CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.Tổng quan vê ngân hàng thương mại 1.Khái niệm Ngân hàng thương mại Theo luật tổ chức tín dụng 1997: Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp được thành lập theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật để hoạt động kinh doanh tiền tệ, làm dịch vụ ngân hàng với nội dung nhận tiền gửi và sử dụng tiền gửi để cấp tín dụng, cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm ngân hàng thương mại (NHTM), ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác. “Ngân hàng là các tổ chức tín dụng cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế” [9].
Theo Nghị định của Chính phủ số 49/2001/NĐ-CP ngày 12/9/2000 định nghĩa: NHTM là ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận, góp phần thực hiện các mục tiêu kinh tế của nhà nước. Luật các tổ chức tín dụng 2010 (Luật số 47/2010/QH12 được Quốc hội Nước CHXHCN Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 16/6/2010) quy định: “Hoạt động Ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: Nhận tiền gửi, Cấp tín dụng, Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản”[6,tr.12] và “NHTM là loại hình Ngân hàng được thực hiện tất cả các 5 hoạt động Ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”[6,tr.Chức năng của Ngân hàng thương mại NHTM là một định chế tài chính trung gian tập trung các nguồn tiền nhàn rỗi trong xã hội và sử dụng nguồn tiền đó để cấp tín dụng cho các tổ chức kinh tế, các hộ gia đình, cá nhân để phát triển KT-XH. NHTM có ba chức năng chủ yếu sau: 1. Chức năng trung gian tín dụng “Là chức năng quan trọng và cơ bản nhất của NHTM, nó không những cho thấy bản chất của NHTM mà còn cho thấy nhiệm vụ chính yếu của NHTM.
Trong chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là người trung gian đứng ra tập trung, huy động các nguồn vốn tiền tệ tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế (bao gồm tiền tiết kiệm của các tầng lớp dân cư, vốn bằng tiền của các đơn vị, tổ chức kinh tế…vv) biến nó thành nguồn vốn tín dụng để cho vay (cấp tín dụng) đáp ứng các nhu cầu vốn kinh doanh và vốn đầu tư cho các ngành kinh tế và nhu cầu vốn tiêu dùng của xã hội”.32] Với chức năng trung gian tín dụng, NHTM đã góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: người gửi tiền, người đi vay, NHTM và nền kinh tế. - Đối với người gửi tiền: Có thêm một kênh đầu tư vốn an toàn và có khả năng sinh lợi; Có cơ hội gia tăng tiêu dùng trong tương lai; Có cơ hội tiếp cận các dịch vụ khác của Ngân hàng. - Đối với người đi vay: Có điều kiện về vốn để thực hiện các dự án, phương án kinh doanh đúng tiến độ, gia tăng được lợi nhuận; Được NHTM cung cấp những tiện ích phục vụ cho hoạt động kinh doanh (dịch vụ bảo lãnh, thanh toán qua Ngân hàng…). - Đối với NHTM: Tập trung các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế để tạo lập nguồn vốn phục vụ hoạt động kinh doanh của mình; Cung ứng một khối lượng vốn tín dụng lớn cho nền kinh tế, thu được lợi nhuận từ chênh lệch giữa lãi suất cho vay và lãi suất tiền gửi; Quy mô và chất lượng nguồn vốn huy động góp phần nâng cao uy tín thương hiệu của chính NHTM trên thị trường tài chính tiền tệ.
6 - Đối với nền kinh tế: Hoạt động “đi vay để cho vay” của NHTM đóng vai trò quan trọng là kênh chu chuyển nguồn vốn, cung cấp hàng hóa cho thị trường tài chính tiền tệ, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đảm bảo quá trình tái sản xuất và mở rộng quy mô sản xuất, ổn định lưu thông tiền tệ, góp phần ổn định giá trị đồng tiền, kiểm soát lạm phát. Chức năng trung gian thanh toán và cung ứng phương tiện thanh toán cho nền kinh tế NHTM “đứng ra làm trung gian các khoản giao dịch thanh toán giữa các khách hàng, giữa người mua, người bán… để hoàn tất các quan hệ kinh tế thương mại giữa họ với nhau”.35] Chức năng trung gian thanh toán của các NHTM đóng vai trò quan trọng đối với sự vận động phát triển của nền kinh tế. Thông qua chức năng này, các NHTM cung cấp cho khách hàng nhiều phương tiện thanh toán thuận lợi và tiện ích, bao gồm: - Mở tài khoản tiền gửi giao dịch cho các tổ chức và cá nhân: Các NHTM có nghĩa vụ đáp ứng nhu cầu mở tài khoản giao dịch của khách hàng nếu họ tuân thủ các quy định về việc mở và sử dụng tài khoản giao dịch tại Ngân hàng. - Quản lý và cung cấp các phương tiện thanh toán cho khách hàng: NHTM thiết kế và cung cấp nhiều loại phương tiện thanh toán khác nhau cho khách hàng (giấy chuyển tiền, tín dụng thư, sec, thẻ tín dụng …vv) - Tổ chức và kiểm soát quy trình thanh toán giữa các khách hàng: Là nhiệm vụ quan trọng của NHTM, và phải đáp ứng được các yêu cầu: Nhanh chóng và chính xác; Đảm bảo an toàn và tiện lợi.
“Các khách hàng chỉ thực sự tham gia tích cực vào quá trình thanh toán qua Ngân hàng, khi họ cảm nhận những tiện ích và ưu việt của các giao dịch thanh toán do NHTM tổ chức thực hiện”[2,tr36]. - Cung ứng các dịch vụ, tiện ích ngân hàng cho khách hàng: Dịch vụ ngân hàng bao gồm hai loại: Dịch vụ Ngân hàng truyền thống (các dịch vụ đã được các ngân hàng thực hiện từ lâu và hoàn thiện dần cùng sự phát triển của hệ thống ngân hàng) và dịch vụ Ngân hàng hiện đại (các sản phẩm dịch vụ dựa trên nền tảng công 7 nghệ thông tin tiên tiến, còn được gọi là dịch vụ ngân hàng điện tử). Trong giai đoạn phát triển và hội nhập, hoạt động của các NHTM đang dần hướng đến kinh doanh đa năng, các sản phẩm dịch vụ ngày càng đa dạng và có sự liên kết chặt chẽ nhằm cung cấp trọn gói cho khách hàng, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho khách hàng ,vừa gia tăng nguồn thu ngoài tín dụng cho chính ngân hàng. Chức năng trung gian thanh toán của NHTM giúp các các chủ thể kinh tế tiết kiệm được nhiều chi phí, thời gian khi phải thực hiện thanh toán bằng tiền mặt, đồng thời đảm bảo được sự an toàn trong thanh toán.
Chức năng này góp phần đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ luân chuyển vốn, thúc đẩy lưu thông hàng hoá, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế. Việc thanh toán không dùng tiền mặt qua Ngân hàng còn giúp giảm được lượng tiền mặt trong lưu thông, tiết kiệm chi phí in ấn, vận chuyển, bảo quản tiền., đồng thời góp phần gia tăng nguồn vốn nhàn rỗi trong nền kinh tế cho các NHTM. Chức năng này cũng chính là cơ sở hình thành chức năng tạo tiền của NHTM. Chức năng “tạo tiền” Với chức năng trung gian tín dụng và trung gian thanh toán, NHTM có khả năng tạo ra tiền tín dụng (hay tiền ghi sổ) thể hiện trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng tại NHTM.
Đây chính là một bộ phận của lượng tiền được sử dụng trong các giao dịch. “Từ khoản dự trữ tăng lên ban đầu, thông qua hành vi cho vay chuyển khoản, hệ thống Ngân hàng có khả năng tạo nên số tiền gửi (tức tiền tín dụng) gấp nhiều lần số dự trữ tăng thêm ban đầu. Mức mở rộng tiền gửi phụ thuộc vào hệ số mở rộng tiền gửi. Hệ số này, đến lượt nó chịu tác động bởi các yếu tố tỷ lệ dự trữ bắt buộc, tỷ lệ dự trữ vượt mức và tỷ lệ giữ tiền mặt so với tiền gửi thanh toán của công chúng”[21,tr44].
Với chức năng "tạo tiền", hệ thống NHTM đã làm tăng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội. Chức năng này cũng chỉ ra mối quan hệ giữa tín dụng Ngân hàng và lưu thông tiền tệ. Một khối lượng tín dụng mà NHTM cho vay ra làm tăng khả năng tạo tiền của NHTM, từ đó làm tăng lượng tiền cung ứng. 8 Các chức năng của NHTM có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, trong đó chức năng trung gian tín dụng là chức năng cơ bản nhất, tạo cơ sở cho việc thực hiện các chức năng sau.
Và khi ngân hàng thực hiện tốt chức năng trung gian thanh toán và chức năng tạo tiền lại góp phần gia tăng nguồn vốn tín dụng và mở rộng hoạt động tín dụng.Vai trò của Ngân hàng thương mại NHTM giúp cho các doanh nghiệp có vốn đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh, nâng cao hiệu quả kinh doanh. Trong nền kinh tế thị trường, để mở rộng quy mô sản xuất đòi hỏi doanh nghiệp phải có một lượng vốn nhất định để đổi mới thiết bị và công nghệ. Trước nhu cầu đó, NHTM có vai trò đáp ứng đầy đủ và kịp thời nhu cầu vốn thiếu hụt, cung cấp dịch vụ thanh toán và các dịch vụ khác nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp thực hiện tốt hoạt động sản xuất kinh doanh. NHTM đóng vai trò là cầu nối giữa ngân hàng trung ương với nền kinh tế trong việc thực hiện các chính sách tiền tệ.
Để thực thi chính sách tiền tệ, ngân hàng trung ương sử dụng các công cụ như lãi suất, tỷ lệ dự trữ bắt buộc, các nghiệp vụ trên thị trường mở. Chính các NHTM là chủ thể chịu sự tác động trực tiếp của những công cụ này, đồng thời đóng vai trò cầu nối trong việc chuyển tiếp các tác động của chính sách tiền tệ đến nền kinh tế để Chính phủ và NHTW có những chính sách điều tiết thích hợp. NHTM góp phần thúc đẩy kinh tế đối ngoại giữa các quốc gia. Với xu hướng phát triến kinh tế theo hướng hội nhập vào cộng đồng kinh tế quốc tế, việc mở rộng và giao lưu kinh tế là một vấn đề tất yếu.