Bảng 3-1. Giai đoạn 2012–2015 (phương hướng dài hạn) đề ra lộ trình hài hòa sâu hơn với IAS/IFRS. Chương kết thúc bằng phần điều kiện thực hiện các kiến nghị.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Tác giả tự xác định năm đóng góp chính:

1. Hệ thống lịch sử tiến hóa công cụ tài chính từ khi hình thành đến các giai đoạn phát triển; tổng hợp các đặc trưng của công cụ tài chính nói chung và trong NHTM.

2. Tổng hợp nghiên cứu về nguyên tắc ghi nhận, đo lường, trình bày và công bố công cụ tài chính theo IAS/IFRS; đối chiếu hệ thống kế toán các quốc gia với IAS/IFRS để rút ra xu hướng chung và bài học cho các nước đang phát triển.

3. Đánh giá kế toán công cụ tài chính trong các NHTM tại Việt Nam trên hai phương diện: (i) mức độ hài hòa giữa hệ thống kế toán các TCTD với IAS/IFRS và (ii) mức độ tuân thủ các quy định kế toán trên thực tế tại 12 ngân hàng được khảo sát.

4. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tồn tại trong kế toán công cụ tài chính hiện nay và tổng hợp bài học kinh nghiệm quốc tế cho các nước đang phát triển; hình thành quan điểm và phương hướng hoàn thiện cho cả giai đoạn trước mắt lẫn lâu dài.

5. Hệ thống giải pháp hoàn thiện vừa đáp ứng nhu cầu thông tin của các đối tượng sử dụng (đặc biệt nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán) vừa thúc đẩy tiến trình hài hòa hệ thống kế toán Việt Nam với chuẩn mực quốc tế.

Kiến nghị cụ thể bao gồm danh mục văn bản pháp lý cần ban hành mới hoặc chỉnh sửa trong giai đoạn 2009–2011 (Bảng 3-1), phân loại lại công cụ tài chính trong NHTM (Bảng 3-2), quy tắc đo lường khi ghi nhận ban đầu (Bảng 3-3) và sau ghi nhận ban đầu (Bảng 3-4).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản không trình bày mục riêng về hạn chế của nghiên cứu. Dựa trên phạm vi được xác định trong luận án, có thể ghi nhận một số giới hạn thực chất: phạm vi thời gian dừng ở năm 2009, trong khi IFRS 9 mới ban hành tháng 11/2009 và IASB dự kiến hoàn tất dự án vào cuối 2010 – đầu 2011; một số dự thảo như ED/2009/05, ED/2009/3, ED/2009/12, ED/2010/4 còn đang trong giai đoạn lấy ý kiến khi luận án hoàn thành, nên các giải pháp giai đoạn 2012–2015 được xây dựng dựa trên kỳ vọng về chuẩn mực chưa chính thức có hiệu lực. Ngoài ra, các công cụ tài chính được loại khỏi phạm vi nghiên cứu (hợp đồng bảo lãnh tài chính, cam kết cho vay) có thể là chủ đề của các công trình tiếp theo.

---

Giá trị tham khảo

Luận án hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành kế toán – kiểm toán, đặc biệt trong lĩnh vực kế toán ngân hàng và kế toán công cụ tài chính: Chương 1 cung cấp cơ sở lý luận có hệ thống về IAS 32, IAS 39, IFRS 7, IFRS 9 và phần so sánh US.GAAP/China.GAAP với IAS/IFRS.
• Người làm chính sách tại NHNN và Bộ Tài chính: Chương 3 và phần điều kiện thực hiện kiến nghị trình bày lộ trình hai giai đoạn (2009–2011 và 2012–2015) cùng danh mục văn bản cụ thể cần ban hành hoặc chỉnh sửa.
• Kế toán trưởng và bộ phận tài chính tại các NHTM: Chương 2 với các bảng đối chiếu quy định hiện hành, bảng phân loại và bảng đo lường công cụ tài chính là tài liệu tham chiếu cho việc rà soát tuân thủ.
• Nhà đầu tư và phân tích tài chính: Phần trình bày và công bố công cụ tài chính theo IFRS 7 trong Chương 1 và các kiến nghị về công bố thông tin trong Chương 3 giúp hiểu được những gì có thể kỳ vọng từ báo cáo tài chính của NHTM khi chuẩn mực được hoàn thiện.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu khảo sát thực trạng kế toán công cụ tài chính gồm những loại ngân hàng nào? Mẫu khảo sát gồm 12 ngân hàng: 5 NHTM cổ phần đã niêm yết, 5 NHTM cổ phần giao dịch trên thị trường OTC (thị trường phi tập trung), 1 NHTM nhà nước và 1 ngân hàng liên doanh. Dữ liệu thống kê mô tả sử dụng báo cáo tài chính của 21 ngân hàng giai đoạn 2004–2009.

2. Những vấn đề kế toán công cụ tài chính nào chưa được các nghiên cứu trong nước trước đó đề cập? Tác giả chỉ ra nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hương (2008) [15] chưa đề cập kế toán giá trị hợp lý (FVA) và kế toán phòng ngừa rủi ro; nghiên cứu của Hà Thị Tường Vy (2009) [32] cũng không có hai nội dung này và không đề cập các công cụ tài chính chủ yếu của NHTM như cho vay và tiền gửi khách hàng. Không có công trình nào kết nối đồng thời toàn bộ sáu vấn đề: phân loại, ghi nhận, xóa bỏ ghi nhận, đo lường, tổn thất và công bố.

3. Luận án đánh giá mức độ hài hòa của China.GAAP với IAS/IFRS ở mức độ nào, và bài học gì được rút ra cho Việt Nam? Theo kết quả của Songlan Peng (2005) được tác giả dẫn lại, hơn 2/3 China.GAAP hài hòa với IAS/IFRS về chuẩn mực [70], song mức độ hài hòa về thực hành còn thấp, đặc biệt trong áp dụng cơ sở đo lường giá trị hợp lý — các công ty niêm yết tiếp tục dùng giá gốc kể cả sau khi Bộ Tài chính Trung Quốc yêu cầu áp dụng chuẩn mực mới. Bài học cho Việt Nam là phải đánh giá hài hòa trên cả hai chiều chuẩn mực và thực hành, đồng thời cần điều kiện hỗ trợ từ nhiều phía để thị trường cung cấp đủ dữ liệu xác định giá trị hợp lý.

4. Luận án xác định những điều kiện nào để áp dụng kế toán phòng ngừa rủi ro theo IAS 39? Theo IAS 39, đoạn 71–102 được tác giả tổng hợp, có ba điều kiện cần và đủ: (i) quy định rõ ràng bằng văn bản về loại phòng ngừa rủi ro, công cụ phòng ngừa, khoản mục được phòng ngừa và bản chất rủi ro cần phòng ngừa; (ii) hiệu quả phòng ngừa rủi ro phải được đo lường một cách đáng tin cậy, đạt mức cao; (iii) hiệu quả phòng ngừa rủi ro phải được đánh giá ngay từ đầu và mỗi khi lập báo cáo tài chính. Nếu các điều kiện này không còn thỏa mãn thì kế toán phòng ngừa rủi ro phải chấm dứt.

5. Tác giả đề xuất ban hành hoặc chỉnh sửa những loại văn bản nào trong giai đoạn 2009–2011? Danh mục văn bản được liệt kê tại Bảng 3-1. Các kiến nghị tập trung vào bốn nhóm văn bản tương ứng với bốn nhóm giải pháp: văn bản về phân loại và trình bày công cụ tài chính, văn bản về ghi nhận và đo lường (bao gồm đo lường khi ghi nhận ban đầu và đo lường sau ghi nhận ban đầu), văn bản về kế toán phòng ngừa rủi ro và văn bản về công bố thông tin công cụ tài chính — đều hướng đến thu hẹp khoảng cách giữa Hệ thống kế toán các TCTD và IAS/IFRS.

---

Kết luận

Luận án cung cấp khảo sát có hệ thống về lịch sử, lý luận và thực trạng kế toán công cụ tài chính trong NHTM tại Việt Nam, đặt trong bối cảnh hội nhập sau khi Việt Nam gia nhập WTO và hướng tới các mục tiêu phát triển ngành ngân hàng đến năm 2010 và tầm nhìn 2020. Bằng cách đối chiếu hệ thống kế toán các TCTD với IAS 32, IAS 39, IFRS 7, IFRS 9 và kinh nghiệm của Hoa Kỳ, Trung Quốc, tác giả làm rõ khoảng cách hiện tồn cả ở cấp độ chuẩn mực lẫn thực hành tại 12 ngân hàng khảo sát. Các kiến nghị được phân kỳ theo hai giai đoạn cụ thể (2009–2011 và 2012–2015), gắn với hệ thống bảng phân loại và đo lường chi tiết. Luận án là tài liệu tham chiếu cho các nhà nghiên cứu, người làm chính sách và chuyên gia kế toán ngân hàng quan tâm đến tiến trình hài hòa chuẩn mực kế toán Việt Nam với IAS/IFRS.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về kế toán công cụ tài chính trong ngân hàng thương mại 1. Công cụ tài chính. Lịch sử phát triển công cụ tài chính. Để có được danh mục đa dạng và phức tạp như ngày nay, công cụ tài chính đã trải qua hàng nghìn năm hình thành, phát triển, đặc biệt qua các trào lưu đổi mới tài chính trong hơn vài thập kỷ vừa qua.

(1) Giai đoạn hình thành (từ 3.500 năm trước Công nguyên đến cuối thế kỷ XIX). Tư liệu khảo cổ cho thấy, khoảng 3.500 năm trước Công nguyên đã có hoạt động giữ của cải dư thừa của công chúng tại các nhà thờ Hy Lạp [8, tr. Các sáng kiến của người gửi tài sản (tiền) là sử dụng giấy biên nhận gửi tài sản trong trao đổi và sáng kiến sử dụng tài sản (tiền) giữ hộ để cho vay của người giữ tài sản (tiền) chính là cơ sở hình thành các công cụ tài chính sơ khai - chứng thư (biên nhận gửi tài sản) và cho vay [2, tr. Ngày nay các chứng thư trở thành séc, còn tài sản và tiền của người gửi tại nhà thờ là tiền gửi của khách hàng tại các NHTM.

Sau đó, các công cụ tài chính khác được ra đời và phát triển nhằm mục đích tạo lập các phương thức giao dịch thuận lợi cho việc tìm và sử dụng vốn. Bằng cách mua lại các khoản phải thu sau khi các thương gia cung cấp hàng hoá, dịch vụ cho khách hàng, ngân hàng đã hình thành một trong các sản phẩm tín dụng sớm nhất, đó là chiết khấu thương phiếu [79, tr. Các công cụ tài chính phái sinh cũng đã được hình thành từ hàng nghìn năm nay, như quyền chọn liên quan đến sự vỡ nợ các khoản phải trả lãi được mô tả trong Luật Hammurabi (Code of Hammurabi) xuất hiện vào 1.750 năm trước Công nguyên hay quyền chọn mua ô liu được mô tả trong Aristotle’s Politics vào 350 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 năm trước Công nguyên. Sau đó, các giao dịch quyền chọn phát triển tại Anh, Pháp vào thế kỷ XII, XIII, các hợp đồng quyền chọn và kỳ hạn mua, bán hoa tulip tại Hà Lan xuất hiện vào thế kỷ XVII và các hợp đồng tương lai cũng được chính thức giao dịch khi sàn giao dịch Amsterdam ra đời vào năm 1611 [84].

Sang thế kỷ XI, thị trường chứng khoán đầu tiên hình thành tại Pháp giữa ngân hàng và các cá nhân nhằm thực hiện các giao dịch công cụ nợ [89]. Trái phiếu và cổ phiếu xuất hiện, phát triển vào thế kỷ XVI, nhất là sau khi thị trường trái phiếu tại Anh ra đời năm 1694, thị trường chứng khoán có đăng ký được thành lập năm 1.773 tại Luân Đôn [4, tr. Ngoài ra, cổ phiếu ưu đãi có cổ tức cố định hình thành từ những năm 1830, khi các công ty vận chuyển đường bộ và đường sông tại Hoa Kỳ có nhu cầu tăng vốn cho các dự án của mình [68]. Tóm lại, qua hàng nghìn năm, các công cụ tài chính khác nhau đã lần lượt ra đời và phát triển, từ những công cụ đơn giản như cho vay, tiền gửi, thương phiếu… đến các công cụ phái sinh phức tạp như giao dịch tương lai, kỳ hạn và quyền chọn.

Đầu thế kỷ XX, hoạt động của các ngân hàng được đẩy mạnh, nhờ đó các công cụ tài chính là các khoản cho vay, thương phiếu và chấp phiếu ngân hàng cũng phát triển theo. Ngoài việc mở rộng cho vay kinh doanh vào các năm 1920 -1930, các ngân hàng lớn như Citigroup, Bank of America bắt đầu thúc đẩy sản phẩm tín dụng khác là cho vay tiêu dùng. Thương phiếu là công cụ tài chính có những biến động thăng trầm, điển hình như ở Hoa Kỳ.