Chương 1: Cơ sở lý luận về chính sách tài khoá. Chương 2: Thực trạng về chính sách tài khoá ở Việt Nam giai đoạn 1991 đến năm 2013. Chương 3: Các khuyến nghị nhằm hoàn thiện chính sách tài khoá trong những năm tới. 10 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH TÀI KHÓA 1.
Chính sách tài khóa 1. Khái niệm về chính sách tài khóa Chính sách tài khoá là việc Chính phủ sử dụng một hệ thống giải pháp thông qua thuế khoá và chi tiêu công cộng để điều tiết mức chi tiêu của nền kinh tế. Khi nền kinh tế ở cách xa mức sản lượng tiềm năng thì Chính phủ có thể sử dụng chính sách tài khoá để đưa nó về mức sản lượng tiềm năng (J. Keynes coi chính sách tài khoá là chính sách trung tâm trong quá trình điều tiết nền kinh tế của Chính phủ).
Chính sách tài khóa (fical policy) là chính sách nhằm tác động đến định hướng phát triển của nền kinh tế thông qua việc thay đổi chính sách thuế và các khoản chi tiêu của Chính phủ. Khi nền kinh tế lâm vào tình trạng suy thoái, thất nghiệp cao, tổng cầu (AD) giảm ở mức thấp, các hãng không tăng đầu tư, dân cư không tăng tiêu dùng. Để tăng thu nhập, tăng AD, Chính phủ cần tăng chi tiêu, giảm thuế để tăng tổng chi của toàn xã hội. Thông qua tác động của mô hình số nhân mà khuyếch đại vào mức tăng sản lượng, đẩy nó tiến gần mức sản lượng tiềm năng [11, tr.
Khi nền kinh tế ở trạng thái nóng (tăng trưởng quá mức), lạm phát tăng lên, AD ở mức cao, Chính phủ phải giảm chi tiêu, tăng thuế làm cho mức chi tiêu chung của nền kinh tế giảm xuống để sản lượng của nền kinh tế giảm theo, lạm phát sẽ chững lại [11, tr. Việc thay đổi thuế một mặt làm thay đổi thu nhập, mặt khác thuế cũng có thể tác động đến giá cả hàng hóa. Tóm lại, chính sách tài khoá là một trong 2 công cụ quan trọng giúp Nhà nước thực hiện mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô. Phân loại chính sách tài khóa Để thực hiện mục tiêu ổn định kinh tế (tức là điều chỉnh tổng cầu để đưa sản lượng trở về mức sản lượng tiềm năng), Chính phủ phải sử dụng chính sách tài khóa, Chính phủ có thể thay đổi thuế ròng (T) hoặc chi tiêu mua hàng hóa và dịch vụ (G) theo các hướng: mở rộng hoặc thắt chặt hoặc tự ổn định tự động.
Chính sách tài khóa mở rộng Chính sách tài khóa mở rộng là chính sách mà Chính phủ sẽ: - Tăng G (chi tiêu) tức là tăng chi mua hàng hóa và dịch vụ sẽ trực tiếp làm tăng tổng cầu. - Giảm T (thuế) sẽ làm tăng thu nhập khả dụng cho hộ gia đình. Thu nhập khả dụng tăng sẽ kích thích tiêu dùng tăng theo. Tiêu dùng tăng lại làm tổng cầu tăng.
Khi tổng cầu tăng đường tổng cầu dịch chuyển lên trên thì làm cho sản lượng tiến về sản lượng tiềm năng và thất nghiệp giảm xuống bằng thất nghiệp tự nhiên (Hình 1. P LSAS SRAS P2 E2 P1 E1 AD2 AD1 0 Y1 YE Y Hình 1. - Đồ thị khi chính sách tài khoá mở rộng. * Cơ chế tác động của chính sách tài khoá mở rộng.
G AD Y T→ YD C AD Y 12 1. Chính sách tài khóa thắt chặt Chính sách tài khóa thắt chặt là chính sách mà Chính phủ sẽ: - Giảm G (chi tiêu) tức là giảm chi mua hàng hóa và dịch vụ, sẽ trực tiếp làm giảm tổng cầu. - Tăng T (thuế) sẽ làm giảm thu nhập khả dụng cho hộ gia đình. Thu nhập khả dụng giảm sẽ hạn chế tiêu dùng.
Tiêu dùng giảm thì làm tổng cầu giảm. Khi tổng cầu giảm đường tổng cầu dịch chuyển xuống dưới làm cho sản lượng tiến về sản lượng tiềm năng và lúc đó sẽ khắc phục được tình trạng lạm phát cao (Hình 1. P LRAS SRAS P1 E1 P2 E2 AD1 AD2 0 YE Y1 Y Hình 1.2 - Đồ thị khi chính sách tài khoá thắt chặt. * Cơ chế tác động của chính sách tài khoá thắt chặt.
GADY T→ YDCAD Y Chính sách tài khoá tự ổn định - Đó là những thay đổi tự động về thuế. Hệ thống thuế hiện đại bao gồm thuế thu nhập luỹ tiến với thu nhập cá nhân và lợi nhuận của doanh nghiệp. Khi 13 thu nhập quốc dân tăng lên, số thu về thuế tăng theo, và ngược lại, khi thu nhập giảm, thuế giảm ngay, mặc dù Quốc hội chưa kịp điều chỉnh thuế suất. Sản lượng giảm, doanh thu thuế tự động giảm để cho thu nhập và chi tiêu cá nhân sẽ bớt suy giảm.
Trong thời kỳ lạm phát, doanh thu thuế tăng lên sẽ làm giảm thu nhập cá nhân, kìm hãm chi tiêu, làm giảm tổng cầu và hạn chế lạm phát. Vì vậy, hệ thống thuế có vai trò như là một bộ tự ổn định tự động nhanh và mạnh. - Hệ thống bảo hiểm, bao gồm bảo hiểm thất nghiệp và các chuyển khoản mang tính chất xã hội khác. Hệ thống này hoạt động khá nhạy cảm.
Khi mất việc hay thất nghiệp thì người thất nghiệp được nhận trợ cấp. Khi có việc làm thì họ bị cắt tiền trợ cấp đi. Như vậy, hệ thống bảo hiểm bơm tiền vào và rút tiền ra khỏi nền kinh tế, ngược lại chiều hướng của chu kỳ kinh doanh, góp phần ổn định hệ thống kinh tế. Tuy nhiên, những nhân tố ổn định tự động chỉ có tác dụng làm giảm một phần các giao động của nền kinh tế, mà không xoá bỏ hoàn toàn những dao động đó.
Phần còn lại đặt lên vai các chính sách tài chính và tiền tệ chủ động của Chính phủ. Chính sách tài khóa thuận chu kỳ và ngược chu kỳ Chính sách tài khóa thuận chu kỳ: là chính sách tài khóa được Chính phủ các nước tiến hành chính sách tài khóa mở rộng (tăng chi tiêu và giảm thuế) vào lúc có lạm phát, và tiến hành chính sách tài khóa thắt chặt vào lúc suy thoái. Chính sách tài khóa ngược chu kỳ: là chính sách tài khóa được Chính phủ các nước tiến hành chính sách tài khóa thắt chặt (giảm chi tiêu và tăng thuế) khi nền kinh tế đang ở trạng thái tốt, và chính sách tài khóa mở rộng (tăng chi tiêu và giảm thuế) khi nền kinh tế đang ở trạng thái suy yếu. Chính sách tài khóa ngược chu kỳ là cần thiết để Chính phủ đưa nền kinh tế của đất nước thoát khỏi tình trạng suy thoái hoặc lạm phát.
Thế nhưng do đặc điểm 14 và trình độ phát triển kinh tế của các nước khác nhau tạo ra các yếu tố tác động khác nhau làm cho chính sách tài khóa có xu hướng ngược chiều hay thuận chiều. Mục tiêu của chính sách tài khoá Mục tiêu tổng thể của chính sách tài khóa là cùng với chính sách tiền tệ, chính sách kinh tế đối ngoại, chính sách tỉ giá hối đoái điều tiết nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, đảm bảo an sinh xã hội, kích thích, thúc đẩy và duy trì tăng trưởng bền vững thông qua 2 công cụ của chính sách tài khoá là chi tiêu của Chính phủ và hệ thống thuế. Mục tiêu cụ thể là Chính phủ thay đổi về mức độ và thành phần của thuế và chi tiêu của Chính phủ sẽ ảnh hưởng đến các biến số sau trong nền kinh tế. - Tổng cầu và mức độ hoạt động của nền kinh tế.
- Kiểu phân bổ nguồn lực. - Phân phối thu nhập. Đặc điểm chính sách tài khóa các nƣớc Mọi Chính phủ đều phải duy trì một chính sách tài khóa bền vững, có nghĩa là có một mức độ thâm hụt tài khóa trong tầm kiểm soát ở ngắn hạn, đi kèm với những khoản nợ công có thể trả được. Ngoài ra, các nước đang phát triển còn có những trách nhiệm như làm giảm nghèo, tăng trưởng kinh tế, đảm bảo phúc lợi xã hội.
Để làm được việc này cần những chính sách tài khóa và các chương trình đầu tư công hiệu quả. Đặc điểm chính sách tài khoá của các nước phát triển Ở các nước phát triển chế độ phúc lợi xã hội rất tốt đồng thời thu nhập của người dân cũng rất cao vì vậy mức đóng góp của họ cũng chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách quốc gia. Các nước phát triển có thể thực hiện chính sách tài khóa ngược chu kỳ thông qua các công cụ bình ổn tự động (autonomatic stabilizers). Gọi là công cụ 15 bình ổn tự động bởi vì chính cơ chế vận hành của các công cụ này “tự động” đảm bảo chính sách tài khóa ngược chu kỳ.
Chẳng hạn, khi suy thoái, thất nghiệp tăng lên, khiến bảo hiểm thất nghiệp và các khoản chuyển nhượng xã hội tăng lên theo. Để giúp đỡ người dân, Chính phủ tăng các khoản trợ cấp, bảo hiểm, hỗ trợ người nghèo. Có nghĩa là chi tiêu Chính phủ đã tăng trong thời kỳ suy thoái, giúp kích thích nền kinh tế. Tương tự, chính sách thuế cũng có thể ngược chu kỳ, chẳng hạn khi suy thoái thu nhập cá nhân giảm làm doanh số thu được từ thuế của Chính phủ cũng giảm theo.
Như vậy ở các nước phát triển nhờ công cụ bình ổn tự động làm cho chính sách tài khóa ngược chu kỳ hơn. Đặc điểm chính sách tài khóa của các nước đang phát triển Tuy nhiên, các nước đang phát triển thường không có các công cụ bình ổn tự động. Bởi vì, hiếm có các khoản bảo hiểm thất nghiệp. Các khoản chuyển nhượng chỉ chiếm một phần nhỏ trong ngân sách.
Chi tiêu thường xuyên của Chính phủ và tiền lương chiếm phần lớn chi tiêu trong một nước đang phát triển. Thuế trong các nước đang phát triển cũng thường là thuế gián thu (thuế thương mại và thuế tiêu dùng) thay vì thuế trực thu (thuế thu nhập). Hơn nữa thu nhập của người dân tại các nước này cũng thấp cho nên phần thuế thu nhập cá nhân cũng chiếm tỉ trọng nhỏ trong ngân sách nhà nước. Chính vì thế chính sách tài khóa ở các nước đang phát triển rất thuận chu kỳ.
Ở các nước đang phát triển, Chính phủ chi tiêu nhiều hơn cho các khoản đầu tư và các khoản công ích xã hội vào thời thịnh, và cắt giảm chi tiêu vào thời suy. Và Chính phủ cũng rất khó cắt giảm nhu cầu chi tiêu cho y tế, giáo dục, và cơ sở hạ tầng vào những lúc kinh tế phát triển. Có nhiều lý do khiến cho ở các nước đang phát triển, chính sách tài khóa có xu hướng thuận chu kỳ. Ví dụ khi chi tiêu của Chính phủ tăng (G tăng) trong khi tổng cầu AD đang rất cao.
Một lý do lớn là do đầu tư nước ngoài.