CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO, RỦI RO TRONG KINH DOANH VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO 1. Các khái niệm có liên quan 1. Khái niệm và nội dung của rủi ro 1. Khái niệm về rủi ro Bàn về khái niệm rủi ro: cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về rủi ro.
Các trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra những định nghĩa và quan điểm khác nhau về rủi ro, những định nghĩa này rất phong phú và đa dạng: Từ điển Oxford: “Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm, hoặc bị đau đớn, thiệt hại.” Theo Frank Knight: “Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được”. Allan Willet cho rằng: “Rủi ro là sự bất trắc cụ thể liên quan đến việc xuất hiện một biến cố không mong đợi”. Theo Irving Pfeffer thì: “Rủi ro là tổ hợp những sự ngẫu nhiên được đo lường bằng xác suất”. Marilu Hart McCorty quan niệm: “Rủi ro là một tình trạng trong đó các biến cố xảy ra trong tương lai có thể xác định được”.
Theo Giáo sư Nguyễn Lân: “Rủi ro là sự không may”. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Rủi ro là hậu quả gây thiệt hại ít nhiều có thể dự đoán được của một hành vi mà việc thực hiện không chỉ phụ thuộc vào ý chí của các bên đương sự”. Trong cuốn “Quản trị rủi ro trong kinh doanh ngoại thương”, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội (2006), Nguyễn Tuấn Anh đưa ra: “Rủi ro là những sự kiện bất lợi, bất ngờ xảy ra gây ra tổn thất cho con người”. Từ một số khái niệm cơ bản về rủi ro nêu trên, có thể hiểu rủi ro là sự kiện bất lợi, bất ngờ xảy ra gây ra khó khăn và tổn thất cho con người.
Các đặc trưng của rủi ro - Rủi ro gây nên sự thay đổi, bất định: Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở kết quả. Chúng làm cho chúng ta nghi ngờ và không chắc chắn về những dự đoán, kết quả có thể xảy ra nên sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định. - Rủi ro tạo nên những kết quả của sự thay đổi không lường trước được, không chắc chắn, chỉ dự báo: Chúng ta không thể biết trước được kết quả mà rủi ro có thể gây 6 ra mà chỉ có thể dự báo nó có thể ảnh hưởng tốt hay xấu đến chúng ta ra sao. Có những rủi ro gây ra thiệt hại lớn nhưng cũng có rủi ro mang lại cho chúng ta cơ hội để thay đổi và phát triển.
- Rủi ro có tính đối xứng hặc không có tính đối xứng: Rủi ro có tính đối xứng hay không phụ thuộc vào suy nghĩ của mỗi người. Rủi ro có tính đối xứng: Không phải rủi ro nào cũng chỉ mang đến sự bất lợi và nguy cơ tổn thất. Rủi ro và may mắn luôn đi song hành, trong thách thức ta có thể tìm ra cơ hội. Rủi ro không có tính đối xứng: Có nhiều người cho rằng rủi ro chỉ có thể mang lại sự tổn thất thiệt hại.
- Các yếu tố phản ánh đặc trưng của rủi ro: Nguy cơ rủi ro: Là những tình huống, phát sinh khi có một hành động dẫn tới rủi ro. Tần suất rủi ro: Là thông số phản ánh việc rủi ro có thể xảy ra hay không? Xảy ra nhiều hoặc ít trong khoảng thời gian nhất định. Tần số rủi ro phụ thuộc vào nhiều yếu tố: loại rủi ro; môi trường kinh doanh; suy nghĩ của người tác động đến rủi ro… Biên độ rủi ro: Là thông số phản ánh mức độ thiệt hại mà rủi ro gây ra của mỗi lần xảy ra rủi ro. Phân loại rủi ro Theo các quan điểm và tiêu chí khác nhau, người ta có thể phân rủi ro làm nhiều loại: - Theo nguyên nhân: Rủi ro sự cố: Là những rủi ro gắn liền với sự cố ngẫu nhiên ngoài dự kiến khách quan và khó tránh khỏi.
Rủi ro cơ hội: Là những rủi ro gắn liền với việc ra quyết định, bao gồm rủi ro ở giai đoạn trước khi quyết định, trong khi quyết định và sau khi quyết định. - Theo tính chất của rủi ro: Rủi ro thuần túy: Rủi ro thuần túy tồn tại khi có một nguy cơ tổn thất nhưng không có cơ hội kiếm lời, hay nói cách khác rủi ro trên đó không có khả năng có lợi cho chủ thể. Rủi ro suy đoán: Rủi ro suy đoán tồn tại khi có một cơ hội kiếm lời cũng như một nguy cơ tổn thất, hay nói cách khác là rủi ro vừa có khả năng lợi, vừa có khả năng tổn thất. 7 - Theo cách xử lý: Rủi ro phân tán: Là rủi ro có thể giảm bởi tổn thất thông qua những thỏa hiệp đóng góp và chia sẻ rủi ro của công ty với các tổ chức tín dụng hay giữa các thành viên trong liên minh.
Rủi ro tập trung: Là rủi ro mà những thỏa hiệp đóng góp về tiền bạc hay tài sản không có tác dụng gì đến việc giảm bớt tổn thất cho những người tham gia vào quỹ đóng góp chung. - Theo các giai đoạn phát triển: Giai đoạn khởi sự: khi công ty mới bắt đầu đi vào hoạt động, đó là những rủi ro như không được thị trường chấp nhận… Giai đoạn trưởng thành: khi công ty đã đi vào hoạt động và có những bước phát triển ban đầu thì gặp phải rất nhiều rủi ro trong giai đoạn này như rủi ro về hợp đồng, thanh toán, công tác lãnh đạo… Giai đoạn suy vong: là những rủi ro mà công ty có thể gặp phải khi mà hoạt động của công ty đi xuống có thể là phá sản, hoặc không thanh toán được lương cho công nhân viên… - Rủi ro theo chiều dọc và rủi ro theo chiều ngang: Rủi ro theo chiều dọc: Là rủi ro theo chiều chức năng chuyên môn truyền thống của doanh nghiệp. Rủi ro theo chiều ngang: Là rủi ro xảy ra ở các bộ phận chuyên môn như: nhân sự, tài chính, nghiên cứu phát triển. - Theo nguồn gốc của rủi ro: Rủi ro do tác động của các yếu tố môi trường kinh doanh: Yếu tố luật pháp Yếu tố kinh tế Yếu tố văn hóa xã hội … 1.
Khái niệm và nội dung về rủi ro trong kinh doanh 1. Khái niệm về rủi ro trong kinh doanh Trong lĩnh vực kinh doanh, tác giả Hồ Diệu định nghĩa: “Rủi ro là những tổn thất về tài sản hay giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến - rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển doanh nghiệp”. 8 Trong bài khóa luận này, rủi ro trong kinh doanh được hiểu là những vận động khách quan bên ngoài chủ thể kinh doanh, gây khó khăn trở ngại cho chủ thể trong quá trình thực hiện mục tiêu, tàn phá các thành quả đang có, bắt buộc chủ thể phải chi phí nhiều hơn về nhân lực, vật lực thời gian trong qua trình phát triển của mình. Phân loại rủi ro trong kinh doanh - Căn cứ vào nguốn gốc của rủi ro: Rủi ro chủ quan: là những rủi ro do con người tạo nên.
Nguyên nhân gây ra những rủi ro này là do những sai lầm của nhà lãnh đạo và nhân viên (lộ bí mật kinh doanh, nhân viên bỏ việc…) Rủi ro khách quan: là những rủi ro gây ra bởi các sự kiện không thuộc tầm kiểm soát của cả nhà lãnh đạo và nhân viên (sự thay đổi của pháp luật, biến động của thị trường…) - Căn cứ vào đối tượng bị ảnh hưởng: Rủi ro tài chính: là những rủi ro liên quan đến tài sản, vật chất của doanh nghiệp. Rủi ro nhân lực: là những rủi ro liên quan đến nguồn lực con người của doanh nghiệp. Rủi ro năng suất Rủi ro thương hiệu - Căn cứ vào phạm vi: Rủi ro bên trong: là những rủi ro tác động trực tiếp đến hoạt động nội bộ của doanh nghiệp. Rủi ro bên ngoài: là các rủi ro xảy ra do ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp 1.
Nhận biết rủi ro trong kinh doanh - Nhận biết khả năng xảy ra rủi ro: để nhận biết khả năng xảy ra rủi ro, người ta thường dùng phương pháp phân tích và đánh giá ảnh hưởng của nguồn rủi ro (nguồn chủ quan, nguồn khách quan). Thường xuyên: luôn xuất hiện rủi ro cùng với sự xuất hiện của các sự kiện có ảnh hưởng tiêu cực. Thỉnh thoảng: xuất hiện nhiều lần cùng với sự xuất hiện của các sự kiện có ảnh hưởng tiêu cực. 9 Hiếm khi: ít xuất hiện mặc dù có sự xuất hiện của các sự kiện có ảnh hưởng tiêu cực.
- Nhận biết mức độ nghiêm trọng của rủi ro: để nhận biết mức độ nghiêm trọng của rủi ro người ta dùng phương pháp phân tích và đánh giá các đối tượng chịu ảnh hưởng của rủi ro (tài chính, nhân lực, năng suất, thương hiệu). Thảm khốc: có khả năng gây thiệt hại lớn, làm đảo lộn chiến lược kinh doanh hoặc hệ thống tổ chức quản lý của doanh nghiệp. Nghiêm trọng: có khả năng gây thiệt hại lớn làm thay đổi chiến lược kinh doanh hoặc hệ thống tổ chức quản lý của doanh nghiệp. Nhiều: có khả năng gây thiệt hại làm thay đổi mục tiêu lợi nhuận hoặc vị trí người quản lý.
Ít: có khả năng làm giảm lợi nhuận. Không đáng kể: rất ít khả năng ảnh hưởng đến doanh nghiệp. Khái niệm, vai trò và nguyên tắc của quản trị rủi ro 1. Khái niệm về quản trị rủi ro COSO (Hội đồng các tổ chức tài trợ Ủy ban Treadway) định nghĩa quản trị rủi ro doanh nghiệp là một quy trình được thiết lập bởi hội đồng quản trị, ban giám đốc và các cán bộ có liên quan khác áp dụng trong quá trình xây dựng chiến lược doanh nghiệp thực hiện xác định những sự vụ có khả năng xảy ra gây ảnh hưởng đến doanh nghiệp đồng thời quản trị rủi ro trong phạm vi cho phép nhằm đưa ra mức độ đảm bảo trong việc đạt được mục tiêu của doanh nghiệp.
Theo giáo trình “Quản trị rủi ro và bảo hiểm trong doanh nghiệp” của PGS.TS Nguyễn Quang Thu (NXB Thống kê, 2008) đã đưa ra định nghĩa về quản trị rủi ro là: “Quản trị rủi ro là sự nhận dạng, đo lường và kiểm soát các loại rủi ro có thể đe dọa các loại tài sản và thu nhập từ các dịch vụ chính hay từ các hoạt động sản xuất kinh doanh chính của một ngành kinh doanh hay của một doanh nghiệp sản xuất.