Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2006 - 2010, Tổng công ty Xây dựng Công trình Giao thông 5 (Cienco 5) đã khẳng định vị thế là đơn vị chủ lực của ngành hạ tầng giao thông Việt Nam với mức tăng trưởng doanh thu ấn tượng từ 1.303,4 tỷ đồng năm 2006 lên 2.288,7 tỷ đồng năm 2010. Lợi nhuận trước thuế của toàn đơn vị cũng tăng trưởng liên tục từ 54,3 tỷ đồng lên 77,7 tỷ đồng trong cùng giai đoạn. Với quy mô vốn kinh doanh 231 tỷ đồng, quản lý mạng lưới gồm 5 công ty con nắm giữ cổ phần chi phối và 30 công ty liên kết, Cienco 5 phải đối mặt với áp lực quản trị chi phí khổng lồ khi triển khai hàng loạt dự án trọng điểm quốc gia như đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương trị giá 703 tỷ đồng, Quốc lộ 1A đoạn Hòa Cầm - Hòa Phước với giá trị 420 tỷ đồng, cùng các dự án đô thị quy mô trên 6.500 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tế mô hình quản lý tài chính phân tán chưa đi kèm với công cụ kiểm soát nội bộ hữu hiệu. Việc đánh giá thành quả giữa các đơn vị thành viên như Công ty Cổ phần Xây dựng Công trình 512 còn mang tính cào bằng, chưa gắn kết chặt chẽ giữa quyền hạn tài chính và trách nhiệm kiểm soát chi phí thực tế. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm, phân tích toàn diện thực trạng hạch toán và báo cáo tại Cienco 5 giai đoạn 2006 - 2010, từ đó thiết lập mô hình các trung tâm trách nhiệm phù hợp. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp giải pháp cắt giảm từ 3% đến 5% chi phí thi công lãng phí, nâng cao độ chính xác của dự toán xây lắp và tối ưu hóa tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư cho toàn hệ thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết kế toán quản trị hiện đại theo quan điểm của các chuyên gia quốc tế như Hilton (1991), Martin, cùng Wilson và Chua (1993), kết hợp nền tảng phân cấp quản trị doanh nghiệp. Theo các tác giả, kế toán trách nhiệm là hệ thống thu thập, đo lường và lập báo cáo thông tin tài chính phân định theo từng cấp quản lý nhằm thúc đẩy nỗ lực của từng cá nhân và bộ phận hướng đến mục tiêu chung. Nghiên cứu cũng căn cứ vào khung khổ pháp lý tại Việt Nam gồm Thông tư 53/2006/TT-BTC về kế toán quản trị và Nghị định 199/2004/NĐ-CP về quy chế quản lý tài chính công ty nhà nước.

Năm khái niệm cốt lõi được xây dựng xuyên suốt đề tài bao gồm:

Thứ nhất, Trung tâm chi phí (Cost Center), gồm trung tâm chi phí định mức và chi phí tự do, nơi người quản lý chịu trách nhiệm kiểm soát các khoản hao phí phát sinh trong định mức.

Thứ hai, Trung tâm doanh thu (Revenue Center), đơn vị chịu trách nhiệm về sản lượng nghiệm thu và giá trị tiêu thụ.

Thứ ba, Trung tâm lợi nhuận (Profit Center), nơi nhà quản lý chủ động về cả doanh thu và chi phí để tối đa hóa số dư đảm phí.

Thứ tư, Trung tâm đầu tư (Investment Center), cấp quản trị cao nhất chịu trách nhiệm về kết quả lợi nhuận trên tổng tài sản và vốn sử dụng.

Thứ năm, Hệ thống chỉ tiêu đánh giá thành quả gồm Tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư (ROI) và Thu nhập thặng dư (RI).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo tổng kết sản xuất kinh doanh, báo cáo tài chính, báo cáo dự toán và quyết toán công trình của Cienco 5 cùng Công ty Cổ phần Xây dựng Công trình 512 trong giai đoạn 5 năm từ 2006 đến 2010.

Về quy mô và phương pháp chọn mẫu, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu định vị điển hình với cỡ mẫu khảo sát bao gồm khối cơ quan điều hành Tổng công ty và tập trung phân tích sâu hồ sơ dữ liệu thi công tại Công ty 512, đại diện cho nhóm 5 công ty có vốn chi phối. Cụ thể, các công trình lớn như tuyến đường Nam Quảng Nam được khảo sát chi tiết với hơn 10 hạng mục chi phí vật tư, nhân công và máy thi công.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích so sánh, đối chiếu số liệu chênh lệch giữa dự toán và thực tế (Variance Analysis) kết hợp phương pháp phân tích biến động giá và lượng. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm bóc tách chính xác những nguyên nhân khách quan từ thị trường vật liệu và nguyên nhân chủ quan trong điều hành của từng đội trưởng công trình, làm cơ sở khoa học để đánh giá trách nhiệm kinh tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng công tác kế toán tại Cienco 5 và các đơn vị thành viên bộc lộ ba phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tổ chức bộ máy kế toán vẫn nặng về kế toán tài chính phục vụ quyết toán thuế và cơ quan quản lý nhà nước, hoàn toàn thiếu vắng phân hệ kế toán trách nhiệm độc lập. Báo cáo nội bộ định kỳ chỉ dừng lại ở các biểu mẫu kế hoạch và thực hiện sản lượng chung, chưa phân loại rõ ràng chi phí kiểm soát được và chi phí không kiểm soát được theo từng cấp quản lý.

Thứ hai, công tác phân cấp quản lý tài chính chưa đồng bộ với hệ thống chỉ tiêu đo lường thành quả. Tại cấp Tổng công ty, dù doanh thu đạt 2.288,7 tỷ đồng và lợi nhuận 77,7 tỷ đồng vào năm 2010, việc đánh giá hiệu quả đầu tư vẫn chỉ nhìn vào số tuyệt đối mà chưa áp dụng chỉ số ROI và RI để so sánh hiệu quả sử dụng vốn bình quân giữa 35 công ty thành viên.

Thứ ba, hệ thống dự toán tại các công ty xây lắp phụ thuộc hoàn toàn vào định mức nhà nước mà chưa xây dựng được định mức chi phí nội bộ linh hoạt. Khảo sát tại Công ty 512 cho thấy chênh lệch chi phí thực tế so với dự toán ở các hạng mục rãnh xây dọc và bê tông mặt đường công trình Nam Quảng Nam dao động từ 4% đến 8%, nhưng hệ thống kế toán không thể xác định được tỷ lệ hao hụt này do lãng phí lượng vật tư hay do biến động đơn giá ca máy.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế trên xuất phát từ thói quen quản lý tập trung kiểu cũ, chưa có sự kết nối thông tin đa chiều giữa phòng kỹ thuật, phòng kế hoạch và phòng tài chính kế toán. So với các mô hình kế toán trách nhiệm thành công tại một số tổng công ty xây dựng quốc tế, việc thiếu vắng báo cáo kết quả kinh doanh theo số dư đảm phí khiến nhà quản trị không nhìn thấy mức đóng góp biên tế của từng công trình.

Dữ liệu biến động chi phí thi công có thể được trình bày rõ nét thông qua bảng so sánh đa chỉ tiêu kết hợp biểu đồ cột phân tích chênh lệch giá - lượng vật tư theo từng quý. Việc trực quan hóa số liệu này qua các bảng biểu phân tích giá thành đơn vị thực tế sẽ giúp Ban Tổng giám đốc phát hiện ngay các trung tâm chi phí vượt định mức trên 2%, từ đó đưa ra quyết định điều chuyển nguồn lực kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực tiễn, bốn nhóm giải pháp mang tính hành động cao được đề xuất cho Tổng công ty Cienco 5:

Thứ nhất, tái cấu trúc mô hình trung tâm trách nhiệm 4 cấp hoàn chỉnh. Hội đồng Quản trị và Tổng Giám đốc đóng vai trò là Trung tâm đầu tư toàn quyền. Giám đốc các công ty thành viên như Công ty 512 là Trung tâm lợi nhuận và Trung tâm đầu tư bộ phận. Các phòng kinh doanh, đấu thầu là Trung tâm doanh thu. Các đội thi công, xí nghiệp trực thuộc và phân xưởng sản xuất vật liệu là Trung tâm chi phí định mức.

Thứ hai, thiết lập hệ thống định mức kinh tế kỹ thuật nội bộ và lập dự toán linh hoạt. Phòng Kỹ thuật Công nghệ chủ trì phối hợp cùng Phòng Kế hoạch rà soát lại định mức tiêu hao nguyên vật liệu, phấn đấu giảm tỷ lệ hao hụt thép và xi măng trong xây lắp cầu đường xuống dưới 1,5%. Thời gian hoàn thành trong vòng 6 tháng kể từ khi phê duyệt đề án.

Thứ ba, chuẩn hóa hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm định kỳ theo tháng và quý. Xây dựng mẫu báo cáo thu nhập theo số dư đảm phí cho trung tâm lợi nhuận và báo cáo phân tích biến động chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp cho trung tâm chi phí. Mục tiêu giảm thiểu độ lệch thông tin kế toán nội bộ xuống dưới 2%.

Thứ tư, áp dụng tích hợp chỉ tiêu ROI và RI để đánh giá thành quả trung tâm đầu tư. Phòng Tài chính Kế toán chịu trách nhiệm tính toán tỷ suất sinh lời trên vốn phân cấp của từng công ty con với mức ROI mục tiêu tối thiểu 12%/năm, làm căn cứ xét duyệt quỹ khen thưởng và phân bổ vốn đầu tư cho chu kỳ kinh doanh tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo sâu sắc cho bốn nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Hội đồng quản trị, Ban Tổng giám đốc các tập đoàn, tổng công ty xây dựng hạ tầng quy mô lớn cần một mô hình phân cấp quản lý tài chính chuẩn mực và cơ chế kiểm soát nội bộ minh bạch.

Thứ hai, Kế toán trưởng, chuyên viên kế toán quản trị và phân tích tài chính tại các doanh nghiệp xây lắp muốn tiếp cận phương pháp thiết kế biểu mẫu báo cáo số dư đảm phí và phân tích chênh lệch dự toán công trình thực tế.

Thứ ba, Giám đốc điều hành các dự án BOT, chỉ huy trưởng công trường giao thông cần công cụ theo dõi, kiểm soát chi phí thi công trực tiếp theo thời gian thực tại các tổ đội.

Thứ tư, Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán, Quản trị kinh doanh nghiên cứu đề tài kế toán quản trị ứng dụng trong ngành xây dựng cơ bản.

Câu hỏi thường gặp

Kế toán trách nhiệm khác biệt như thế nào so với kế toán tài chính trong ngành xây lắp? Kế toán tài chính tập trung phản ánh các nghiệp vụ kinh tế phát sinh đã qua để lập báo cáo tài chính tuân thủ chuẩn mực nhà nước cho cổ đông và cơ quan thuế. Ngược lại, kế toán trách nhiệm tập trung thu thập, xử lý thông tin dự toán và thực tế để kiểm soát chi phí, đánh giá thành quả từng đội thi công và phục vụ việc ra quyết định điều hành nội bộ của ban lãnh đạo.

Tại sao Cienco 5 cần sử dụng chỉ tiêu thu nhập thặng dư bên cạnh chỉ số hoàn vốn đầu tư? Chỉ tiêu ROI biểu thị tỷ suất phần trăm nên rất thuận lợi khi so sánh giữa các công ty con có quy mô vốn khác nhau. Tuy nhiên, ROI có thể khiến giám đốc đơn vị từ chối các dự án đầu tư có tỷ suất sinh lời thấp hơn ROI hiện tại nhưng vẫn cao hơn chi phí sử dụng vốn của Tổng công ty. Áp dụng thêm chỉ tiêu RI bằng số tuyệt đối sẽ khuyến khích các đơn vị tận dụng mọi cơ hội đầu tư sinh lời thặng dư cho toàn hệ thống.

Làm thế nào để xác định nguyên nhân chênh lệch chi phí nguyên vật liệu tại các đội xây dựng? Kế toán quản trị thực hiện tách biệt hai nhân tố là biến động giá và biến động lượng tiêu hao. Biến động giá bằng chênh lệch giữa đơn giá thực tế với đơn giá dự toán nhân với lượng vật tư thực tế sử dụng. Biến động lượng bằng chênh lệch giữa lượng vật tư thực tế với lượng định mức nhân với đơn giá dự toán. Qua đó quy rõ trách nhiệm thuộc về bộ phận cung ứng vật tư hay đội thi công trực tiếp.

Các đội thi công trực thuộc Công ty 512 được phân loại vào trung tâm trách nhiệm nào? Các đội thi công xây lắp được xác định là trung tâm chi phí định mức. Đội trưởng chịu trách nhiệm trực tiếp về khối lượng công việc hoàn thành theo tiến độ kỹ thuật và định mức hao phí vật tư, nhân công, ca máy được giao, không chịu trách nhiệm về giá bán hay doanh thu toàn công trình.

Lộ trình triển khai hệ thống kế toán trách nhiệm tại một tổng công ty xây dựng mất bao lâu? Lộ trình triển khai tối ưu thường kéo dài từ 12 đến 18 tháng, bao gồm 4 giai đoạn: khảo sát phân cấp quản lý và xây dựng hệ thống định mức nội bộ; thiết kế mẫu biểu báo cáo trách nhiệm; đào tạo nhân sự và áp dụng thử nghiệm tại 1 đến 2 công ty con; cuối cùng là chuẩn hóa phần mềm và nhân rộng toàn hệ thống.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh lý luận về kế toán trách nhiệm và mô hình 4 trung tâm trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng quy mô lớn.
  • Khảo sát thực chứng sâu sắc tại Cienco 5 và Công ty 512 giai đoạn 2006 - 2010 với số liệu tài chính cụ thể, chỉ ra những điểm nghẽn lớn trong hệ thống báo cáo chi phí và kiểm soát vốn.
  • Đề xuất hệ thống biểu mẫu dự toán linh hoạt, báo cáo số dư đảm phí và quy trình đánh giá thành quả gắn liền chỉ số ROI, RI cho từng cấp quản trị.
  • Xác định lộ trình thực thi 4 bước rõ ràng giúp doanh nghiệp tiết kiệm 3% đến 5% chi phí xây lắp và tăng cường tính tự chủ của các đơn vị thành viên.
  • Để nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn mới, Ban lãnh đạo Cienco 5 cần sớm phê duyệt đề án hoàn thiện kế toán trách nhiệm và ứng dụng công nghệ thông tin đồng bộ trong toàn hệ thống.