CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ ĐỐI VỚI CHU TRÌNH BÁN HÀNG – THU TIỀN TRONG DOANH NGHIỆP (Doanh nghiệp áp dụng chế độ kế toán theo thông tư 200/2014/TT – BTC) 1.1 Những vấn đề cơ bản về KSNB trong doanh nghiệp 1.1 Khái niệm, mục tiêu, nhiệm vụ và chức năng của HTKSNB trong doanh nghiệp 1.1 Khái niệm HTKSNB Kiểm soát là phương tiện nhằm giảm thiểu những yếu tố gây tác động xấu tới hoạt động của một đối tượng nào đó. Nội bộ là sự hiện hữu hay định vị bên trong bề mặt của một cái gì đó; thuộc về hay liên quan đến cơ cấu của một tổ chức, đơn vị. HTKSNB là toàn bộ những chính sách và thủ tục kiểm soát do Ban lãnh đạo của đơn vị thiết lập nhằm đảm bảo việc quản lý chặt chẽ và hiệu quả của các hoạt động tại đơn vị. HTKSNB không chỉ là một thủ tục hay một chính sách được thực hiện ở một vài thời điểm nhất định mà được vận hành liên tục ở tất cả mọi cấp độ trong doanh nghiệp.
- Theo COSO (committee of sponsoring organization) vào năm 1992 KSNB là một hệ thống quy trình do các cấp quản lý, hội đồng quản trị (HĐQT) và các nhân viên của đơn vị thực hiện, được thiết lập để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm thực hiện mục tiêu hoạt động hữu hiệu và hiệu quả, báo cáo tài chính (BCTC) đáng tin cậy, các luật lệ và quy định được tuân thủ. + Đối với mục tiêu về sự hữu hiệu và hiệu quả các hoạt động, KSNB cần thực hiện việc bảo vệ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, bảo mật thông tin, nâng cao uy tín, thị phần và thực hiện các chiến lược kinh doanh của đơn vị. + Đối với báo cáo tài chính, KSNB phải đảm bảo về tính trung thực và đáng tin cậy, bởi vì người quản lý đơn vị phải có trách nhiệm lập báo cáo tài chính phù hợp với chuẩn mực và chế độ hiện hành. + Đối với tính tuân thủ, KSNB trước hết phải đảm bảo hợp lý việc chấp hành luật pháp và các quy định.
Điều này xuất phát từ trách nhiệm của người quản lý đối với những hành vi không tuân thủ trong đơn vị. Bên cạnh đó, KSNB còn phải hướng mọi thành viên trong đơn vị vào việc tuân thủ các chính sách, quy định nội bộ của đơn vị, qua đó bảo đảm đạt được những mục tiêu của đơn vị. - Theo Chuẩn mực Kiểm Toán Việt Nam số 315 KSNB là quy trình do Ban Quản trị, Ban Giám đốc và các cá nhân khác trong đơn vị thiết kế, thực hiện và duy trì để tạo ra sự đảm bảo hợp lý về khả năng đạt được mục 7 tiêu của đơn vị trong việc đảm bảo độ tin cậy của BCTC, đảm bảo hiệu quả, hiệu suất hoạt động, tuân thủ pháp luật và các quy định có liên quan. - Theo Luật Kế toán 2015 KSNB là việc thiết lập và tổ chức thực hiện trong nội bộ đơn vị kế toán các cơ chế, chính sách, quy trình, quy định nội bộ phù hợp với quy định của pháp luật nhằm đảm bảo, phòng ngừa, phát hiện, xử lý kịp thời rủi ro và đạt được yêu cầu đề ra.
- Theo Liên đoàn Kế toán Quốc Tế (IAFC) HTKSNB là một hệ thống chính sách và thủ tục nhằm giúp công ty thỏa mãn các mục tiêu sau: + Bảo vệ tài sản của đơn vị. + Bảo đảm độ tin cậy của các thông tin. + Bảo đảm thực hiện các chế độ pháp lý. + Bảo đảm hiệu quả của hoạt động và hiệu năng quản lý.
+ Bảo vệ tài sản của đơn vị: Tài sản của đơn vị gồm tài sản hữu hình và tài sản vô hình, chúng có thể bị đánh cắp, lạm dụng vào những mục đích khác nhau hoặc bị hư hại nếu không được bảo vệ bởi các hệ thống kiểm soát thích hợp. Đối với các tài sản phi vật chất khác như sổ sách kế toán, các tài liệu quan trọng cũng có thể xảy ra tương tự. + Bảo đảm độ tin cậy của các thông tin: Thông tin kinh tế tài chính do bộ máy kế toán xử lý, và tổng hợp là căn cứ quan trọng cho việc hình thành các quyết định của nhà quản lý. Như vậy, các thông tin cung cấp phải đảm bảo tính kịp thời về thời gian, tính chính xác và tin cậy về thực trạng hoạt động và phản ánh đầy đủ, khách quan các nội dung chủ yếu của mọi hoạt động kinh tế tài chính.
+ Bảo đảm thực hiện các chế độ pháp lý: HTKSNB được thiết kế trong doanh nghiệp phải đảm bảo các quyết định và chế độ pháp lý liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp phải được tuân thủ đúng mức. Cụ thể hệ thống KSNB cần: + Duy trì và kiểm tra việc tuân thủ các chính sách có liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp. + Ngăn chặn và phát hiện kịp thời cũng như xử lý các sai phạm và gian lận trong mọi hoạt động của doanh nghiệp. + Đảm bảo việc ghi chép kế toán đầy đủ, chính xác cũng như việc lập BCTC trung thực và khách quan.
+ Bảo đảm hiệu quả của hoạt động và hiệu năng quản lý: Các quá trình kiểm soát trong một đơn vị được thực hiện nhằm ngăn ngừa sự lặp lại không cần thiết các tác nghiệp, gây ra sự lãng phí trong hoạt động và sử dụng kém hiệu quả các nguồn lực trong doanh nghiệp. Bên cạnh đó, định kỳ các nhà quản lý thường đánh giá hiệu quả hoạt động 8 trong doanh nghiệp được thực hiện bởi cơ chế giám sát của HTKSNB nhằm nâng cao khả năng quản lý điều hành của bộ máy quản lý. - KSNB được chia thành + Kiểm soát kế toán: Là các chính sách và quá trình nhằm đạt được hai mục tiêu, đầu tiên là bảo vệ tài sản và đảm bảo thông tin kế toán chính xác và tin cậy. + Kiểm soát quản lý: Là để thúc đẩy hiệu quả hoạt động kinh doanh và khuyến khích sự tham gia của công nhân viên đối với chính sách quản lý.
Theo quan điểm tổ chức, kiểm soát quản lý cũng như kiểm soát kế toán đều quan trọng như nhau. Tuy nhiên kiểm soát quản lý ít có quan hệ trực tiếp hơn đối với sự chính xác của thông tin kế toán. Mặc dù vậy kiểm soát quản lý cũng có một tác động đáng kể đến sự chính xác của thông tin kế toán. Ví dụ: một hoạt động của kiểm soát quản lý là đào tạo nhân viên.
Nhân viên kế toán được đào tạo tốt sẽ làm việc có hiệu quả hơn và tuân thủ các chính sách quản lý chặt chẽ hơn, do đó sẽ hạn chế rủi ro. -Theo COSO (The Committee of Sponsoring Organizations) năm 2013 KSNB là một quy trình đưa ra bởi Ban quản trị của doanh nghiệp, nhà quản lý và các nhân sự khác, được thiết kế để đưa ra sự đảm bảo cho việc đạt được mục tiêu về hoạt động, báo cáo và tuân thủ. Từ năm 1992 đến năm 2013, quan điểm của COSO đã có những điểm thay đổi cơ bản: + Tiếp cận theo hướng mong đợi vào việc quản trị công ty ở tầm vĩ mô. + Hướng đến sự toàn cầu hoá của thị trường và hoạt động kinh doanh mở rộng.
+ Sự thay đổi trong mô hình kinh doanh phù hợp với biến động của thế giới. + Đáp ứng nhu cầu, mức độ phức tạp, quy định và các chuẩn mực. + Tăng các chiến lược cạnh tranh và trách nhiệm giải trình trước xã hội. + Sử dụng sự phát triển của công nghệ hiện đại.
+ Ngăn ngừa hoặc giảm đi hoặc phát hiện gian lận trong doanh nghiệp.2 Mục tiêu của HTKSNB theo COSO 2013 - Mục tiêu về hoạt động: + Nhấn mạnh đến sự hữu hiệu và hiệu quả của việc sử dụng các nguồn lực. KSNB giúp bảo mật thông tin, nâng cao uy tín, mở rộng thị phần, thực hiện các chiến lược kinh doanh. + Hạn chế rủi ro. + Đảm bảo sự phối hợp, làm việc của toàn bộ nhân viên để đạt được mục tiêu của doanh nghiệp với hiệu năng và sự nhất quán.
9 + Tránh được các chi phí không đáng có, việc đặt các lợi ích khác ( nhân viên, khách hàng…) lên trên lợi ích của doanh nghiệp. - Mục tiêu báo cáo: + Các báo cáo cần thiết được lập đúng hạn và đáng tin cậy để ra quyết định trong nội bộ doanh nghiệp. + Thông tin gửi đến Ban Giám đốc, HĐQT, các cổ đông và các cơ quan quản lý phải có chất lượng và tính nhất quán. + BCTC và các báo cáo quản lý khác được trình bày một cách hợp lý và dựa trên chính sách kế toán đã được xác định rõ ràng.
- Mục tiêu tuân thủ: KSNB nhấn mạnh đến việc tuân thủ luật pháp và các quy định. Đồng thời hướng mọi thành viên trong đơn vị vào việc tuân thủ các chính sách, nội quy, qua đó đảm bảo đạt được những mục tiêu của đơn vị.3 Nhiệm vụ của HTKSNB - Phát hiện và ngăn ngừa kịp thời các sai phạm trong hệ thống xử lý nghiệp vụ. - Bảo vệ đơn vị trước những thất thoát có thể tránh. - Đảm bảo việc chấp hành chính sách kinh doanh.4 Chức năng của HTKSNB Gồm có hoạch định, ra quyết định, tổ chức, nhân sự, chỉ huy, kiểm soát.
Trong đó chức năng kiểm soát đóng vai trò rất quan trọng trong việc quản trị bởi các lý do sau: - Điều kiển và quản lý kinh doanh một cách có hiệu quả. - Mang lại sự đảm bảo chắc chắn là các quyết định và các chế độ quản lý được thực hiện đúng thể thức và giảm sát mức hiệu quả của các chế độ và quyết định đó. - Phát hiện kịp thời những rắc rối trong kinh doanh để có những biện pháp đối phó hợp lý. - Ngăn chặn, phát hiện các sai phạm và gian lận có thể xảy ra.
- Ghi chép kế toán đầy đủ, chính xác và đúng thể thức về các nghiệp vụ và hoạt động kinh doanh. - Lập các BCTC kịp thời, hợp lệ và tuân theo các yêu cầu pháp định có liên quan. - Bảo vệ tài sản và thông tin không bị lạm dụng và sử dụng sai mục đích. - Giúp ban lãnh đạo doanh nghiệp giảm tải những công việc, sự vụ hàng ngày và để chỉ tập trung vào vấn đề chiến lược.
- Giúp ban lãnh đạo doanh nghiệp chuyên nghiệp hoá công tác quản lý điều hành.2 Sự cần thiết phải xây dựng HTKSNB trong doanh nghiệp Thuật ngữ KSNB chính thức được đưa ra vào ngày 3/10/1996 với nghị định 59/CP ban hành quy chế quản lý tài chính hạch toán kinh doanh đối với doanh nghiệp Nhà nước.