CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TẠI DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1.1 Khái niệm chi phí sản xuất Trong quá trình sản xuất sản phẩm, DN thường phải bỏ ra những chi phí về các loại đối tượng lao động, tư liệu lao động và sức lao động của con người. Đây là các yếu tố cơ bản để tiến hành các hoạt động sản xuất, song sự tham gia của mỗi yếu tố này là khác nhau dẫn đến sự hình thành những chi phí tương ứng như: Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp (CPNVLTT), chi phí nhân công trực tiếp (CPNCTT), chi phí khấu hao tài sản cố định (CPKHTSCĐ), chi phí dịch vụ mua ngoài và chi phí khác bằng tiền… Theo PGS.TS Đoàn Xuân Tiên viết trong Giáo trình Kế toán quản trị doanh nghiệp (2009): “Chi phí sản xuất sản phẩm là toàn bộ các khoản chi phí liên quan tới việc sản xuất sản phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất, toàn bộ các chi phí này được tính vào giá thành sản phẩm. Chỉ những chi phí để tiến hành các hoạt động sản xuất mới được coi là chi phí sản xuất và là bộ phận quan trọng trong chi phí sản xuất của một doanh nghiệp.
Chi phí sản xuất bao gồm nhiều khoản mục khác nhau, thông thường chi phí sản xuất bao gồm: chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung.TS Nguyễn Ngọc Quang Viết trong Giáo trình Kế toán quản trị doanh nghiệp, Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân (2014): “Chi phí sản xuất là những hao phí về lao động sống và lao động vật hoá được biểu hiện bằng tiền phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Trong đó : - Hao phí lao động sống: là toàn bộ tiền lương, tiền công mà doanh nghiệp phải trả cho người lao động tham gia sản xuất tạo ra sản phẩm. - Hao phí lao động vật hoá: là toàn bộ giá trị tư liệu sản xuất đã tiêu hao trong quá trình sản xuất sản phẩm, dịch vụ.2 Khái niệm giá thành sản phẩm - Giá thành sản phẩm là toàn bộ chi phí sản xuất tạo ra lượng sản phẩm hoàn thành (thành phẩm) trong một khoảng thời gian nhất định. - Giá thành sản phẩm là chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra để hoàn thành việc sản xuất một thành phẩm hoặc thực hiện việc cung ứng một dịch vụ.
- Giá thành sản xuất của sản phẩm, dịch vụ: là CPSX tính cho một khối lượng hoặc một đơn vị sản phẩm (công việc, lao vụ) do doanh nghiệp sản xuất đã hoàn thành trong điều kiện công suất bình thường. - Giá thành sản phẩm: là một chỉ tiêu chất lượng quan trọng đối với các doanh nghiệp sản xuất cũng như đối với toàn bộ nền kinh tế quốc dân. - Giá thành sản phẩm: là một chỉ tiêu kinh tế tổng hợp, phản ánh chất lượng hoạt động sản xuất và quản lý sản xuất, phản ánh kết quả sử dụng tài sản, vật tư, lao động, tiền vốn trong quá trình sản xuất, là căn cứ quan trọng để xác định giá bán và xác định hiệu quả kinh tế của hoạt động sản xuất. Bản chất, phân loại chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1.1 Bản chất chi phí sản xuất Bản chất chi phí sản xuất là biểu bằng tiền của toàn bộ quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Nói cách khác, bản chất của chi phí sản xuất chính là sự di chuyển vốn-chuyển dịch giá trị của các yếu tố sản xuất vào đối tượng tính giá thành sản phẩm. Phân loại chi phí sản xuất Chi phí sản xuất trong các doanh nghiệp hiện nay gồm nhiều loại khác nhau, mỗi loại lại có những đặc điểm, tính chất, công dụng khác nhau, sự vận động cụ thể của chúng cũng khác nhau. Để phục vụ cho công tác quản lý, công tác kế toán cũng như phục vụ cho quá trình ra quyết định kinh doanh, chi phí sản xuất trong doanh nghiệp cũng cần phải được phân loại theo nhiều tiêu thức khác nhau. Phân loại chi phí là việc căn cứ vào các tiêu thức nhất định để phân chia chi phí thành các loại khác nhau nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý theo từng mục đích nhất định của các nhà quản lý doanh nghiệp.
Hiện nay, có nhiều cách phân loại chi phí khác nhau, mỗi cách phân loại có tác dụng khác nhau đối với công tác quản lý và hạch toán của từng loại hình doanh nghiệp. Dưới đây nghiên cứu các cách phân loại chi phí sản xuất. Phân loại chi phí trong kế toán tài chính Trong kế toán tài chính, chi phí sản xuất được phân loại theo các tiêu thức 11 sau: + Phân loại chi phí sản xuất theo yếu tố (nội dung, tính chất kinh tế của chi phí) Theo cách phân loại này, chi phí sản xuất phát sinh có cùng nội dung kinh tế được sắp xếp chung vào một yếu tố, bất kể nó phát sinh ở bộ phân nào, dùng để sản xuất ra sản phẩm gì. Theo đó, chi phí sản xuất được phân thành 5 yếu tố sau: - Chi phí nguyên vật liệu: là toàn bộ trị giá mua, chi phí mua của nguyên vật liệu dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh trong kỳ, bao gồm: chi phí nguyên vật liệu chính, chi phí nguyên vật liệu phụ, chi phí nhiên liệu, chi phí phụ tùng thay thế và chi phí nguyên vật liệu khác sử dụng vào sản xuất.
- Chi phí nhân công: là các khoản chi phí về tiền lương phải trả cho người lao động như: tiền công, các khoản phụ cấp và các khoản trích BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ theo tiền lương của người lao động. - Chi phí khấu hao TSCĐ: Bao gồm khấu hao tất cả TSCĐ dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh trong kỳ của doanh nghiệp. - Chi phí dịch vụ mua ngoài: Là các khoản chi phí về các loại dịch vụ mua ngoài, thuê ngoài phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp như điện, nước, xăng, dầu, nhớt chạy máy, vệ sinh công nghiệp. - Chi phí bằng tiền khác: là các chi phí bằng tiền phát sinh trong quá trình sản xuất và ngoài các chi phí nói trên như chi tiếp khách, chi hội họp, chi phí y tế, chi phí báo, tạp chí, phòng chống cháy nổ, an toàn lao động.
Ngoài ra, còn tùy theo đặc điểm sản xuất kinh doanh, yêu cầu và trình độ quản lý của các doanh nghiệp, các doanh nghiệp có thể phân chia chi phí sản xuất thành các yếu tố chi tiết và cụ thể hơn. Phân loại chi phí sản xuất theo yếu tố cho biết trong một kỳ hoạt động doanh nghiệp đã chi ra bao nhiêu, cho biết kết cấu tỷ trọng của từng loại từng loại chi phí mà doanh nghiệp đã chi ra, là căn cứ số liệu cung cấp để lập thuyết minh báo cáo tài chính, cung cấp thông tin cho nhà quản trị doanh nghiệp, phục vụ cho việc lập dự toán chi phí sản xuất và phân tích tình hình thực hiện dự toán chi phí sản xuất. +Phân loại chi phí sản xuất theo mục đích, công dụng kinh tế chi phí (khoản mục chi phí) Theo cách phân loại này, căn cứ vào mục đích, công dụng kinh tế của chi phí để xếp những chi phí có cùng mục đích, công dụng vào cùng một khoản mục chi phí. 12 Tương tự như việc phân loại chi phí sản xuất theo yếu tố, theo cách phân loại này số lượng các khoản mục chi phí phụ thuộc vào đặc điểm lĩnh vực kinh doanh, đặc điểm quá trình sản xuất, đặc điểm sản phẩm đặc điểm yêu cẩu quản lý của từng doanh nghiệp.
Chi phí sản xuất theo cách phân loại này gồm 5 khoản mục: - Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Là toàn bộ chi phí nguyên vật liệu được sử dụng trực tiếp cho quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm, lao vụ, dịch vụ. - Chi phí nhân công trực tiếp: Bao gồm tiền lương, các khoản phụ cấp và các khoản phải trả trực tiếp cho công nhân sản xuất, các khoản trích theo tiền lương của công nhân sản xuất như KPCĐ, BHXH, BHYT, BHTN. - Chi phí sản xuất chung: Là các khoản chi phí liên quan đến việc phục vụ và quản lý sản xuất trong phạm vi các phân xưởng, tổ, đội sản xuất. + Chi phí bán hàng: Là toàn bộ chi phí phát sinh trong quá trình tiêu thụ sản phẩm hàng hóa, dịch vụ.
Loại chi phí này có: chi phí nghiệm thu, chi phí khác. + Chi phí quản lý doanh nghiệp: Là các khoản chi phí liên quan đến việc phục vụ và quản lý sản xuất kinh doanh có tính chất chung của toàn bộ doanh nghiệp Phân loại chi phí sản xuất theo mục đích và công dụng của chi phí là cơ sở để xác định số chi phí đã chi ra cho từng khâu, từng lĩnh vực, từng mục đích cụ thể, là căn cứ để tính giá thành theo khoản mục, xây dựng kế hoạch giá thành và phân tích tình hình thực hiện kế hoạch giá thành Phân loại chi phí theo nội dung kinh tế và theo công dụng kinh tế có ý nghĩa quan trọng hàng đầu trong việc phục vụ cho công tác kế toán chi phí và tính giá thành sản phẩm. Ngoài 2 cách phân loại trên, chi phí sản xuất còn được phân loại theo một số tiêu thức khác. - Chi phí ban đầu: là các chi phí mà doanh nghiệp phải tính toán, mua sắm từ trước để tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh, bao gồm chi phí về nguyên vật liệu, chi phí khấu hao TSCĐ, chi phí dịch vụ mua ngoài, chi phí khác bằng tiền.
Tức là khi chuẩn bị tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh thì doanh nghiệp phải bỏ các chi phí ra để mua sắm, lo liệu. Chi phí này phát sinh trong mối quan hệ giữa doanh nghiệp với môi trường kinh tế bên ngoài. - Chi phí chuyển đổi: là các chi phí phát sinh trong quá trình phân công hợp tác lao động trong doanh nghiệp. Giả sử như giá trị bán thành phẩm tự chế được sử dụng làm nguyên vật liệu trong quá trình chế biến khác trong doanh nghiệp.
Chi phí 13 này phát sinh do có sự kết hợp các yếu tố đẩu vào sau một quá trình sản xuất kinh doanh nhất định.Phân loại chi phí trong kế toán quản trị Trong các doanh nghiệp sản xuất, chi phí luôn gắn liền với các sự kiên kinh tế mà ở đó các khoản thu nhâp được sinh ra thường có nguồn gốc từ một khoản chi phí nhất định.