Tìm hiểu về Hoa phượng đỏ - Biểu tượng lịch sử của thành phố cảng Hải Phòng

Khám phá lịch sử và ý nghĩa văn hóa của hoa phượng đỏ, biểu tượng đặc trưng gắn liền với thành phố cảng Hải Phòng qua nhiều thế hệ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Liu
• Người hướng dẫn: Ths. Lê Thị Kim Loan
• Trường học: Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Hoa Phượng Đỏ: Biểu Tượng Của Thành Phố Hải Phòng
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá tại sao Hoa Phượng Đỏ là biểu tượng của Hải Phòng

Hoa Phượng Đỏ không chỉ là một loài cây. Nó là một phần linh hồn, một biểu tượng văn hóa của Hải Phòng. Việc một loài cây có nguồn gốc từ Madagascar xa xôi lại trở thành hình ảnh đại diện cho thành phố hoa phượng đỏ là một quá trình lịch sử-văn hóa đặc sắc. Quá trình này bắt đầu từ khi cây phượng vĩ được người Pháp du nhập vào cuối thế kỷ 19 và dần bén rễ sâu trong tâm thức người dân đất Cảng. Loài hoa này không chỉ thích nghi hoàn hảo với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu ven biển mà còn phản ánh trọn vẹn khí chất, tinh thần của con người nơi đây. Màu đỏ rực rỡ của hoa phượng vào mùa hè tựa như ngọn lửa nhiệt huyết, lòng quả cảm và sức sống mãnh liệt của người Hải Phòng. Theo thời gian, hình ảnh hoa phượng đỏ đã vượt qua giá trị sinh học đơn thuần để trở thành nguồn cảm hứng bất tận trong văn học, nghệ thuật, âm nhạc và là một phần không thể thiếu trong văn hóa đất cảng. Luận văn của Nguyễn Thị Liu (2013) khẳng định: “Biểu tượng hoa Phượng Đỏ cũng vậy, nó tồn tại ở Hải Phòng từ rất lâu, gắn liền với lịch sử, văn hóa, sinh hoạt của người dân”. Sự gắn kết này không phải ngẫu nhiên mà được bồi đắp qua nhiều thế hệ, qua những thăng trầm lịch sử, từ những con đường rợp bóng phượng thời Pháp thuộc đến những ký ức tuổi học trò trong sáng dưới tán lá xanh. Việc tìm hiểu hành trình này chính là giải mã một phần bản sắc độc đáo của Hải Phòng, lý giải vì sao giữa muôn vàn loài hoa, chỉ có phượng vĩ mới xứng đáng trở thành biểu tượng của Hải Phòng.

1.1. Nguồn gốc và đặc điểm sinh học của cây phượng vĩ

Cây phượng vĩ (tên khoa học Delonix regia) có nguồn gốc từ những cánh rừng ở Madagascar. Đây là loài cây thân gỗ lớn, có thể cao từ 5-15 mét, tán lá xòe rộng hình nấm, tạo bóng mát tuyệt vời. Đặc điểm nổi bật nhất của phượng vĩ là hoa. Hoa mọc thành chùm lớn ở đầu cành, có năm cánh mỏng, trong đó bốn cánh mang màu đỏ rực rỡ hoặc đỏ cam, còn cánh thứ năm lớn hơn, điểm xuyết những đốm trắng hoặc vàng. Lá phượng là lá kép lông chim hai lần, tạo nên vẻ đẹp mềm mại, thanh thoát. Quả phượng có dạng dẹt, dài, khi già hóa gỗ và chứa nhiều hạt bên trong. Tại Việt Nam, người dân còn gọi quả phượng là quả lúc lác vì tiếng kêu khi lắc. Phượng vĩ là loài cây ưa sáng, chịu được khô hạn và đất mặn, rất phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới ven biển của Hải Phòng. Chính đặc tính sinh học này đã giúp cây phượng phát triển mạnh mẽ và trở thành một phần của cảnh quan đô thị đất Cảng. Không chỉ đẹp, gỗ phượng còn được dùng trong xây dựng, làm đồ dân dụng, trong khi vỏ và rễ có tác dụng y học.

1.2. Lịch sử du nhập hoa phượng vào văn hóa đất cảng

Theo nhiều tài liệu, cây phượng vĩ được người Pháp đưa vào Việt Nam vào cuối thế kỷ 19, trồng thử nghiệm tại các thành phố lớn như Hải Phòng, Đà Nẵng, Sài Gòn. Tại Hải Phòng, với điều kiện tự nhiên thuận lợi, cây phượng đã sinh trưởng và phát triển rất tốt. Nhận thấy tiềm năng của loài cây này, người Pháp đã tiến hành trồng phượng đại trà trên các tuyến phố chính do họ quy hoạch, như khu vực quanh Nhà hát lớn Hải Phòng, các đường Minh Khai, Điện Biên Phủ, Lương Khánh Thiện. Việc trồng phượng không chỉ nhằm mục đích tạo cảnh quan đô thị theo mô hình thành phố sinh thái của Pháp mà còn để tạo bóng mát, chắn gió bão và cung cấp gỗ. Sự hiện diện dày đặc của phượng vĩ trên những con đường huyết mạch đã dần biến hình ảnh này trở thành một đặc trưng của Hải Phòng. Dần dần, từ một thực thể sinh học ngoại lai, hoa phượng đã hòa quyện vào đời sống, trở thành chứng nhân lịch sử cho những đổi thay của thành phố và đi sâu vào văn hóa đất cảng, trở thành một phần không thể tách rời trong tâm thức của người dân nơi đây.

II. Phân tích quá trình hoa phượng trở thành biểu tượng Hải Phòng

Quá trình chuyển hóa từ một loài thực vật thành một biểu tượng văn hóa của Hải Phòng là một hành trình phức tạp, kết tinh từ nhiều giá trị lịch sử, xã hội và cảm xúc. Hoa phượng không tự nhiên trở thành biểu tượng mà nó được lựa chọn, được công nhận bởi chính cộng đồng người dân đất Cảng. Màu đỏ của hoa phượng mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc. Đó là màu của sự sống, của nhiệt huyết tuổi trẻ, của lòng dũng cảm và tinh thần bất khuất, phản ánh đúng tính cách con người Hải Phòng: mạnh mẽ, quyết liệt nhưng cũng rất nồng hậu. Hình ảnh mùa hoa phượng nở rực rỡ vào tháng năm trùng với thời điểm kết thúc năm học, gắn liền với những ký ức tuổi học trò, những cuộc mùa chia tay đầy lưu luyến. Vì vậy, phượng vĩ còn được gọi với cái tên trìu mến là hoa học trò. Sự cộng hưởng cảm xúc này đã khiến hoa phượng trở thành một phần ký ức chung của nhiều thế hệ. Luận văn của Nguyễn Thị Liu (2013) chỉ ra rằng: “Cái ‘linh hồn’ ấy được nhào nặn lên qua thực tiễn lịch sử đấu tranh, phát triển của Hải Phòng và sự gắn bó của hoa phượng đỏ với đời sống sinh hoạt và trong tâm hồn của người Hải Phòng”. Quá trình này được đẩy lên đỉnh cao khi hình tượng hoa phượng đi vào nghệ thuật, đặc biệt là qua bài hát Thành phố hoa phượng đỏ của nhạc sĩ Lương Vĩnh. Tác phẩm đã chính thức định danh và lan tỏa tên gọi này ra cả nước, khẳng định vị thế không thể thay thế của hoa phượng đỏ trong lòng người dân và trong bản sắc văn hóa thành phố.

2.1. Ý nghĩa màu đỏ rực rỡ trong tính cách người Hải Phòng

Màu đỏ rực rỡ của hoa phượng là một yếu tố then chốt trong việc tạo nên sự tương đồng với khí chất con người đất Cảng. Màu đỏ, theo quan niệm Á Đông, là màu của may mắn, của sự sống và chiến thắng. Đối với người Hải Phòng, một cộng đồng sống nơi đầu sóng ngọn gió, màu đỏ ấy còn biểu trưng cho sự quả cảm, tinh thần hiên ngang, không ngại đương đầu với thử thách. Nó tựa như ngọn lửa cháy bỏng, thể hiện khát khao vươn lên và một sức sống mãnh liệt. Tính cách người Hải Phòng được miêu tả là thẳng thắn, quyết liệt và mạnh mẽ, nhưng bên trong lại ẩn chứa sự nồng ấm, chân thành của người dân miền biển. Màu đỏ của hoa phượng đã gói trọn những đặc tính đó. Năm cánh hoa xòe rộng còn được ví như hình ảnh những con tàu của thành phố Cảng đang vươn mình ra biển lớn, thể hiện ý chí và khát vọng phát triển của một thành phố năng động.

2.2. Hoa học trò và những ký ức mùa chia tay khó phai

Một trong những lý do quan trọng nhất khiến hoa phượng đỏ trở nên gần gũi và thiêng liêng là sự gắn kết của nó với lứa tuổi học trò. Mùa hoa phượng nở vào tháng năm, tháng sáu cũng chính là mùa chia tay, mùa kết thúc một năm học. Màu hoa đỏ thắm gợi lên những cảm xúc bâng khuâng, xao xuyến của những cô cậu học trò trước ngưỡng cửa chia ly. Cánh phượng ép trong trang vở, chùm phượng đỏ trao tay ngày cuối cấp đã trở thành một phần không thể thiếu trong ký ức tuổi học trò của bao thế hệ. Vì lẽ đó, phượng vĩ được ưu ái gọi bằng cái tên hoa học trò. Sự liên kết cảm xúc mang tính cộng đồng này đã nâng tầm giá trị của cây phượng, biến nó từ một loài cây cảnh quan thành một biểu tượng của kỷ niệm, của tuổi thanh xuân, một phần hồn cốt không thể phai mờ trong tâm trí mỗi người con Hải Phòng.

III. Cách Hoa Phượng Đỏ ghi dấu ấn trong văn hóa nghệ thuật

Sức sống của một biểu tượng được thể hiện rõ nét nhất qua khả năng truyền cảm hứng và hiện diện trong các tác phẩm nghệ thuật. Hoa Phượng Đỏ đã trở thành một hình tượng kinh điển, một nguồn cảm hứng bất tận cho các văn nghệ sĩ, đặc biệt là những người con của Hải Phòng. Sự hiện diện của hoa phượng trong nghệ thuật không chỉ là sự mô tả cảnh quan mà còn là sự ký thác tâm tư, tình cảm và niềm tự hào về quê hương. Từ âm nhạc, thơ ca đến hội họa, nhiếp ảnh, hình ảnh hoa phượng luôn xuất hiện với một vị thế trang trọng, mang đậm dấu ấn văn hóa đất cảng. Tác phẩm tiêu biểu và có sức ảnh hưởng lớn nhất chính là bài hát Thành phố hoa phượng đỏ của nhạc sĩ Lương Vĩnh, phổ thơ Hải Như. Ca khúc này không chỉ là một bài hát về thành phố mà đã trở thành một bản “thành phố ca”, một lời khẳng định đanh thép về mối liên kết giữa hoa phượng và vẻ đẹp Hải Phòng. Ngoài ra, còn có rất nhiều tác phẩm khác như “Thời hoa đỏ” (thơ Thanh Tùng, nhạc Nguyễn Đình Bảng) hay các tác phẩm hội họa, nhiếp ảnh khắc họa mùa hoa phượng nở trên những góc phố thân quen. Theo thống kê trong luận văn của Nguyễn Thị Liu (2013), có hàng loạt tác phẩm thơ, truyện ngắn, tranh sơn dầu, khắc gỗ... lấy cảm hứng từ hoa phượng. Điều này cho thấy, biểu tượng của Hải Phòng đã thực sự sống một đời sống mãnh liệt trong tâm hồn các nghệ sĩ và lan tỏa giá trị văn hóa của nó một cách sâu rộng.

3.1. Phân tích bài hát Thành phố hoa phượng đỏ của Lương Vĩnh

Ca khúc “Thành phố hoa phượng đỏ” do nhạc sĩ Lương Vĩnh phổ nhạc từ bài thơ của nhà thơ Hải Như vào năm 1970 là một cột mốc quan trọng trong quá trình định hình biểu tượng. Giai điệu hào hùng, tha thiết cùng lời ca giàu hình ảnh đã khắc họa một Hải Phòng kiên cường trong chiến đấu và rực rỡ trong thời bình. Câu hát mở đầu “Tháng năm rợp trời hoa phượng đỏ” đã trở thành một câu cửa miệng, một định danh quen thuộc khi nhắc đến thành phố. Bài hát không chỉ miêu tả vẻ đẹp của hoa mà còn lồng ghép những địa danh thân thương như Bến Bính, Cầu Rào, Cầu Đất, Lạc Viên, biến chúng thành những ký ức oanh liệt. Tác phẩm đã thành công trong việc kiến tạo một huyền thoại, gắn kết vĩnh viễn hình ảnh hoa phượng đỏ với niềm tự hào của người dân đất Cảng. Sức sống của bài hát qua nhiều thập kỷ đã minh chứng cho vị thế không thể lay chuyển của nó trong đời sống tinh thần của người Hải Phòng.

3.2. Hình tượng hoa phượng trong thơ ca và hội họa đương đại

Ngoài âm nhạc, hình tượng hoa phượng đỏ còn là một đề tài quen thuộc trong thơ ca và hội họa. Nhiều nhà thơ đã dành những vần thơ đẹp nhất để ca ngợi vẻ đẹp Hải Phòng qua sắc hoa phượng, ví nó như ngọn đuốc, như trái tim nồng cháy của thành phố. Trong hội họa, các họa sĩ đã khai thác triệt để màu đỏ rực rỡ của hoa phượng để tạo nên những tác phẩm đầy ấn tượng. Những bức tranh sơn dầu, sơn mài, lụa về đề tài hoa phượng thường khắc họa cảnh những con phố cổ kính bên cạnh dòng sông Cấm, hình ảnh Nhà hát lớn Hải Phòng hay những tà áo dài nữ sinh dưới tán phượng. Mỗi tác phẩm là một góc nhìn, một sự diễn giải khác nhau về vẻ đẹp và ý nghĩa của loài hoa biểu tượng này, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, nghệ thuật của thành phố hoa phượng đỏ.

IV. Top 5 giá trị Lễ hội hoa phượng đỏ với du lịch Hải Phòng

Lễ hội hoa phượng đỏ được tổ chức thường niên vào tháng 5 đã trở thành một sự kiện văn hóa - du lịch đặc sắc, một sản phẩm du lịch độc đáo của thành phố. Lễ hội không chỉ là dịp để tôn vinh biểu tượng của Hải Phòng mà còn là một đòn bẩy quan trọng, thúc đẩy mạnh mẽ ngành du lịch Hải Phòng. Giá trị đầu tiên và lớn nhất là xây dựng và quảng bá thương hiệu “Thành phố hoa phượng đỏ” một cách chuyên nghiệp và sâu rộng. Thông qua các hoạt động lễ hội, hình ảnh một Hải Phòng năng động, thân thiện và giàu bản sắc văn hóa được lan tỏa đến bạn bè trong nước và quốc tế. Thứ hai, lễ hội tạo ra một điểm nhấn du lịch hấp dẫn, thu hút một lượng lớn du khách đến với thành phố vào đúng mùa hoa phượng nở. Điều này giúp tăng doanh thu cho các ngành dịch vụ, lưu trú, ăn uống. Thứ ba, lễ hội là không gian để trình diễn và bảo tồn các giá trị văn hóa đất cảng phi vật thể như hát đúm, chọi trâu, và các nghề thủ công truyền thống. Thứ tư, nó tạo cơ hội kết nối, giao thương, xúc tiến đầu tư, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội chung của thành phố. Cuối cùng, lễ hội khơi dậy niềm tự hào, tình yêu quê hương trong mỗi người dân, tạo sự gắn kết cộng đồng và khuyến khích họ cùng chung tay xây dựng vẻ đẹp Hải Phòng ngày một văn minh, hiện đại.

4.1. Xây dựng thương hiệu thành phố hoa phượng đỏ độc đáo

Việc tổ chức Lễ hội hoa phượng đỏ một cách quy mô và bài bản là chiến lược thông minh để xây dựng một thương hiệu du lịch riêng biệt. Trong bối cảnh nhiều địa phương có sản phẩm du lịch tương đồng, việc định vị Hải Phòng là “thành phố hoa phượng đỏ” duy nhất và độc đáo tạo ra một lợi thế cạnh tranh lớn. Thương hiệu này không chỉ gắn với một loài hoa mà còn hàm chứa câu chuyện về lịch sử, văn hóa và tính cách con người. Các hoạt động trong lễ hội như diễu hành carnaval, các chương trình nghệ thuật, triển lãm đều xoay quanh chủ đề hoa phượng, giúp khắc sâu hình ảnh thương hiệu vào tâm trí du khách. Việc này góp phần quan trọng vào việc quảng bá du lịch Hải Phòng một cách bền vững và hiệu quả.

4.2. Những địa điểm ngắm mùa hoa phượng nở đẹp nhất

Mùa hoa phượng nở biến Hải Phòng thành một bức tranh rực rỡ. Để thưởng thức trọn vẹn vẻ đẹp này, du khách có thể tìm đến những địa điểm mang tính biểu tượng. Dải trung tâm thành phố, đặc biệt là khu vực quanh Nhà hát lớn Hải Phòng, hồ Tam Bạc là nơi có những hàng phượng cổ thụ, tán rộng và hoa nở đều. Các tuyến đường như Lạch Tray, Phạm Văn Đồng, và đường ven hồ An Biên cũng là những nơi lý tưởng để chiêm ngưỡng sắc đỏ của hoa phượng. Đặc biệt, con đường ra khu du lịch Đồ Sơn vào mùa hè cũng được nhuộm đỏ bởi những hàng phượng hai bên đường, tạo nên một khung cảnh vô cùng lãng mạn. Việc xác định và quảng bá những điểm ngắm hoa đẹp này là một phần quan trọng để thu hút du khách trong mùa lễ hội.

V. Phương pháp bảo tồn biểu tượng Hoa Phượng Đỏ của Hải Phòng

Để biểu tượng Hoa Phượng Đỏ của Hải Phòng tiếp tục phát huy giá trị và sống mãi với thời gian, công tác bảo tồn và phát huy cần được thực hiện một cách đồng bộ và khoa học. Theo kiến nghị trong luận văn của Nguyễn Thị Liu (2013), các giải pháp cần tập trung vào hai khía cạnh chính: bảo vệ thực thể sinh học và phát huy giá trị phi vật thể. Về mặt sinh học, cần có một quy hoạch tổng thể và dài hạn cho hệ thống cây phượng vĩ trong đô thị. Điều này bao gồm việc chăm sóc, cắt tỉa, phòng trừ sâu bệnh cho các cây cổ thụ và trồng mới thay thế những cây đã già cỗi, có nguy cơ gãy đổ. Việc lựa chọn giống cây tốt, có sức sống cao và hoa đẹp là yếu tố quan trọng. Về mặt phi vật thể, cần tiếp tục đẩy mạnh việc quảng bá hình ảnh hoa phượng qua các kênh truyền thông, nghệ thuật và giáo dục. Lễ hội hoa phượng đỏ cần được nâng tầm về chất lượng, sáng tạo thêm nhiều hoạt động hấp dẫn để thu hút du khách. Việc đưa câu chuyện về hoa phượng đỏ vào chương trình giáo dục địa phương sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn biểu tượng của Hải Phòng. Đồng thời, cần khuyến khích các nghệ sĩ sáng tác thêm nhiều tác phẩm mới về đề tài này, làm giàu thêm di sản văn hóa gắn liền với hoa phượng, đảm bảo sức sống bền vững cho biểu tượng độc đáo của văn hóa đất cảng.

5.1. Giải pháp bảo vệ thực thể sinh học cây phượng vĩ

Bảo vệ thực thể sinh học của cây phượng vĩ là nhiệm vụ nền tảng. Các cơ quan chức năng cần tiến hành rà soát, đánh giá hiện trạng hệ thống cây phượng trên toàn thành phố, đặc biệt là những cây cổ thụ có giá trị lịch sử. Cần xây dựng một kế hoạch chăm sóc định kỳ, bao gồm việc bón phân, tưới nước, và đặc biệt là cắt tỉa cành khô, mục để đảm bảo an toàn trong mùa mưa bão. Đồng thời, cần nghiên cứu và nhân giống các loại phượng có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, hoa nở đẹp và đều để trồng bổ sung, thay thế. Việc quy hoạch các tuyến đường mới cũng nên ưu tiên trồng phượng vĩ, duy trì và phát triển không gian xanh đặc trưng của thành phố hoa phượng đỏ.

5.2. Hướng phát huy giá trị văn hóa phi vật thể của biểu tượng

Giá trị phi vật thể của biểu tượng nằm trong tâm thức và các hoạt động sáng tạo của con người. Để phát huy giá trị này, cần tiếp tục tổ chức và nâng cao chất lượng Lễ hội hoa phượng đỏ, biến nó thành một sự kiện văn hóa tầm cỡ quốc gia và quốc tế. Cần sưu tầm, lưu trữ và phổ biến các tác phẩm nghệ thuật (âm nhạc, thơ ca, hội họa) về hoa phượng. Ngành giáo dục có thể tích hợp nội dung về biểu tượng của Hải Phòng vào các bài học lịch sử, văn hóa địa phương. Bên cạnh đó, cần khuyến khích phát triển các sản phẩm lưu niệm, quà tặng du lịch mang hình ảnh hoa phượng, giúp lan tỏa vẻ đẹp Hải Phòng đến với du khách một cách rộng rãi và bền vững hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LỊCH SỬ - VĂN HÓA LIÊN QUAN TỚI BIỂU TƯỢNG CỦA THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm “Biểu tượng” Từ “biểu tượng” trong tiếng Pháp là symbole và trong tiếng Anh là symbol. Thuật ngữ symbol bắt nguồn từ ngôn ngữ cổ ở châu Âu (symbolus trong tiếng La Mã và Symbolon trong tiếng Hy Lạp).

Symbol có nghĩa là ký hiệu (sign), dấu hiệu, lời nói, tín hiệu, triệu chứng, hợp đồng.Cũng có thuyết cho rằng chữ symbol bắt nguồn từ động từ Hy Lạp “symballo” có nghĩa là “ném vào một vị trí”, “liên kết”, “suy nghĩ về”, “thỏa thuận”, “ước hẹn”.[6] “Biểu tượng” trong tiếng Hán gồm hai từ: “biểu” và “tượng”. “Biểu” có nghĩa là “bày ra”, “trình bày”, “dấu hiệu” để người ta nhận biết một điều gì đó. “Tượng” có nghĩa là “hình tượng”, những hình ảnh mang tính tượng trưng, biểu tượng là một hình tượng nào đó được phô bày ra trở thành một dấu hiệu, kí hiệu tượng trưng, nhằm để diễn đạt một ý nghĩa mang tính trừu tượng [18]. Theo Từ điển Tiếng Việt, “biểu tượng” có hai nghĩa, nghĩa thứ nhất là “hình ảnh tượng trưng”; nghĩa thứ hai là “hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt” [9; 26].

Biểu tượng có tính đa nghĩa nhưng chúng ta có thể chia thành hai nghĩa chính là biểu hình và biểu ý. Theo Từ điển Biểu tượng thì “những gì được gọi là biểu tượng khi nó được một nhóm người đồng ý rằng nó có nhiều hơn một ý nghĩa là đại diện cho chính bản thân nó” [1; 25]. Jean Chevalier và Alain Gheerbrant cho rằng: "Tự bản chất của biểu 14 Nguyễn Thị Liu Khóa luận tốt nghiệp tượng, nó phá vỡ các khuôn khổ định sẵn và tập hợp các thái cực lại trong cùng một ý niệm. Nó giống như mũi tên bay mà không bay đứng im mà biến ảo, hiển nhiên mà không nắm bắt được.

Ta sẽ cần phải dùng các từ để gợi ra một hay nhiều ý nghĩa của một biểu tượng"[21; 14]. Theo quan niệm của Freud, "Biểu tượng diễn đạt một cách gián tiếp, bóng gió và ít nhiều khó nhận ra niềm ham muốn hay các xung đột. Biểu tượng là mối liên kết thống nhất nội dung rõ rệt của một hành vi, một tư tưởng, mọi lời nói với ý nghĩa tiềm ẩn của chúng” [21; 24]. Jung, ông cho rằng: "Biểu tượng không phải là một phúng dụ, cũng chẳng phải một dấu hiệu đơn giản, mà đúng hơn là một hình ảnh thích hợp để chỉ ra đúng hơn cả cái bản chất, ta mơ hồ nghi hoặc của tâm linh” [21; 14].

Nói như vậy, bản chất của biểu tượng là khó xác định, sự hiểu biết về nó đương nhiên còn tuỳ thuộc vào sự từng trải và kinh nghiệm vốn có của mỗi cá nhân cũng như trình độ nhận thức của từng người. Không những thế, việc "giải mã" tìm ra ý nghĩa của biểu tượng cũng phải tính đến thói quen, phong tục, tập quán của các nền văn hoá trong từng cộng đồng dân tộc khác nhau. Điều bí ẩn vẫn luôn còn nguyên vẹn và mơ hồ về mặt ý nghĩa nếu như biểu tượng chưa được "giải mã". Một biểu tượng thường có nhiều nghĩa và ngược lại một ý nghĩa lại có nhiều biểu tượng cùng biểu thị.

Vậy, có thể hiểu biểu tượng là những hình ảnh tượng trưng được phô bày khiến người ta có thể cảm nhận một giá trị trừu xuất nào đó đang tiềm ẩn trong lòng của nó. Từ điển Larousse cho rằng : "Biểu tượng là một dấu hiệu hình ảnh, con vật sống động, hay đồ vật, biểu hiện một điều trừu tượng, nó là hình ảnh cụ thể của một sự vật hay một điều gì đó" [4; 978]. Biểu tượng bao gồm mọi dạng thức hình ảnh tác động chủ yếu đến thính giác và thị giác gây cho con 15 Nguyễn Thị Liu Khóa luận tốt nghiệp người những rung động, cảm xúc về chúng theo nhiều mức độ khác nhau. Biểu tượng có mặt hầu hết trong các biểu biện của cuộc sống.

Thực chất, cuộc sống ngoài những nhận thức bằng tư duy lí tính mang tính logic, nhưng còn biết bao điều không thể hiểu biết trực tiếp được nên người ta đã dùng một vật môi giới làm trung gian để có thể hiểu được những điều khó hiểu. Ta gọi nó là “Biểu tượng” (Les Symboles) như: “Hoa cúc” biểu tượng cho sự thủy chung, tình mẫu tử; “Rùa” biểu tượng cho sự trường tồn; “Hoa Sen” biểu tượng cho sự thanh tao; “Cái bắt tay” biểu tượng cho tình hữu nghị. và “Hoa Phượng” biểu tượng cho tình phụ tử, sức mạnh và nhiệt huyết. Biểu tượng mở rộng trường ý thức trong mỗi lĩnh vực và được biểu hiện bằng nhiều hình thái khác nhau, từ huyền thoại, tín ngưỡng tôn giáo, lễ hội truyền thống, lối sống, phong tục tập quán,.

cho đến đời sống văn học nghệ thuật, quảng cáo, mỹ thuật. Người ta ngày càng tìm cách “giải mã” ngôn ngữ biểu tượng để mở rộng sự hiểu biết và đi sâu vào thế giới thông tin, cũng là để làm chủ một “năng lượng tinh thần” của một loại hình riêng biệt - siêu ngôn ngữ (Supper language). White, biểu tượng còn là một hình thái ngôn ngữ đặc trưng của con người và là “Tế bào” của văn hóa cho nên, khi tìm hiểu về biểu tượng cũng là đang tìm hiểu về văn hóa. Thế giới văn hóa chính là thế giới biểu tượng.

Trong quyển sách "Khoa học về văn hoá" (The science of culture), L.White đã viết như sau: “Toàn bộ hành vi ứng xử của con người đều bắt nguồn từ việc sử dụng các biểu tượng. Chính biểu tượng đã làm biến đổi tổ tiên vượn người của chúng ta trở thành người và làm cho họ có đặc trưng nhân tính. Mọi nền văn hoá được tạo ra và trường tồn mãi mãi chỉ từ việc sử dụng các biểu tượng. Biểu tượng đã làm biến đổi một đứa trẻ của người khôn ngoan (Homo Sapiens) trở thành con người thực sự.

Còn người câm điếc lớn lên, nếu không 16 Nguyễn Thị Liu Khóa luận tốt nghiệp được sử dụng các biểu tượng thì họ cũng không trở thành người đúng nghĩa. Tất cả hành vi ứng xử của con người tạo ra hoặc phụ thuộc vào việc sử dụng các biểu tượng. Hành vi của con người là hành vi mang tính biểu tượng. Nói cách khác, hành vi mang tính biểu tượng chính là hành vi của con người.

Thế giới biểu tượng là thế giới của bản chất người (nhân tính).” Một định nghĩa khác của nhà tâm phân học C. Jung về biểu tượng như sau: "Cái mà chúng ta gọi là biểu tượng là một từ ngữ, một danh từ hay một hình ảnh, ngay cả khi chúng là quen thuộc trong đời sống hàng ngày vẫn chứa đựng những ý nghĩa khác, bổ sung vào cái ý nghĩa ước định hiển nhiên và trực tiếp của nó” [21; 14]. Theo Chu Hy, nhà triết học Trung Quốc nổi tiếng đời Tống (1131 - 1200) trong "Dịch thuyết cương lĩnh" khi bàn về biểu tượng đã viết: "Tượng là lấy hình này để tỏ nghĩa kia"[5;58]. Tức là đằng sau cái hình ảnh mà chúng ta nhìn thấy là những ý nghĩa tiềm ẩn cần con người khai phá.

Nói như Georges Gurvitch thì “các biểu tượng tiết lộ mà che dấu và che dấu mà tiết lộ” nên khó có thể đưa ra một khái niệm thống nhất về biểu tượng[21; 24]. Qua một số quan niệm và khái niệm vừa nêu trên, ta thấy sự ra đời của biểu tượng được gắn liền với sự thực hiện khiếu năng tinh thần đặc biệt chỉ có ở loài người, đó là năng lực tượng trưng hoá. Biểu tượng được hiểu là một hiện tượng vật thể, nhờ thể hiện trong đó một nội dung cụ thể, cảm tính mà hiện tượng này thể hiện, trình ra những ý nghĩa, những giá trị trừu xuất nào đó[19]. Có thể nói, biểu tượng chính là một loại hình ngôn ngữ ký hiệu (Sign).

Có thể có một cái nhìn tống nhất về biểu tượng như sau: Biểu tượng là một loại tín hiệu mà mối quan hệ giữa mặt hình thức cảm tính và mặt ý nghĩa mang tính tất yếu, có lí do. 17 Nguyễn Thị Liu Khóa luận tốt nghiệp Mặt hình thức cảm tính: cái biểu trưng, tồn tại trong hiện thực khách quan hoặc trong sức tưởng tượng của con người. Mặt ý nghĩa: cái được biểu trưng, cái được biểu trưng luôn được rộng hơn “dồi dào hơn” (chữ dùng của Tz. Todorov) Cụ thể, biểu tượng theo một cách khái quát, trước hết là hình ảnh của thế giới khách quan bên ngoài con người (màu sắc, vật thể, cơ thể.

Với phương pháp biểu trưng hóa của hoạt động ý thức, con người đã phản ánh sự vật khách quan vào ý thức của mình, cấp cho nó một ý nghĩa, một thông tin để tạo nên một thế giới bên trong - thế giới ý niệm, đó là thế giới vô hình, vô hạn và vô khả tri, nó vừa phản ánh thực tại, vừa từ thực tại mà tưởng tượng, suy luận đem lại cho con người một khả năng vô tận: khả năng trí tuệ, khả năng tâm linh, để con người có thể tư duy, thông báo với nhau. Như vậy, bằng cách mô phỏng tự nhiên, con người đã tự sáng tạo một thế giới biểu tượng đa dạng, phong phú và vô cùng sống động. Biểu tượng không chỉ tồn tại trong một ngành khoa học riêng mà còn là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như: triết học, mỹ học, phân tâm học, thần học, ngôn ngữ học,. Theo phạm vi và mục đích nghiên cứu, đề tài tập trung làm rõ khái niệm: biểu tượng văn hóa, biểu tượng hoa Phượng đỏ.

Khái niệm “Biểu tượng văn hóa” Biểu tượng văn hóa là khái niệm nằm trong lĩnh vực rộng hơn là môi trường văn hóa. Khi tìm hiểu vấn đề trên ta không thể không liên hệ tới khái niệm văn hóa (culture). Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa: “Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [8; 10]. Theo các nhà triết học, văn hóa bao gồm toàn bộ hệ thống các giá trị - 18 Nguyễn Thị Liu Khóa luận tốt nghiệp xã hội do con người sáng tạo nên.

Theo nghĩa rộng nhất, bất cứ thứ gì do con người làm ra đều là văn hóa. Với nhận thức như vậy, văn hóa bao gồm cả hai lĩnh vực: văn hóa tinh thần như tư tưởng, ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật, tín ngưỡng - tôn giáo, ứng xử. và văn hóa vật chất như nhà cửa, đường xá, cầu cống, quần áo, xe cộ, máy móc, bàn ghế.