Vận dụng chuẩn mực kế toán quốc tế để hoàn thiện kế toán Việt Nam - Luận văn thạc sĩ của Võ Thúy Hà

Luận văn thạc sĩ phân tích việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế vào hợp nhất kinh doanh nhằm hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam.

• Tác giả: Võ Thúy Hà
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Văn Dược
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kế Toán – Kiểm Toán
• Đề tài: Hoàn Thiện Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam Từ IFRS
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUẨN MỰC KẾ TOÁN VỀ HỢP NHẤT KINH DOANH
• 1.1. Khái niệm và vai trò của hợp nhất kinh doanh
• 1.1.1. Khái niệm về hợp nhất kinh doanh
• 1.1.2. Vai trò của hợp nhất kinh doanh
• 1.1.3. Các loại hình hợp nhất kinh doanh
• 1.2. Chuẩn mực kế toán Quốc Tế về hợp nhất kinh doanh
• 1.2.1. Khái quát chung
• 1.2.1.1. Khái quát lịch sử hình thành
• 1.2.2. Quy định chung
• 1.2.3. Phương pháp kế toán
• 1.2.3.1. Xác định giao dịch hợp nhất kinh doanh, xác định bên mua
• 1.2.3.2. Xác định giá phí và phân bổ giá phí hợp nhất kinh doanh
• 1.2.3.3. Xác định lợi thế thương mại và lợi ích của cổ đông thiểu số
• 1.2.4. Lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất
• 1.3. Chuẩn mực kế toán Việt Nam về hợp nhất kinh doanh
• 1.3.1. Khái quát lịch sử hình thành
• 1.3.2. Quy định chung
• 1.3.3. Phương pháp kế toán
• 1.3.3.1. Xác định giao dịch hợp nhất kinh doanh, xác định bên mua
• 1.3.3.2. Xác định giá phí và phân bổ giá phí hợp nhất kinh doanh
• 1.3.3.3. Xác định lợi thế thương mại và lợi ích của cổ đông thiểu số
• 1.3.4. Lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất
• 1.4. So sánh đánh giá IAS 22 và VAS 11
• 1.4.1. Những điểm khác nhau giữa IAS 22 và VAS 11
• 1.4.2. Những điểm đổi mới của IFRS 3 so với IAS 22 liên quan đến hợp nhất kinh doanh
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THÔNG TƯ HƯỚNG DẪN VÀ KẾ TOÁN HỢP NHẤT KINH DOANH TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng hướng dẫn kế toán chuẩn mực hợp nhất kinh doanh theo thông tư
• 2.1.1. Quy định chung
• 2.1.2. Trường hợp hợp nhất kinh doanh hình thành quan hệ công ty mẹ - con
• 2.1.2.1. Phương pháp kế toán
• 2.1.2.2. Một số trường hợp minh họa
• 2.1.3. Trường hợp hợp nhất kinh doanh không hình thành quan hệ công ty mẹ- con
• 2.1.3.1. Phương pháp kế toán
• 2.1.3.2. Một số trường hợp minh họa
• 2.2. Thực trạng kế toán hợp nhất kinh doanh ở Việt Nam
• 2.3. Thực tiễn hợp nhất kinh doanh ở Mỹ và bài học cho Việt Nam
• 2.3.1. Trường hợp mua theo giá sổ sách
• 2.3.2. Trường hợp xuất hiện lợi thế thương mại
• 2.3.3. Trường hợp xuất hiện bất lợi thương mại
• 2.3.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: VẬN DỤNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN QUỐC TẾ VỀ HỢP NHẤT KINH DOANH ĐỂ HOÀN THIỆN CHUẨN MỰC VIỆT NAM
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện
• 3.1.1. Đối tượng sử dụng thông tin
• 3.1.2. Về phương diện pháp lý
• 3.1.3. Xu hướng hội nhập và phát triển
• 3.2. Một số nội dung hoàn thiện
• 3.2.1. Về cách xác định quyền kiểm soát
• 3.2.2. Về cách xác định giá trị hợp lý
• 3.2.3. Về kế toán lợi thế thương mại
• 3.2.4. Về thời điểm lập báo cáo tài chính hợp nhất của công ty mẹ
• 3.2.5. Về kỹ thuật lập báo cáo tài chính hợp nhất
• 3.2.6. Vấn đề chuyển đổi báo cáo của các hoạt động ở nước ngoài
• 3.3. Một số kiến nghị khác có liên quan
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuẩn mực kế toán Việt Nam và IFRS

Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) đã được phát triển để phù hợp với điều kiện kinh tế và pháp lý của đất nước. Tuy nhiên, với sự hội nhập kinh tế toàn cầu, việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế như IFRS trở nên cần thiết. IFRS không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch trong báo cáo tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc thu hút đầu tư nước ngoài.

1.1. Khái niệm chuẩn mực kế toán quốc tế và VAS

Chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS) là bộ quy tắc kế toán được áp dụng rộng rãi trên toàn cầu. VAS là hệ thống chuẩn mực kế toán được phát triển riêng cho Việt Nam, nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý tài chính trong nước.

1.2. Lợi ích của việc áp dụng IFRS tại Việt Nam

Việc áp dụng IFRS giúp các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao tính minh bạch, cải thiện khả năng tiếp cận vốn và tăng cường niềm tin của nhà đầu tư. Điều này cũng giúp Việt Nam hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu.

II. Thách thức trong việc hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam từ IFRS

Việc hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam từ IFRS gặp nhiều thách thức. Các doanh nghiệp cần phải thay đổi cách thức ghi nhận và báo cáo tài chính, điều này có thể gây khó khăn trong quá trình chuyển đổi. Hơn nữa, sự khác biệt trong quy định pháp lý và văn hóa kinh doanh cũng là một rào cản lớn.

2.1. Khó khăn trong việc chuyển đổi từ VAS sang IFRS

Chuyển đổi từ VAS sang IFRS đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư vào đào tạo nhân sự và hệ thống công nghệ thông tin. Điều này có thể gây tốn kém và mất thời gian.

2.2. Sự khác biệt trong quy định pháp lý

Các quy định pháp lý hiện hành tại Việt Nam có thể không hoàn toàn tương thích với IFRS, điều này tạo ra những khó khăn trong việc áp dụng các chuẩn mực mới.

III. Phương pháp hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam từ IFRS

Để hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam từ IFRS, cần có một lộ trình rõ ràng và các phương pháp cụ thể. Việc áp dụng IFRS cần được thực hiện từng bước, từ việc đào tạo nhân sự đến việc cập nhật hệ thống công nghệ thông tin.

3.1. Đào tạo và nâng cao năng lực cho nhân sự

Đào tạo nhân sự là yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng các kế toán viên có thể áp dụng IFRS một cách hiệu quả. Các khóa học và chương trình đào tạo cần được tổ chức thường xuyên.

3.2. Cập nhật hệ thống công nghệ thông tin

Hệ thống công nghệ thông tin cần được nâng cấp để hỗ trợ việc ghi nhận và báo cáo tài chính theo IFRS. Điều này bao gồm việc sử dụng phần mềm kế toán hiện đại và tích hợp các công nghệ mới.

IV. Ứng dụng thực tiễn của IFRS tại Việt Nam

Việc áp dụng IFRS tại Việt Nam đã mang lại nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp. Nhiều công ty đã thành công trong việc thu hút đầu tư nước ngoài nhờ vào tính minh bạch trong báo cáo tài chính. Hơn nữa, việc áp dụng IFRS cũng giúp các doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

4.1. Các doanh nghiệp tiêu biểu áp dụng IFRS

Nhiều doanh nghiệp lớn tại Việt Nam đã áp dụng IFRS và đạt được thành công trong việc thu hút vốn đầu tư. Các công ty này thường có báo cáo tài chính rõ ràng và minh bạch hơn.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả áp dụng IFRS

Nghiên cứu cho thấy rằng các doanh nghiệp áp dụng IFRS có khả năng thu hút đầu tư cao hơn và có sự tăng trưởng ổn định hơn so với các doanh nghiệp không áp dụng.

V. Kết luận và tương lai của chuẩn mực kế toán Việt Nam

Việc hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam từ IFRS là một quá trình cần thiết và cấp bách. Điều này không chỉ giúp các doanh nghiệp Việt Nam hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu mà còn nâng cao tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý tài chính.

5.1. Tương lai của chuẩn mực kế toán Việt Nam

Trong tương lai, việc áp dụng IFRS sẽ trở thành xu hướng tất yếu tại Việt Nam. Các doanh nghiệp cần chuẩn bị sẵn sàng để thích ứng với những thay đổi này.

5.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ để giúp các doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi sang IFRS, bao gồm việc cung cấp tài liệu hướng dẫn và tổ chức các khóa đào tạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và hội nhập sâu rộng vào thị trường toàn cầu, các hoạt động mua bán, sáp nhập (M&A) và tái cấu trúc tập đoàn kinh tế đã gia tăng với tốc độ trên 25% mỗi năm. Hệ thống kế toán quốc gia đóng vai trò là ngôn ngữ kinh doanh cốt lõi, cung cấp thông tin minh bạch cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Cho đến thời điểm năm 2009, Bộ Tài chính đã ban hành 26 chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS), tạo hành lang pháp lý quan trọng cho việc lập và trình bày báo cáo tài chính. Trong đó, Chuẩn mực Kế toán số 11 (VAS 11 - Hợp nhất kinh doanh) được ban hành theo Quyết định số 100/2005/QĐ-BTC và hướng dẫn thực hiện qua Thông tư số 21/2006/TT-BTC ngày 20/3/2006 đã đặt nền móng cho kế toán hợp nhất kinh doanh.

Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của các giao dịch tài chính phức tạp, VAS 11 đã bộc lộ khoảng cách đáng kể so với Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế IFRS 3 (ban hành năm 2004 thay thế IAS 22). Luận văn tập trung giải quyết vấn đề bất cập trong việc ghi nhận, đo lường và trình bày thông tin hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu bao gồm: làm rõ cơ sở lý luận về kế toán hợp nhất kinh doanh theo thông lệ quốc tế; phân tích thực trạng áp dụng VAS 11 và Thông tư 21; so sánh đối chiếu giữa VAS 11, IAS 22 và IFRS 3; đồng thời nghiên cứu bài học kinh nghiệm từ US GAAP để đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy định kế toán hợp nhất tại Việt Nam từ năm 2005 đến năm 2009 trong sự đối chiếu với chuẩn mực quốc tế, hướng tới mục tiêu nâng cao độ tin cậy và tính so sánh của báo cáo tài chính hợp nhất lên mức tối ưu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết thực thể kinh tế (Entity Theory) và lý thuyết công ty mẹ (Parent Company Theory) trong kế toán tài chính doanh nghiệp. Khung lý thuyết tích hợp hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế do Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IASB) ban hành, bao gồm Chuẩn mực Kế toán Quốc tế số 22 (IAS 22), Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế số 3 (IFRS 3), và Chuẩn mực Kế toán Quốc tế số 36 về tổn thất tài sản (IAS 36). Bên cạnh đó, nghiên cứu tham chiếu các nguyên tắc kế toán được chấp nhận chung của Hoa Kỳ (US GAAP) do Hội đồng Nguyên tắc Kế toán (APB) xây dựng.

Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu bao gồm:

• Hợp nhất kinh doanh (Business Combination): Việc kết hợp các doanh nghiệp hoặc hoạt động kinh doanh riêng biệt thành một đơn vị báo cáo duy nhất.
• Quyền kiểm soát (Control): Quyền chi phối các chính sách tài chính và hoạt động của một doanh nghiệp nhằm thu được lợi ích kinh tế, biểu hiện qua việc nắm giữ trên 50% quyền biểu quyết hoặc quyền bổ nhiệm đa số thành viên Hội đồng quản trị.
• Giá trị hợp lý (Fair Value): Giá trị tài sản có thể trao đổi hoặc nợ phải trả được thanh toán tự nguyện giữa các bên có đầy đủ hiểu biết.
• Lợi thế thương mại (Goodwill): Phần chênh lệch giữa giá phí hợp nhất kinh doanh lớn hơn phần sở hữu của bên mua trong giá trị hợp lý thuần của tài sản, nợ phải trả có thể xác định được và nợ tiềm tàng.
• Lợi ích cổ đông thiểu số (Non-controlling Interest - NCI): Phần tài sản thuần và kết quả kinh doanh của công ty con không thuộc về công ty mẹ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện, bao gồm 100% hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về kế toán tại Việt Nam (Luật Kế toán năm 2003, Quyết định 15/2006/QĐ-BTC, Thông tư 21/2006/TT-BTC) và các ấn phẩm chuẩn mực của IASB, IVSC. Cỡ mẫu nghiên cứu thực nghiệm bao gồm 5 mô hình giao dịch hợp nhất kinh doanh điển hình và 5 bộ báo cáo tài chính mẫu phản ánh kỹ thuật chuyển đổi ngoại tệ cho các cơ sở kinh doanh ở nước ngoài. Phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) được áp dụng để khảo sát sâu các tình huống: mua 100% cổ phần không phát sinh lợi thế thương mại, mua 100% cổ phần phát sinh lợi thế thương mại, và mua dưới 100% (cụ thể là 80%) cổ phần phát sinh lợi thế thương mại và lợi ích cổ đông thiểu số.

Lý do lựa chọn phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích đối chiếu chuẩn mực (comparative standard analysis) là nhằm xác định chính xác những điểm dị biệt về bản chất kinh tế và kỹ thuật hạch toán giữa VAS 11, IAS 22 và IFRS 3. Phương pháp mô hình hóa sơ đồ luân chuyển bút toán và kỹ thuật lập bảng tổng hợp điều chỉnh hợp nhất được sử dụng để làm rõ cơ chế phân bổ giá phí hợp nhất tại ngày mua trong suốt giai đoạn khảo sát từ năm 2006 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện trọng tâm về sự khác biệt giữa hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam và thông lệ quốc tế:

1. Phương pháp kế toán hợp nhất: VAS 11 và IFRS 3 đã thống nhất loại bỏ 100% phương pháp hợp nhất vì lợi ích chung (pooling of interests) vốn tồn tại trong IAS 22, bắt buộc áp dụng duy nhất phương pháp mua (acquisition method). Điều này giúp phản ánh đúng bản chất giao dịch thâu tóm theo giá trị thị trường.
2. Kế toán lợi thế thương mại: VAS 11 quy định phân bổ lợi thế thương mại theo phương pháp đường thẳng vào chi phí sản xuất kinh doanh với thời gian tối đa không quá 10 năm (ngắn hơn mức trần 20 năm của IAS 22). Ngược lại, IFRS 3 cải cách triệt để khi cấm phân bổ khấu hao lợi thế thương mại, thay vào đó yêu cầu vốn hóa và thực hiện kiểm tra suy giảm giá trị (impairment test) định kỳ hàng năm theo IAS 36.
3. Xử lý bất lợi thương mại (lợi thế thương mại âm): Theo VAS 11 và IFRS 3, phần vượt trội của giá trị hợp lý tài sản thuần so với giá phí hợp nhất sau khi đánh giá lại được ghi nhận ngay 100% vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trong kỳ phát sinh, thay vì phân bổ giảm trừ dần như quy định cũ của IAS 22.
4. Xác định lợi ích cổ đông thiểu số và nợ tiềm tàng: IFRS 3 yêu cầu xác định lợi ích cổ đông thiểu số dựa trên phương pháp thay thế (theo giá trị hợp lý), đồng thời siết chặt điều kiện ghi nhận nợ tái cấu trúc (chỉ ghi nhận nếu đã là nghĩa vụ hiện tại của bên bị mua tại ngày mua). Trong khi đó, Thông tư 21 của Việt Nam vẫn xác định lợi ích cổ đông thiểu số dựa trên giá trị ghi sổ mang sang kết hợp với phần phân bổ chênh lệch đánh giá lại tài sản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những khác biệt trên bắt nguồn từ mức độ phát triển của thị trường tài chính Việt Nam. Trong giai đoạn 2006-2009, thị trường mua bán nợ, thị trường định giá độc lập và các công cụ phái sinh tại Việt Nam chưa hoàn thiện, khiến việc xác định giá trị hợp lý và thực hiện kiểm tra tổn thất tài sản hàng năm gặp nhiều rào cản kỹ thuật. Do đó, Bộ Tài chính đã lựa chọn phương án thận trọng là phân bổ đều lợi thế thương mại không quá 10 năm để giảm thiểu rủi ro thổi phồng giá trị tài sản doanh nghiệp.

Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa qua ma trận phân tích so sánh chuẩn mực 6 chiều và hệ thống 3 sơ đồ kế toán chi tiết (Sơ đồ 2.1, 2.2, 2.3 trong luận văn). Các tình huống số liệu giả định (như giao dịch mua 80% cổ phần với giá phí 320.000 nghìn đồng tạo ra 56.000 nghìn đồng lợi thế thương mại và 66.000 nghìn đồng lợi ích cổ đông thiểu số) đã minh chứng rõ nét kỹ thuật lập bảng đối chiếu và loại trừ giao dịch nội bộ. So sánh với thực tiễn hợp nhất kinh doanh tại Hoa Kỳ theo chuẩn mực APB, việc hạch toán minh bạch chênh lệch giá mua theo giá trị hợp lý giúp nhà đầu tư đánh giá chính xác hiệu quả sinh lời của tài sản thâu tóm, tránh tình trạng bóp méo chỉ tiêu lợi nhuận thuần trong các năm tài chính tiếp theo.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện chuẩn mực kế toán hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Hoàn thiện khung pháp lý về xác định quyền kiểm soát và giá trị hợp lý: Bộ Tài chính cần ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết phương pháp xác định giá trị hợp lý cho tài sản cố định vô hình và nợ tiềm tàng, tiệm cận 100% các nguyên tắc của IFRS 3 và tiêu chuẩn định giá quốc tế IVSC trong thời gian 12 tháng.
2. Cải cách phương pháp kế toán lợi thế thương mại: Chuyển đổi lộ trình từ cơ chế phân bổ khấu hao cố định tối đa 10 năm sang mô hình đánh giá tổn thất tài sản (impairment test) thường niên theo IAS 36, áp dụng bắt buộc đối với 100% các tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán trong vòng 24 tháng.
3. Chuẩn hóa kỹ thuật xác định lợi ích cổ đông thiểu số: Hướng dẫn áp dụng nhất quán phương pháp giá trị hợp lý để phản ánh đúng giá trị của cổ đông không kiểm soát trên bảng cân đối kế toán hợp nhất, nâng tỷ lệ minh bạch thông tin tài chính đạt mức 95% theo chuẩn mực toàn cầu.
4. Bổ sung hướng dẫn chuyển đổi báo cáo tài chính hoạt động ở nước ngoài: Ban hành thông tư chuyên đề hướng dẫn xử lý chênh lệch tỷ giá hối đoái cho 2 trường hợp cụ thể: cơ sở hoạt động ở nước ngoài độc lập (sử dụng phương pháp tỷ giá đóng cửa) và cơ sở không thể tách rời với doanh nghiệp báo cáo (sử dụng phương pháp lịch sử), hoàn tất triển khai trong giai đoạn trung hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và Ban soạn thảo chính sách (Bộ Tài chính): Sử dụng các luận cứ so sánh chuẩn mực để nghiên cứu sửa đổi VAS 11, cập nhật Thông tư hướng dẫn kế toán hợp nhất kinh doanh phù hợp với lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam.
2. Kế toán trưởng, Giám đốc tài chính (CFO) tại các tập đoàn, tổng công ty: Vận dụng các sơ đồ định khoản và kỹ thuật lập bảng điều chỉnh hợp nhất để xử lý chính xác các thương vụ mua bán cổ phần, phân bổ giá phí hợp nhất và hạch toán lợi thế thương mại.
3. Kiểm toán viên và chuyên viên tư vấn tài chính, định giá doanh nghiệp: Nắm vững quy trình đánh giá sự suy giảm giá trị tài sản, nhận diện các khoản nợ tiềm tàng và xác định giá trị hợp lý trong các hợp đồng sáp nhập.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Khai thác làm tài liệu tham khảo chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học về kế toán tài chính nâng cao và chuẩn mực kế toán quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Điểm khác biệt lớn nhất giữa VAS 11 và IFRS 3 về kế toán lợi thế thương mại là gì?
VAS 11 quy định vốn hóa và phân bổ dần lợi thế thương mại vào chi phí kinh doanh theo phương pháp đường thẳng với thời gian tối đa 10 năm. Trong khi đó, IFRS 3 cấm trích khấu hao lợi thế thương mại và bắt buộc doanh nghiệp phải thực hiện đánh giá tổn thất tài sản định kỳ ít nhất 1 lần mỗi năm theo IAS 36.

Câu hỏi 2: Tại sao phương pháp hợp nhất vì lợi ích chung (pooling of interests) bị bãi bỏ trong IFRS 3 và VAS 11?
Phương pháp này ghi nhận tài sản và nợ phải trả theo giá trị ghi sổ lịch sử, không làm xuất hiện lợi thế thương mại hay giá trị hợp lý. Điều này không phản ánh đúng bản chất kinh tế của giao dịch mua bán, che giấu chi phí thực tế của thương vụ và làm giảm tính so sánh của báo cáo tài chính.

Câu hỏi 3: Lợi ích của cổ đông thiểu số được xác định như thế nào theo chuẩn mực kế toán?
Theo VAS 11, lợi ích cổ đông thiểu số được xác định dựa trên tỷ lệ sở hữu của cổ đông thiểu số nhân với tổng giá trị hợp lý của tài sản thuần nhận diện được tại ngày mua. Theo IFRS 3, doanh nghiệp có thể lựa chọn đo lường lợi ích cổ đông không kiểm soát theo giá trị hợp lý toàn phần hoặc theo tỷ lệ tài sản thuần có thể xác định được.

Câu hỏi 4: Khi hai doanh nghiệp sáp nhập thông qua hoán đổi cổ phiếu, làm thế nào để xác định bên mua?
Bên mua được xác định là doanh nghiệp có giá trị hợp lý lớn hơn đáng kể, doanh nghiệp chi tiền hoặc phát hành công cụ vốn, hoặc bên có các cổ đông nắm quyền kiểm soát biểu quyết thực tế và chi phối quyền bổ nhiệm ban điều hành của đơn vị hợp nhất sau giao dịch.

Câu hỏi 5: Bất lợi thương mại (lợi thế thương mại âm) được xử lý ra sao trong kỳ hợp nhất?
Khi giá phí hợp nhất nhỏ hơn giá trị hợp lý thuần của tài sản và nợ phải trả nhận diện được, bên mua phải rà soát, đánh giá lại toàn bộ tài sản và nợ tiềm tàng. Nếu khoản chênh lệch vẫn còn, doanh nghiệp phải ghi nhận ngay 100% vào thu nhập trên báo cáo kết quả kinh doanh của kỳ hợp nhất.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về kế toán hợp nhất kinh doanh, làm rõ các phương thức sáp nhập, thâu tóm và bản chất của quyền kiểm soát kinh tế.
• Phân tích chi tiết thực trạng áp dụng VAS 11 và Thông tư 21/2006/TT-BTC, nhận diện đầy đủ những điểm tương đồng và dị biệt cốt lõi so với IAS 22 và IFRS 3.
• Xây dựng hệ thống ví dụ minh họa và sơ đồ luân chuyển chứng từ, bút toán điều chỉnh hợp nhất cho các trường hợp sở hữu toàn bộ và sở hữu đa số cổ phần.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao nhằm hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam theo hướng hội nhập thông lệ quốc tế và phù hợp với thực tiễn thị trường.
• Khuyến nghị các doanh nghiệp và cơ quan quản lý đẩy nhanh lộ trình chuẩn bị nguồn nhân lực và hạ tầng kỹ thuật để áp dụng IFRS toàn diện trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CHUẨN MỰC KẾ TOÁN VỀ HỢP NHẤT KINH DOANH 1. Khái niệm và vai trò của hợp nhất kinh doanh 1. Khái niệm về hợp nhất kinh doanh Khái niệm hợp nhất kinh doanh thường được các nhà kinh tế đề cập đến trên một phạm vi rộng với các cách biểu đạt có thể khác nhau. Theo IAS 22 Hợp nhất kinh doanh là việc kết hợp các đơn vị, doanh nghiệp độc lập thành một đơn vị kinh tế thông qua hình thức kết hợp lợi ích hoặc thâu tóm quyền kiểm soát đối với tài sản thuần và hoạt động của đơn vị, doanh nghiệp khác.

Theo IFRS 3 Hợp nhất kinh doanh là việc kết hợp các đơn vị, doanh nghiệp độc lập thành một đơn vị báo cáo thông qua hình thức thâu tóm quyền kiểm soát đối với tài sản thuần và hoạt động của đơn vị, doanh nghiệp khác. Các trường hợp ngoại trừ: Trường hợp các doanh nghiệp độc lập liên kết với nhau tạo thành một liên doanh. Trường hợp các doanh nghiệp cùng chịu sự kiểm soát của doanh nghiệp khác. Việc hợp nhất mang tính chất tái cơ cấu lại của doanh nghiệp kiểm soát.

Trường hợp các doanh nghiệp độc lập được kết hợp lại thông qua hình thức hợp đồng mà không phải là thâu tóm quyền sở hữu. Theo VAS 11 Hợp nhất kinh doanh là việc kết hợp các doanh nghiệp riêng biệt hoặc các hoạt động kinh doanh riêng biệt thành một đơn vị báo cáo. Kết quả của phần lớn các trường hợp hợp nhất kinh doanh là một doanh nghiệp (bên mua) nắm được quyền kiểm soát một hoặc nhiều hoạt động kinh doanh khác (bên bị mua). TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tuy hợp nhất kinh doanh có thể được xem xét dưới các góc độ khác nhau , song thực chất của nó là cho ra đời một chủ thể kinh tế mới trên cơ sở kết hợp nhiều chủ thể kinh tế hiện hữu.

Vai trò của hợp nhất kinh doanh Hợp nhất bắt nguồn chủ yếu từ những vấn đề có tính chất chiến lược. Trong giai đoạn phát triển hiện tại của nền kinh tế thế giới, dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, cạnh tranh đang diễn ra với nhiều hình thức khác nhau. Do hạn chế về khả năng và các nguồn lực, các nước, các công ty và các tổ chức kinh tế buộc phải hợp tác với nhau trong quá trình sản xuất, tiêu thụ cũng như nghiên cứu và phát triển nhằm đạt được những thành tựu mới về mẫu mã, chất lượng, chi phí và giá cả. Bởi vậy, đặc điểm nổi bật trong cạnh tranh quốc tế tiến tới toàn cầu hóa kinh tế thế giới hiện nay là cạnh tranh trong hợp tác, để làm tăng sức mạnh của mình.

Hơn nữa, hợp tác đang là một trong những xu hướng cơ bản tạo động lực cho hoạt động sản xuất quốc tế. Do điều kiện môi trường cạnh tranh trong kinh doanh cực kỳ khốc liệt, không một ai có thể lường trước điều gì có thể xảy ra, nên một nhu cầu bức bách nảy sinh là phải thực hiện những thay đổi về mặt chiến lược, chính sách, càng nhanh càng tốt. Để thích ứng được với quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra, các doanh nghiệp cần phải có tầm vóc đủ sức cạnh tranh toàn cầu, và phương sách phù hợp là mua thêm hoặc mua lại bằng những con đường nào đó. Các doanh nghiệp tham gia vào làn sóng hợp nhất hiện nay theo đuổi những mục đích khác nhau bằng cách sát nhập lại những công ty mà hoạt động của chúng đồng nhất hoặc bổ sung cho nhau.

Những cuộc dung hợp này ít rủi ro nhất. Nhiều doanh nghiệp tìm phương thức phát triển bằng cách làm phát triển khả năng sinh lợi ở những kênh phân phối tiêu thụ hiện có. Nhưng những vụ hợp nhất thường hay xảy ra vì một mục tiêu rõ rệt là đạt được quy mô nhất định. Hợp nhất TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cũng làm cho doanh nghiệp tăng trưởng nội tại nhờ sự cho ra đời những sản phẩm mới.

Hầu hết các doanh nghiệp đều có nhu cầu mở rộng hoạt động sản xuất, và việc các doanh nghiệp chọn phương thức hợp nhất để tăng quy mô cũng là vì những lý do như: giảm chi phí; giảm rủi ro; ít bị trì hoãn các hoạt động hiện tại; tránh bị thôn tính; tận dụng được tài sản vô hình từ việc hợp nhất và một số lý do khác. Các loại hình hợp nhất kinh doanh Có ba loại hình hợp nhất kinh doanh, mỗi loại hình lại có nhiều dạng hợp nhất khác nhau. Tùy theo cách thức hợp nhất mà nó thuộc một trong các loại hình sau: a. Hợp nhất theo bản chất Có hai dạng: Hợp nhất tự nguyện: ban giám đốc tự nguyện hợp nhất, chỉ cần 2/3 hay 3/4 số phiếu biểu quyết chấp thuận.

Hợp nhất không tự nguyện: xảy ra yêu cầu hợp nhất nhưng ban giám đốc doanh nghiệp chống lại sự hợp nhất. Hợp nhất theo cấu trúc Có ba dạng: Hợp nhất theo chiều ngang: là hình thức hợp nhất giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành. Hợp nhất theo chiều dọc: là hình thức hợp nhất giữa doanh nghiệp và nhà cung cấp hay khách hàng của nó. Hợp nhất thành tập đoàn: là hình thức hợp nhất giữa những doanh nghiệp ở những ngành khác nhau nhằm đa dạng hóa mặt hàng.

Hợp nhất theo hình thức hợp nhất Có ba dạng: TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Sát nhập pháp lý: xảy ra khi một doanh nghiệp được kết hợp vào một hay nhiều doanh nghiệp khác mà sau đó doanh nghiệp mua còn tồn tại và doanh nghiệp được mua chấm dứt tồn tại. Doanh nghiệp A + doanh nghiệp B = doanh nghiệp A Hợp nhất pháp lý: xảy ra khi các doanh nghiệp hiện hữu kết hợp thành một chủ thể kinh tế và pháp lý mới. Doanh nghiệp A + doanh nghiệp B = doanh nghiệp C Đầu tư của công ty mẹ: xảy ra khi một doanh nghiệp nắm được quyền kiểm soát của doanh nghiệp khác mà sau đó các doanh nghiệp vẫn tồn tại và không hình thành chủ thể pháp lý mới. Doanh nghiệp A + doanh nghiệp B = doanh nghiệp A + doanh nghiệp B Thông qua các hình thức: Mua tài sản: mua toàn bộ tài sản Mua cổ phiếu: mua trên 50% số cổ phiếu có quyền biểu quyết Sát nhập hợp pháp: sát nhập theo yêu cầu kinh doanh 1.

Chuẩn mực kế toán Quốc Tế về hợp nhất kinh doanh 1. Khái quát chung Khái quát lịch sử hình thành Chuẩn mực kế toán quốc tế được soạn thảo bởi Hội Đồng chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB). IASB được thành lập từ 2001 để thay thế Ủy Ban chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC) do ngân hàng thế giới hỗ trợ thành lập và phát triển từ năm 1973 đến năm 2000, có trụ sở tại London. Tiêu chuẩn IASC soạn ra có tên gọi tiêu chuẩn kế toán quốc tế (IAS).

Những tiêu chuẩn này sau một thời gian được đổi tên thành tiêu chuẩn báo cáo tài chính quốc tế (IFRS). Mục đích của những tiêu chuẩn này không chỉ là tính chính xác của kế toán mà còn là sự toàn vẹn và minh bạch báo cáo tài chính. Hiện nay, hầu hết các nước trên thế giới đi theo các xu hướng: thiết lập các chuẩn mực kế toán riêng cho quốc gia mình; sử dụng các chuẩn mực kế toán của Anh, Mỹ hoặc Quốc Tế làm chuẩn mực kế toán của quốc gia; thiết lập các chuẩn TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mực kế toán quốc gia dựa trên chuẩn mực kế toán của Anh, Mỹ hoặc Quốc Tế và tình hình cụ thể tại từng nước. Tuy nhiên, để có được vị trí hệ thống chuẩn mực kế toán tiêu chuẩn toàn cầu, một trở ngại mà IAS cần khắc phục là phải hòa hợp với hệ thống chuẩn mực kế toán của Mỹ - quốc gia có vai trò kinh tế quan trọng trên thế giới.

Quá trình phát triển của chuẩn mực hợp nhất kinh doanh: IAS 22 (11/1983) → IAS 22 (12/1993) → IAS 22 (9/1998) → IFRS 3 (3/2004) 1. Quy định chung IAS22 quy định phương pháp hạch toán kế toán cho việc hợp nhất kinh doanh. Nó chủ yếu hướng vào một nhóm các doanh nghiệp trong đó bên mua là một công ty mẹ và bên bị mua là một công ty con. Trọng tâm hướng vào việc hạch toán kế toán vào ngày mua.

Để xác định giá mua cũng như giá trị các yếu tố tài sản và nguồn vốn kèm theo, ta phải dựa vào ngày mua. Ngày mua có thể là: - Ngày nhận được tài sản và mất đi khoản thanh toán, hoặc - Ngày mà quyền kiểm soát công ty bị mua chuyển cho công ty mua (ngày ký hợp đồng, thỏa thuận hoặc một ngày sau đó được ghi rõ trong hợp đồng). Kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bị mua được phản ánh trong báo cáo tài chính của doanh nghiệp mua kể từ ngày mua. Về bản chất, ngày mua là ngày mà từ đó doanh nghiệp mua có quyền chi phối các chính sách tài chính và hoạt động của doanh nghiệp bị mua để thu được lợi ích từ doanh nghiệp đó.

Quyền kiểm soát không được chuyển giao khi chưa thực hiện đủ các điều kiện cần thiết để đảm bảo lợi ích của các bên liên quan. Tuy nhiên, không nhất thiết một giao dịch phải kết thúc hay giải quyết xong về mặt pháp lý trước khi quyền kiểm soát chuyển giao cho doanh nghiệp mua. Có hai phương pháp kế toán trong hợp nhất kinh doanh: Phương pháp mua Phương pháp hợp nhất vì lợi ích chung TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Phương pháp kế toán (phương pháp hợp nhất vì lợi ích chung) Đặc điểm chung Khi cổ đông của hai hay nhiều doanh nghiệp cùng trao đổi cổ phiếu có quyền kiểm soát nhưng không xác định được một trong các bên là bên mua thì ta sử dụng phương pháp hợp nhất vì lợi ích chung trên quan điểm là các cổ đông tập hợp nguồn lực của mình để cùng khai thác sử dụng vì lợi ích chung. Theo phương pháp hợp nhất vì lợi ích chung, các yếu tố tài sản và nguồn vốn trong sổ sách của các bên cũng sẽ trở thành các yếu tố tài sản và nguồn vốn tương ứng của công ty tạo thành theo đúng giá trị ghi sổ của chúng.

Không có một khoản lợi thế thương mại hoặc giá trị hợp lý nào xuất hiện ở phương pháp này. Các công ty thành viên không nhất thiết sử dụng cùng một phương pháp hạch toán mà người ta vẫn có thể xác định được giá trị các khoản mục tương ứng trên sổ sách với điều kiện là việc xác định này phù hợp với các doanh nghiệp khác. Lợi nhuận của công ty tạo thành bằng tổng lợi nhuận của các công ty thành viên diễn ra trong năm hợp nhất.