CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THANH TOÁN, QUYẾT TOÁN VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN SỬ DỤNG VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận về thanh toán, quyết toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản sử dụng ngân sách nhà nước 1. Vốn đầu tư và vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước 1. Khái niệm về vốn đầu tư và vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước a.
Vốn đầu tư Vốn được biểu hiện bằng giá trị, có nghĩa là vốn phải đại diện cho một loại giá trị hàng hóa dịch vụ hoặc một loại giá trị tài sản nhất định. Vốn được biểu hiện bằng tiền nhưng không phải là tất cả mọi nguồn tiền đều là vốn. Tiền chỉ trở thành vốn khi nó được sử dụng vào mục đích đầu tư hoặc kinh doanh. Tiền tiêu dùng hàng ngày, tiền dự trữ không có khả năng sinh lời không phải là vốn.
Trong nền kinh tế thị trường, vốn cũng là một loại hàng hóa nhưng là một loại hàng hóa đặc biệt, nó có đặc điểm giống các hàng hóa khác đều có chủ sở hữu, những người chủ sở hữu vốn chỉ bán quyền sử dụng vốn trong thời gian nhất định, chính nhờ có sự tách rời giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng vốn đã làm cho vốn có khả năng lưu thông sinh lời. Ngoài ra vốn không chỉ được biểu hiện bằng tiền mà vốn còn được biểu hiện dưới dạng tiềm năng và lợi thế vô hình là một nguồn vốn to lớn cần phải huy động vào chu trình vận động của nền kinh tế. Nếu không “giá trị hóa” được nó thì nó không thể trực tiếp phục vụ cho phát triển kinh tế mà vẫn chỉ là dạng vốn ở dạng tiềm năng mà thôi. Theo đó, Vốn đầu tư được hiểu là tiền và tài sản hợp pháp khác để thực hiện các hoạt động đầu tư theo hình thức đầu tư trực tiếp hoặc đầu tư gián tiếp.
Vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước Vốn đầu tư XDCB từ NSNN là một bộ phận quan trọng của vốn đầu tư trong nền kinh tế quốc dân, đồng thời là một nguồn lực tài chính công rất quan trọng của quốc gia. Dưới giác độ là một nguồn vốn đầu tư nói chung, vốn đầu tư XDCB từ NSNN cũng như các nguồn vốn khác - đó là biểu hiện bằng tiền của giá trị đầu tư, 5 bao gồm các chi phí tiêu hao nguồn lực phục vụ cho hoạt động đầu tư, nghĩa là bao gồm toàn bộ chi phí đầu tư. Dưới giác độ một nguồn lực tài chính quốc gia, vốn đầu tư XDCB từ NSNN là một bộ phận của quỹ NSNN trong khoản chi đầu tư của NSNN hàng năm được bố trí cho đầu tư vào các công trình, dự án XDCB của Nhà nước. Vốn đầu tư XDCB từ NSNN bao gồm: Vốn trong nước của các cấp ngân sách nhà nước và vốn vay nợ nước ngoài của Chính phủ, các cấp chính quyền và các cơ quan quản lý nhà nước (phần ngân sách nhà nước).
Vốn đầu tư từ NSNN bao gồm: Vốn đầu tư từ Ngân sách Trung ương và Ngân sách các cấp chính quyền địa phương được sử dụng đầu tư vào các lĩnh vực theo định hướng phát triển kinh tế xã hội đất nước trong từng thời kỳ, cụ thể như sau: + Vốn đầu tư từ Ngân sách Trung ương: Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn do trung ương quản lý; Đầu tư và hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp nhà nước, góp vốn cổ phần, liên doanh vào các doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực cần thiết có sự tham gia của nhà nước theo quy định của pháp luật, chi cho Quỹ hỗ trợ đầu tư quốc gia và các Quỹ Hỗ trợ phát triển đối với các chương trình, dự án phát triển kinh tế; dự trữ nhà nước; cho vay của Chính phủ để đầu tư phát triển. Ngân sách Trung ương giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, quan trọng của quốc gia. Vốn đầu tư từ Ngân sách Trung ương gồm có vốn trong nước và vốn ngoài nước: Vốn trong nước: Vốn dành để chi cho đầu tư phát triển, chủ yếu để đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn, chi cho các chương trình mục tiêu quốc gia, dự án nhà nước và các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định của pháp luật. Vốn ngoài nước: Là nguồn tài chính do các cơ quan chính thức của chính phủ hoặc của các tổ chức quốc tế viện trợ cho các nước đang phát triển theo 2 phương thức : viện trợ không hoàn lại và viện trợ có hoàn lại (tín dụng ưu đãi).
+ Vốn đầu tư từ Ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh): Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội do cấp tỉnh quản lý; đầu tư và hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp nhà nước theo quy định của pháp luật. 6 Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh ( gọi chung là ngân sách cấp huyện): Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội theo sự phân cấp của tỉnh, trong đó có nhiệm vụ chi đầu tư xây dựng các trường phổ thông quốc lập các cấp và các công trình phúc lợi công cộng, điện chiếu sáng, cấp thoát nước, giao thông nội thị, an toàn giao thông, vệ sinh đô thị. Ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã ): Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội theo sự phân cấp của tỉnh. Tóm lại, Vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước là khoản chi ngân sách được Nhà nước dành cho đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn và các khoản chi đầu tư khác theo quy định của Luật Ngân sách.
Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển nền kinh tế; nó là một trong những yếu tố cần thiết để xây dựng cơ sở vật chất cho nền kinh tế nhằm tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng các tài sản cố định cho nền kinh tế. Đặc điểm vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước Đặc điểm vốn đầu tư xây dựng cơ bản gắn liền với đặc điểm của hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản. Hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản đòi hỏi một lượng vốn lớn. Không giống như đầu tư vào tài sản lưu động, đầu tư xây dựng cơ bản mang tính tích lũy, thường có quy mô lớn, thời gian thu hồi vốn dài.
Sản phẩm xây dựng có tính cố định, nơi sản xuất gắn liền với nơi tiêu thụ sản phẩm, phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện địa chất, thuỷ văn, khí hậu. Chất lượng và giá cả sản phẩm chịu ảnh hưởng trực tiếp của nhiều yếu tố chủ quan và điều kiện tự nhiên. Do vậy, công tác quản lý đầu tư xây dựng cơ bản là hết sức phức tạp, việc hạn chế thất thoát, lãng phí vốn đầu tư xây dựng cơ bản do nguyên nhân khách quan đặt ra cho các nhà quản lý vốn đầu tư phải có những biện pháp, cơ chế chính sách quản lý phù hợp. Thứ nhất: Vốn đầu tư xây dựng cơ bản là nguồn vốn lớn trong tổng vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước.
Đầu tư xây dựng cơ bản là một nhu cầu cần thiết đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Thông qua đầu tư xây dựng cơ bản để tạo ra những tài 7 sản cố định, cơ sở vật chất mới cho nền kinh tế. Vì vậy, quá trình đầu tư xây dựng cơ bản đòi hỏi một lượng vốn lớn, lượng vốn này không mang tính ổn định hàng năm. Mức vốn đầu tư xây dựng cơ bản hàng năm phụ thuộc và chịu sự quyết định bởi kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của nhà nước, phụ thuộc vào số dự án và mức độ đầu tư cho các dự án trong năm, phụ thuộc vào khả năng nguồn vốn của nhà nước.
Thứ hai: Do sản phẩm của vốn đầu tư xây dựng cơ bản là các công trình xây dựng. Vì vậy, đặc điểm vốn đầu tư xây dựng cơ bản gắn với các đặc điểm của sản phẩm xây dựng cơ bản cụ thể như: Sản phẩm của đầu tư xây dựng cơ bản thường có quy mô lớn, kết cấu phức tạp. Do vậy, vốn đầu tư bỏ vào để xây dựng dễ bị ứ đọng, gây lãng phí, việc bố trí vốn không đáp ứng đủ theo đúng tiến độ dự án sẽ làm công tác thi công bị gián đoạn, kéo dài thời gian xây dựng. Sản phẩm của đầu tư xây dựng cơ bản được tạo ra trong một thời gian dài, vốn đầu tư được cấp theo tiến độ thi công của công trình, nên quá trình cấp vốn và giám sát việc sử dụng vốn phải được thực hiện theo những nguyên tắc chặt chẽ, tiết kiệm, đẩy nhanh tiến độ thi công công trình, đưa công trình vào khai thác sử dụng đúng thời gian nhằm phát huy hiệu quả của vốn đầu tư.
Sản phẩm của đầu tư xây dựng cơ bản có thời gian xây dựng dài, giá trị công trình lớn, công tác nghiệm thu, thanh toán cho công trình phải được thực hiện theo từng giai đoạn, từng hạng mục công trình. Công tác kiểm soát thanh toán vốn đầu tư phải phù hợp với đặc điểm này để đảm bảo vốn đầu tư xây dựng cơ bản được sử dụng đúng mục đích và hiệu quả. Sản phẩm của đầu tư xây dựng cơ bản mang tính chất đơn chiếc, riêng lẻ. Mỗi sản phẩm đều có thiết kế riêng tùy theo tính chất, quy mô của dự án.
Chi phí xây dựng công trình được tính toán trên cơ sở định mức, đơn giá do nhà nước công bố và được lập dự toán trình cấp thẩm quyền phê duyệt. Do vậy, khi công trình hay hạng mục công trình, bộ phận công trình hoàn thành, vốn phải được thanh toán kịp thời, đầy đủ theo giá trị khối lượng thực hiện và đúng với dự toán được cấp có thẩm quyền phê duyệt. 8 Sản phẩm xây dựng cơ bản được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước không được tiêu thụ trên thị trường như những hàng hóa thông thường, nó chỉ được nghiệm thu giữa chủ đầu tư và đơn vị thi công xây dựng công trình tại địa điểm xây dựng.