CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG DOANH NGHIỆP 1.1 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA KẾ TOÁN QUẢN TRỊ 1.1 Khái niệm kế toán quản trị Kế toán quản trị được định nghĩa theo rất nhiều khía cạnh khác nhau và các định nghĩa cũng thay đổi theo thời gian, không gian để phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế xã hội, của mỗi quốc gia trong mỗi thời kỳ. Theo đó, Viện kế toán viên quản trị Hoa Kỳ đã định nghĩa “kế toán quản trị là quá trình nhận diện, đo lường, phân tích, diễn giải và truyền đạt thông tin trong quá trình thực hiện các mục đích của tổ chức. Kế toán quản trị là một bộ phận thống nhất trong quá trình quản lý, và nhân viên kế toán quản trị là những đối tác chiến lược quan trọng trong đội ngũ quản lý của tổ chức.”1 Ở Việt Nam, thuật ngữ “Kế toán quản trị” mới chỉ được ghi nhận chính thức trong Luật Kế toán ban hành vào ngày 17/06/2003. Theo đó, kế toán quản trị được hiểu là việc thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán.
Nhưng phải đến Thông tư số 53/2006/TT-BTC ngày 12 tháng 06 năm 2006, Bộ Tài chính mới ban hành thông tư về Hướng dẫn áp dụng kế toán quản trị trong doanh nghiệp.2 Vai trò của kế toán quản trị Xuất phát từ định nghĩa về kế toán quản trị, vai trò của kế toán quản trị cũng được thể hiện thông qua các chức năng quản trị, đó là chức năng hoạch định, tổ chức điều hành, kiểm soát - kiểm tra và ra quyết định. Mục tiêu của quản trị là tìm ra phương thức thích hợp để thực hiện công việc nhằm đạt hiệu quả cao nhất với chi phí các nguồn lực ít nhất. 1 Nguồn: Kế toán quản trị , năm 2006 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 - Chức năng hoạch định xác định các mục tiêu và mục đích mà tổ chức phải hoàn thành trong tương lai, đồng thời gắn liền với việc lựa chọn cách thức và chương trình để thực hiện những mục tiêu định trước đó trong các kế hoạch dài hạn, kế hoạch hàng năm và kế hoạch tác nghiệp. Hoạch định có nghĩa là xác định trước phải làm gì, làm như thế nào, vào khi nào và ai sẽ làm.
Vai trò hoạch định sẽ là cơ sở để đánh giá trách nhiệm và mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao của các nhà quản trị. - Chức năng tổ chức điều hành là quá trình sắp xếp và bố trí các công việc, giao quyền hạn và phân phối các nguồn lực của doanh nghiệp sao cho chúng đóng góp một cách tích cực và có hiệu quả vào việc thực hiện mục tiêu chung của tổ chức. Kế toán quản trị đóng góp vào công tác xây dựng và tổ chức bộ máy quản lý: có bao nhiêu cấp quản lý, tổ chức các phòng ban chức năng, phân công trách nhiệm và quyền hạn của phòng ban cũng như của mỗi cá nhân., xây dựng hệ thống sản xuất và kinh doanh: có những bộ phận sản xuất kinh doanh nào, phân công chức năng và nhiệm vụ của từng bộ phận. - Kế toán quản trị thể hiện chức năng kiểm tra thông qua quá trình theo dõi tình hình hoạt động của doanh nghiệp và so sánh giữa các chỉ tiêu kế hoạch với kết quả thực tế đã đạt được trong từng khoảng thời gian trên cơ sở thiết lập hệ thống thông tin quản trị, các tiêu chuẩn đo lường, đánh giá nhằm xử lý điều chỉnh kịp thời các hoạt động thực tế sao cho quá trình thực hiện phù hợp với mục tiêu của doanh nghiệp.
Chức năng phân tích này được định hướng vào việc tính toán, phân tích chi phí, kết quả và mối tương quan giữa chúng. - Vai trò quan trọng của kế toán quản trị được thể hiện nổi bật trong chức năng ra quyết định. Chất lượng của quyết định trong quản lý chính là sự phản ánh chất lượng của quá trình xử lý thông tin kế toán và các thông tin khác. Vì vậy, từ những thông tin kế toán đầy đủ, thích hợp và kịp thời được cung cấp từ kế toán quản trị, nhà quản trị xác định được phương án cần thiết có thể áp dụng được một cách hiệu quả, phù hợp với những đặc điểm của doanh nghiệp để cải tiến quản lý có hiệu quả cao nhất.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Vai trò của kế toán quản trị là cung cấp thông tin sao cho quản lý có thể đạt được thông tin có ý nghĩa. Như vậy, ngoài việc hiểu quá trình ra quyết định của nhà quản trị, kế toán quản trị còn phải nắm được loại quyết định mà từng cấp quản trị trong tổ chức phải thực hiện để có thể cung cấp loại thông tin thích hợp.2 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 1.1 Lịch sử hình thành kế toán trách nhiệm Vào năm 1950, kế toán trách nhiệm được đề cập đầu tiên ở Mỹ trong tác phẩm “Basic Organizational Planning to tie in with Responsibility Accounting” của Ailman, H. Từ đó đến nay, hệ thống kế toán trách nhiệm luôn được xây dựng và phát triển với nhiều quan điểm khác nhau. Theo nhóm tác giả Anthony A.mark Young của chương 12 - tác phẩm “Responsibility Accounting” in “Management Accounting” thì kế toán trách nhiệm là: - Một hệ thống kế toán có chức năng thu thập, tổng hợp và báo cáo các dữ liệu kế toán có liên quan đến trách nhiệm của từng nhà quản lý riêng biệt trong một tổ chức, thông qua các báo cáo liên quan đến chi phí, thu nhập và các số liệu hoạt động bởi từng khu vực trách nhiệm hoặc đơn vị trong tổ chức.
- Một hệ thống cung cấp thông tin nhằm đánh giá trách nhiệm và thành quả mỗi nhà quản lý, chủ yếu ở khía cạnh thu nhập và những khoản chi phí mà họ có quyền kiểm soát đầu tiên. - Một hệ thống kế toán tạo ra các báo cáo chứa cả những đối tượng có thể kiểm soát và không thể kiểm soát đối với một cấp quản lý. Theo đó, những đối tượng có thể kiểm soát và không thể kiểm soát cần được phân tách rõ ràng, và sự nhận diện những đối tượng có thể kiểm soát được là một nhiệm vụ cơ bản trong kế toán trách nhiệm và báo cáo trách nhiệm. Theo nhóm tác giả Clive Emmanuel, David Otley and Kenneth Marchant của tác phẩm “Managerial Accounting”, quan điểm của họ về kế toán trách nhiệm như sau: kế toán trách nhiệm là sự thu thập tổng hợp và báo cáo những thông tin tài chính về những trung tâm khác nhau trong một tổ chức, cũng còn được gọi là kế toán hoạt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 động hay kế toán khả năng sinh lợi.
Nó lần theo các chi phí, thu nhập hay lợi nhuận đến những nhà quản lý riêng biệt, những người chịu trách nhiệm cho việc đưa ra các quyết định về chi phí, thu nhập, hay lợi nhuận đang được nói đến và thực thi những hành động vì chúng. Kế toán trách nhiệm tỏ ra phù hợp ở những tổ chức mà ở đó nhà quản lý cấp cao thực hiện chuyển giao quyền ra quyết định cho các cấp thuộc quyền. Theo đó, ý tưởng đằng sau kế toán trách nhiệm là kết quả hoạt động của mỗi nhà quản lý, nên được đánh giá bởi việc họ đã quản lý những công việc được giao nằm trong sự ảnh hưởng của họ tốt hoặc xấu như thế nào. Như vậy, có nhiều quan điểm khác nhau về kế toán trách nhiệm, tuy nhiên, sự khác nhau đó không mang tính đối nghịch mà chúng cùng bổ sung cho nhau nhằm giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về kế toán trách nhiệm.2 Khái niệm kế toán trách nhiệm Mục tiêu của kế toán trách nhiệm là đánh giá trách nhiệm quản lý dựa vào kết quả hoạt động của từng bộ phận trong việc thực hiện mục tiêu chung của toàn doanh nghiệp.
Do đó, kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp liên quan đến các khái niệm và các công cụ để đo lường sự thực hiện của các cá nhân và các bộ phận trong doanh nghiệp nhằm hướng đến mục tiêu chung. Gắn với kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp là các trung tâm trách nhiệm. Trung tâm trách nhiệm là một bộ phận hay một phòng ban chức năng mà kết quả của nó được gắn trách nhiệm trực tiếp của một nhà quản lý cụ thể. Vậy mỗi trung tâm trách nhiệm sẽ đặt dưới sự lãnh đạo của một nhà quản trị cụ thể nhằm thực hiện các nhiệm vụ được giao.
Tóm lại, kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị và là một quá trình tập hợp và báo cáo các thông tin, được dùng để kiểm tra các quá trình hoạt động và đánh giá tình hình thực hiện nhiệm vụ ở từng bộ phận trong một tổ chức. Kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp là một hệ thống thông tin chính thức về mặt tài chính trong phạm vi hệ thống kiểm soát của Ban quản lý một đơn vị. Các hệ thống này sử dụng cả các thông tin tài chính và cả thông tin phi tài chính. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Vai trò của kế toán trách nhiệm Kế toán trách nhiệm là một bộ phận của kế toán quản trị với chức năng cung cấp các thông tin nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng quản lý.
Thông qua hoạt động của mình, kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp thể hiện các chức năng của mình như sau: - Kế toán trách nhiệm giúp xác định sự đóng góp của các bộ phận vào lợi ích chung của tổ chức. Việc thiết kế các trung tâm trách nhiệm mang lại cho doanh nghiệp sự tiếp cận tốt hơn với thông tin, cung cấp thông tin cho việc thực hiện chức năng tổ chức và điều hành doanh nghiệp. Ngoài ra, sự phân chia thành nhiều trung tâm trách nhiệm cho phép doanh nghiệp xác định đóng góp của từng bộ phận vào lợi nhuận chung và đo lường kết quả hoạt động của các nhà quản lý bộ phận. - Kế toán trách nhiệm cung cấp cơ sở cho việc đánh giá chất lượng về kết quả hoạt động của các nhà quản trị bộ phận.
Thông qua các báo cáo thành quả hoạt động của các bộ phận, kế toán trách nhiệm cung cấp sự so sánh những số liệu về thực tế hoạt động với số liệu kế hoạch hoặc dự toán, phân tích về sự biến động cùng những đánh giá về tình hình thực hiện kế hoạch đề ra.