Mức Độ Hòa Hợp Giữa Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam và Quốc Tế Trong Lập và Trình Bày BCTC Hợp Nhất

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích mức độ hòa hợp giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế trong lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất.

• Tác giả: Trần Thị Ái Tiên
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Anh Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Mức Độ Hòa Hợp Giữa Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam Và Quốc Tế Trong Việc Lập Và Trình Bày Bctc Hợp Nhất: Tiếp Cận Thông Tư 202/2014/tt-btc
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1.1. Nghiên cứu đo lường mức độ hòa hợp thực tế kế toán
• 1.1.1.2. Nghiên cứu đo lường mức độ hòa hợp chuẩn mực kế toán
• 1.1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.1.2.1. Nghiên cứu về hướng tiếp cận IAS/IFRS của Việt Nam
• 1.1.2.2. Nghiên cứu về đo lường mức độ hòa hợp kế toán
• 1.1.3. Khe hổng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Hòa hợp kế toán
• 2.1.1. Lịch sử phát triển
• 2.1.1.1. Tiến trình hòa hợp kế toán trên thế giới
• 2.1.1.2. Tiến trình hòa hợp kế toán tại Việt Nam
• 2.1.2. Các khái niệm về hòa hợp kế toán
• 2.1.2.1. Hòa hợp kế toán, chuẩn mực hoá kế toán và hội tụ kế toán
• 2.1.2.2. Phân loại hòa hợp kế toán
• 2.1.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến tiến trình hòa hợp kế toán
• 2.1.2.3.1. Hệ thống luật
• 2.1.2.3.2. Hệ thống tài chính
• 2.1.2.3.3. Chính sách thuế
• 2.1.2.3.4. Văn hoá quốc gia
• 2.1.2.3.5. Các yếu tố khác
• 2.2. Báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.1. Các khái niệm liên quan đến Báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.1.1. Công ty mẹ - công ty con
• 2.2.1.2. Báo cáo tài chính và báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.2. Tầm quan trọng của Báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.3. Nguyên tắc lập và trình bày Báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.4. Các lý thuyết liên quan đến việc lập và trình bày BCTC HN
• 2.2.4.1. Lý thuyết vốn chủ sở hữu
• 2.2.4.2. Lý thuyết công ty mẹ
• 2.2.4.3. Lý thuyết thực thể
• 2.2.5. Phương pháp lập và trình bày Báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.5.1. Phương pháp hợp nhất lợi ích
• 2.2.5.2. Phương pháp mua
• 2.2.6. Các bước lập và trình bày BCTC HN (Điều 11 TT 202)
• 2.2.7. Các quy định liên quan đến việc lập và trình bày BCTC HN
• 2.2.8. Kế toán lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.8.1. Lý thuyết tính hữu ích cho việc ra quyết định (Decision usefulness theory)
• 2.2.8.2. Lý thuyết các bên liên quan (The stakeholder theory)
• 2.2.8.3. Lý thuyết lợi ích xã hội (Public interest theory)
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Giả thuyết và mô hình nghiên cứu
• 3.3.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3.2.1. Hệ số Jaccard có điều chỉnh
• 3.3.2.2. Chỉ số Absence
• 3.3.2.3. Chỉ số Divergence
• 3.3.2.4. Khoảng cách Average
• 3.3.2.5. Mối quan hệ giữa JACC với ABSE và DIV
• 3.4. Cơ sở dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kiểm định giả thuyết về sự hòa hợp giữa kế toán Việt Nam và quốc tế trong việc lập và trình bày BCTC HN
• 4.1.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.1.2. Hệ số JACC, ABSE, DIV và AD
• 4.1.3. Phân tích thống kê mô tả
• 4.1.4. Kiểm định Wilcoxon
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đối với Bộ Tài Chính
• 5.2. Đối với các tổ chức nghề nghiệp kế toán Việt Nam
• 5.3. Đối với các cơ sở đào tạo
• 5.4. Đối với người làm công tác kế toán
• 5.5. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hòa Hợp Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam và Quốc Tế

Hòa hợp giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Việc áp dụng các chuẩn mực này không chỉ giúp nâng cao chất lượng báo cáo tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc thu hút đầu tư nước ngoài. Thông tư 202/2014/TT-BTC được ban hành nhằm hướng dẫn lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất, là một bước tiến quan trọng trong việc cải thiện mức độ hòa hợp này.

1.1. Khái Niệm Hòa Hợp Chuẩn Mực Kế Toán

Hòa hợp chuẩn mực kế toán đề cập đến việc điều chỉnh các quy định kế toán của một quốc gia để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Điều này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch mà còn tạo ra sự đồng nhất trong việc lập báo cáo tài chính giữa các quốc gia.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Thông Tư 202 2014 TT BTC

Thông tư 202/2014/TT-BTC là một trong những văn bản pháp lý quan trọng, giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận gần hơn với các chuẩn mực quốc tế. Thông tư này không chỉ quy định về cách lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất mà còn tạo ra khung pháp lý cho việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Hòa Hợp Chuẩn Mực Kế Toán

Mặc dù đã có những bước tiến trong việc hòa hợp chuẩn mực kế toán, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các doanh nghiệp Việt Nam thường gặp khó khăn trong việc áp dụng các quy định phức tạp của IAS/IFRS. Ngoài ra, sự khác biệt về văn hóa và môi trường kinh doanh cũng là một yếu tố cản trở.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Áp Dụng IAS IFRS

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa đủ năng lực để áp dụng các quy định phức tạp của IAS/IFRS. Điều này dẫn đến việc không thể lập báo cáo tài chính một cách chính xác và minh bạch.

2.2. Sự Khác Biệt Về Văn Hóa Kinh Doanh

Văn hóa kinh doanh tại Việt Nam có nhiều khác biệt so với các quốc gia khác, điều này ảnh hưởng đến cách thức áp dụng các chuẩn mực kế toán. Sự thiếu hiểu biết về các quy định quốc tế cũng là một rào cản lớn.

III. Phương Pháp Đo Lường Mức Độ Hòa Hợp Chuẩn Mực Kế Toán

Để đánh giá mức độ hòa hợp giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng. Các chỉ số như hệ số Jaccard, chỉ số Absence và chỉ số Divergence sẽ được sử dụng để đo lường mức độ tương đồng và khác biệt giữa các chuẩn mực.

3.1. Hệ Số Jaccard Trong Đo Lường Hòa Hợp

Hệ số Jaccard là một công cụ hữu ích để đo lường mức độ tương đồng giữa hai bộ chuẩn mực kế toán. Nó giúp xác định các điểm tương đồng và khác biệt giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và IAS/IFRS.

3.2. Chỉ Số Absence và Divergence

Chỉ số Absence đo lường các nguyên tắc kế toán không được quy định trong một trong hai bộ chuẩn mực, trong khi chỉ số Divergence phản ánh sự khác biệt về phương pháp kế toán giữa hai bộ chuẩn mực.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hòa Hợp Chuẩn Mực Kế Toán

Việc hòa hợp chuẩn mực kế toán không chỉ mang lại lợi ích cho các doanh nghiệp mà còn cho cả nền kinh tế. Các doanh nghiệp có thể dễ dàng thu hút đầu tư nước ngoài và nâng cao tính cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

4.1. Lợi Ích Đối Với Doanh Nghiệp

Doanh nghiệp sẽ có cơ hội tiếp cận với các nguồn vốn quốc tế, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững.

4.2. Tác Động Đến Nền Kinh Tế

Hòa hợp chuẩn mực kế toán sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của thị trường tài chính, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Việt Nam.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Hòa Hợp Chuẩn Mực Kế Toán

Hòa hợp chuẩn mực kế toán giữa Việt Nam và quốc tế là một quá trình liên tục và cần sự nỗ lực từ nhiều phía. Các doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các tổ chức nghề nghiệp cần hợp tác chặt chẽ để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tương Lai Của Hòa Hợp Chuẩn Mực Kế Toán

Trong tương lai, việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế sẽ ngày càng trở nên phổ biến, giúp các doanh nghiệp Việt Nam hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức nghề nghiệp để giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa nền kinh tế và sự gia tăng nhanh chóng của các tập đoàn đa quốc gia, việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế trở thành xu thế tất yếu. Theo số liệu của tổ chức IAS Plus, hiện có hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ cho phép hoặc bắt buộc áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS), trong đó có 96 quốc gia yêu cầu 100% doanh nghiệp niêm yết phải tuân thủ toàn bộ IFRS. Tại Việt Nam, hệ thống 26 Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) được ban hành trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2005. Suốt hơn một thập kỷ, các chuẩn mực này chưa từng được sửa đổi, tạo ra khoảng cách lớn so với các chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) liên tục được cập nhật.

Nhằm thu hẹp khoảng cách này, ngày 22/12/2014, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 202/2014/TT-BTC hướng dẫn phương pháp lập và trình bày Báo cáo tài chính hợp nhất (BCTC HN), có hiệu lực từ ngày 05/02/2015 và áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày 01/01/2015. Sự ra đời của Thông tư 202 ngay lập tức tạo ra những tác động mạnh mẽ trên thị trường tài chính, điển hình là trường hợp Công ty Cổ phần Đầu tư Hạ tầng Kỹ thuật TP. HCM (CII) ghi nhận lợi nhuận hợp nhất sụt giảm tới 240 tỷ đồng vào ngày 25/5/2015 do thay đổi phương pháp hạch toán theo quy định mới.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là Thông tư 202 đã tiệm cận các chuẩn mực quốc tế như thế nào và mức độ hòa hợp thực tế đạt được là bao nhiêu. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đo lường một cách định lượng mức độ hòa hợp giữa các quy định pháp lý kế toán Việt Nam sau khi Thông tư 202/2014/TT-BTC có hiệu lực với hệ thống IAS/IFRS trong việc lập và trình bày BCTC HN. Nghiên cứu thực hiện phân tích đối chiếu hệ thống văn bản pháp lý tại Việt Nam và quốc tế qua 3 giai đoạn mốc (năm 2003, 2008 và 2011), từ đó cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp trong tiến trình hội nhập kế toán toàn cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng ba lý thuyết kinh tế và quản trị nền tảng:

• Lý thuyết tính hữu ích cho việc ra quyết định (Decision Usefulness Theory - Staubus, 2000; Beaver, 1966): Nhấn mạnh mục tiêu tối thượng của BCTC là cung cấp thông tin trung thực, thích hợp và có thể so sánh được nhằm phục vụ việc đưa ra quyết định kinh tế của các nhà đầu tư và chủ nợ.
• Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984): Giải thích nghĩa vụ của doanh nghiệp trong việc công bố thông tin tài chính minh bạch để cân bằng lợi ích giữa cổ đông, người lao động, khách hàng và cơ quan quản lý.
• Lý thuyết lợi ích xã hội (Public Interest Theory - Pigou, 1932): Khẳng định vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước trong việc thiết lập hệ thống chuẩn mực kế toán nhằm khắc phục những khiếm khuyết của thị trường.

Bên cạnh đó, luận văn xem xét ba lý thuyết kế toán hợp nhất cốt lõi:

• Lý thuyết vốn chủ sở hữu (Proprietary Theory): Tập trung vào phần sở hữu của công ty mẹ, loại trừ lợi ích cổ đông không kiểm soát khỏi BCTC HN.
• Lý thuyết công ty mẹ (Parent Company Theory): Trình bày toàn bộ tài sản, nợ phải trả nhưng xem lợi ích cổ đông không kiểm soát như một khoản nợ phải trả.
• Lý thuyết thực thể (Entity Theory): Xem tập đoàn là một thực thể kinh tế thống nhất, phân loại lợi ích cổ đông không kiểm soát thuộc phần vốn chủ sở hữu.

Khái niệm hòa hợp kế toán được định nghĩa là tiến trình làm giảm thiểu sự khác biệt giữa các hệ thống kế toán quốc gia, là bước đệm then chốt trước khi đạt tới trạng thái chuẩn mực hóa và hội tụ kế toán toàn cầu (Accounting Convergence).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng, trong đó phương pháp định lượng giữ vai trò chủ đạo:

• Nguồn dữ liệu và chọn mẫu: Toàn bộ hệ thống quy định pháp lý về lập BCTC HN của Việt Nam gồm 8 chuẩn mực (VAS 01, 07, 08, 10, 11, 21, 24, 25), Thông tư 202/2014/TT-BTC, Thông tư 200/2014/TT-BTC, Thông tư 161/2007/TT-BTC được đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế tương ứng (IAS 1, 7, 21, 27, 28, 31; IFRS 3, 10, 11, 12) qua 3 mốc thời gian (2003, 2008, 2011). Tổng cộng 35 nguyên tắc kế toán thuộc 2 nhóm chính: Khai báo/Trình bày thông tin (11 nội dung) và Đo lường/Ghi nhận (24 nội dung) được đưa vào bộ dữ liệu khảo sát.
• Phương pháp đo lường: Kế thừa mô hình định lượng của Fontes và cộng sự (2005) cùng Yu & Qu (2009). Từng nguyên tắc được gán trọng số theo 4 mức yêu cầu: 1 (Cho phép), 2 (Bắt buộc), 3 (Không quy định), 4 (Cấm). Các chỉ số tính toán bao gồm:
  • Hệ số Jaccard có điều chỉnh (JACC): Đo lường mức độ tương đồng giữa hai bộ chuẩn mực (dao động từ 0% đến 100%).
  • Chỉ số Absence (ABSE): Đo lường mức độ thiếu vắng quy định (dao động từ 0% đến 100%).
  • Chỉ số Divergence (DIV): Đo lường mức độ sai lệch/bất đồng phương pháp (dao động từ 0% đến 100%).
  • Mối quan hệ toán học: $1 - JACC = ABSE + DIV$.
  • Khoảng cách bình quân Average Distance (AD): Đo lường độ lệch yêu cầu quy định (dao động từ 0 đến 3).
• Phương pháp phân tích: Luận văn sử dụng phân tích thống kê mô tả và kiểm định phi tham số Wilcoxon Signed-Rank Test để kiểm định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ hòa hợp qua các thời kỳ. Lý do lựa chọn kiểm định Wilcoxon là do cỡ mẫu dữ liệu quy định mang tính thứ bậc, không thỏa mãn giả định phân phối chuẩn của kiểm định tham số T-test.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả định lượng cho thấy sự chuyển biến rõ rệt về mức độ hòa hợp giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế:

Thứ nhất, Thông tư 202/2014/TT-BTC đã tạo ra bước nhảy vọt về hệ số hòa hợp chung (JACC). Trước khi ban hành Thông tư 202, mức độ hòa hợp giữa VAS 2005 và IFRS 2011 chỉ đạt mức thấp là 26,32% (theo nghiên cứu của Trần Hồng Vân, 2014). Sau khi Thông tư 202 có hiệu lực, hệ số JACC tổng thể đã tăng mạnh lên khoảng 68,57%, phản ánh sự tiệm cận vượt bậc của kế toán Việt Nam đối với các thông lệ quốc tế hiện hành.

Thứ hai, mức độ hòa hợp về mặt trình bày và khai báo thông tin đạt sự cải thiện cao nhất. Việc Thông tư 202 chuyển đổi cách phân loại Lợi ích cổ đông không kiểm soát (NCI) vào phần Vốn chủ sở hữu trên Bảng cân đối kế toán hợp nhất (thay vì tách riêng giữa Nợ phải trả và Vốn chủ sở hữu theo Thông tư 161/2007/TT-BTC) đã giúp chỉ số bất đồng (DIV) ở hạng mục này giảm từ 100% xuống còn 0%. Điều này thể hiện sự chuyển dịch hoàn toàn từ Lý thuyết công ty mẹ sang Lý thuyết thực thể theo tinh thần của IAS 27 (sửa đổi 2008) và IFRS 10.

Thứ ba, về mặt đo lường và ghi nhận, chỉ số thiếu vắng quy định (ABSE) giảm từ mức trên 45% xuống còn dưới 18%. Thông tư 202 đã bổ sung nhiều hướng dẫn chi tiết mà trước đây VAS còn bỏ ngỏ, như: xử lý giao dịch thoái vốn tại công ty con nhưng không làm mất quyền kiểm soát (ghi nhận vào thặng dư vốn cổ phần), xử lý khi mất quyền kiểm soát (đánh giá lại phần vốn còn lại theo giá trị hợp lý), và quy định thống nhất phương pháp lập Báo cáo lưu chuyển tiền tệ hợp nhất theo phương pháp gián tiếp.

Thứ tư, kết quả kiểm định Wilcoxon xác nhận sự gia tăng mức độ hòa hợp giữa hệ thống kế toán Việt Nam sau Thông tư 202 so với giai đoạn chuẩn mực năm 2005 có ý nghĩa thống kê với mức ý nghĩa $p < 0,05$ (độ tin cậy 95%). Do đó, giả thuyết H0 của đề tài được chấp nhận.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh sự thay đổi cấu trúc rõ nét khi trình bày qua các bảng so sánh và biểu đồ phân tán. Khoảng cách bình quân (AD) giữa chuẩn mực Việt Nam và IFRS 2011 đã thu hẹp từ mức 1,84 xuống còn 0,62 điểm.

Nguyên nhân chính giúp gia tăng mức độ hòa hợp là việc Bộ Tài chính đã chủ động tiếp thu trực tiếp các nguyên tắc của IAS 27, IFRS 3 (2008) và IFRS 10 vào Thông tư 202. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra sự không hòa hợp vẫn còn tồn tại (chiếm khoảng 31,43%), bắt nguồn từ hai yếu tố:

• Khác biệt về xử lý Lợi thế thương mại (LTTM): Thông tư 202 quy định phân bổ LTTM dần đều vào chi phí trong thời gian tối đa 10 năm kết hợp đánh giá tổn thất, trong khi IFRS 3 không cho phép phân bổ định kỳ mà bắt buộc kiểm tra tổn thất tài sản hàng năm (Impairment test).
• Yếu tố thể chế và môi trường kinh tế: Việt Nam là quốc gia theo hệ thống Điển luật (Code Law), nơi kế toán gắn liền với quy định của nhà nước và mục đích quản lý thuế, khác với hệ thống Thông luật (Common Law) của các nước phát triển phương Tây - nơi IFRS hình thành. Hơn nữa, thị trường tài chính Việt Nam chưa phát triển hoàn thiện các công cụ phái sinh và định giá thị trường hoạt động, khiến việc áp dụng giá trị hợp lý (Fair Value) đầy đủ theo IFRS 13 gặp nhiều rào cản kỹ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Đối với Bộ Tài chính:

   • Đẩy nhanh tiến độ xây dựng và ban hành Đề án áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (VFRS/IFRS), đặt mục tiêu cho phép áp dụng tự nguyện IFRS đối với 100% doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn trong giai đoạn 2020-2022, tiến tới áp dụng bắt buộc sau năm 2025.
   • Sửa đổi các chuẩn mực kế toán liên quan đến giá trị hợp lý và kiểm tra tổn thất tài sản nhằm thay thế hoàn toàn phương pháp phân bổ LTTM 10 năm hiện tại.

2. Đối với các tổ chức nghề nghiệp (VACPA, VAA):

   • Tổ chức tối thiểu 15-20 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm về kỹ thuật hợp nhất kinh doanh theo IFRS 3, IFRS 10 và IFRS 11 cho các hội viên.
   • Nâng tỷ lệ kiểm toán viên có chứng chỉ chuyên môn quốc tế (ACCA, CPA Australia, ICAEW) lên mức trên 40% trong vòng 3 năm.

3. Đối với các cơ sở đào tạo đại học:

   • Cập nhật khung chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán, tăng tỷ trọng thời lượng giảng dạy về IFRS lên tối thiểu 30-40% tổng số tín chỉ chuyên ngành.
   • Biên soạn hệ thống giáo trình, tình huống thực hành lập BCTC HN gắn liền với Thông tư 202 và chuẩn mực quốc tế ngay từ năm học 2016-2017.

4. Đối với doanh nghiệp và người làm công tác kế toán:

   • Nâng cấp hệ thống phần mềm kế toán và giải pháp hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) để tích hợp tính năng lập BCTC HN tự động, giảm thiểu sai sót khi xử lý loại trừ giao dịch nội bộ.
   • Đào tạo chuẩn hóa tối thiểu 80% đội ngũ nhân viên kế toán tập đoàn nắm vững các bước lập BCTC HN theo Điều 11 Thông tư 202 trong vòng 12 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng và học thuật thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Ban Giám đốc Tài chính (CFO) và Kế toán trưởng các tập đoàn kinh tế: Cung cấp cẩm nang chi tiết về 7 bước lập BCTC HN theo Thông tư 202/2014/TT-BTC, hỗ trợ xử lý các nghiệp vụ phức tạp như thoái vốn, hợp nhất đa cấp và tái cấu trúc doanh nghiệp mà không làm sai lệch báo cáo tài chính.
2. Kiểm toán viên độc lập và chuyên gia tư vấn tài chính: Cung cấp hệ thống đối chiếu chi tiết giữa 8 chuẩn mực VAS và IAS/IFRS, làm cơ sở kiểm tra tính tuân thủ và hỗ trợ khách hàng chuyển đổi BCTC từ VAS sang IFRS.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp nghiên cứu định lượng đo lường hòa hợp chuẩn mực (Jaccard, Absence, Divergence, Wilcoxon test).
4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách (Vụ Chế độ Kế toán và Kiểm toán - Bộ Tài chính): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm định lượng về mức độ thu hẹp khoảng cách giữa pháp luật kế toán Việt Nam và quốc tế, phục vụ công tác xây dựng lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Thông tư 202/2014/TT-BTC mang lại thay đổi đột phá nào lớn nhất so với VAS 25?

Điểm thay đổi căn bản nhất là Thông tư 202 chuyển sang áp dụng Lý thuyết thực thể (Entity Theory), quy định Lợi ích cổ đông không kiểm soát (NCI) phải được trình bày trong phần Vốn chủ sở hữu của Bảng cân đối kế toán hợp nhất, đồng thời phân bổ lợi nhuận sau thuế của NCI thành một chỉ tiêu riêng trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hợp nhất.

2. Tại sao luận văn sử dụng hệ số Jaccard kết hợp chỉ số Absence và Divergence?

Hệ số Jaccard có điều chỉnh đo lường mức độ tương đồng tổng quát giữa hai bộ chuẩn mực, trong khi cặp chỉ số Absence (ABSE) và Divergence (DIV) phân rã rõ ràng nguyên nhân của sự không hòa hợp xuất phát từ việc thiếu quy định hay do bất đồng về phương pháp kế toán theo phương trình: $1 - JACC = ABSE + DIV$.

3. Quy định xử lý Lợi thế thương mại trong Thông tư 202 khác gì so với IFRS 3?

Thông tư 202 quy định lợi thế thương mại phát sinh từ hợp nhất kinh doanh được phân bổ dần đều vào chi phí kinh doanh trong thời gian tối đa không quá 10 năm. Ngược lại, chuẩn mực IFRS 3 cấm phân bổ định kỳ mà bắt buộc doanh nghiệp phải thực hiện đánh giá tổn thất tài sản hàng năm (Impairment test).

4. Tại sao Việt Nam không áp dụng ngay 100% IFRS mà phải ban hành Thông tư 202 mang tính chuyển tiếp?

Do đặc thù Việt Nam là nền kinh tế chuyển đổi theo hệ thống Điển luật, trình độ thị trường vốn và mức độ sẵn sàng của nhân lực kế toán còn hạn chế. Việc ban hành Thông tư 202 là bước đi trung gian thận trọng nhằm giúp doanh nghiệp thích nghi dần với các nguyên tắc phức tạp của IAS/IFRS trước khi chuyển đổi toàn diện.

5. Sự thay đổi trong Thông tư 202 tác động như thế nào đến lợi nhuận của các công ty mẹ niêm yết?

Thông tư 202 thay đổi cách ghi nhận các giao dịch tái cấu trúc nội bộ, mua bán công ty con và xử lý thặng dư thoái vốn trực tiếp vào vốn chủ sở hữu thay vì ghi nhận vào kết quả kinh doanh trong kỳ. Điều này ngăn chặn việc làm đẹp báo cáo và có thể làm giảm mạnh lợi nhuận đột biến của tập đoàn (như trường hợp CII giảm 240 tỷ đồng).

Kết luận

• Luận văn đã định lượng hóa thành công mức độ hòa hợp giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế trong việc lập BCTC HN sau khi Thông tư 202/2014/TT-BTC được ban hành.
• Hệ số tương đồng Jaccard (JACC) tăng mạnh lên mức 68,57%, chứng minh Thông tư 202 đã thu hẹp đáng kể khoảng cách giữa VAS và IFRS 2011.
• Sự hòa hợp về khía cạnh trình bày BCTC đạt mức độ tiệm cận cao hơn so với khía cạnh đo lường và ghi nhận giá trị hợp lý.
• Kiểm định Wilcoxon với độ tin cậy 95% khẳng định tính ưu việt và bước tiến vượt bậc của Thông tư 202 so với hệ thống quy định kế toán giai đoạn 2005.
• Nghiên cứu mở ra định hướng cho các doanh nghiệp xây dựng lộ trình chuẩn hóa hệ thống ERP và đào tạo nguồn nhân lực kế toán chất lượng cao, sẵn sàng cho giai đoạn hội tụ hoàn toàn chuẩn mực IFRS trước năm 2025-2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Những quy định chung BCTC HN và kế toán các khoản đầu tư vào công ty VAS 25 (2003) Chương II, III, IV, V con Hợp nhất kinh doanh VAS 11 (2005) Nguồn: Tác giả tự tổng hợp Thông tư 202 đã tháo gỡ được rất nhiều vướng mắc về lập BCTC HN do trước đây chưa có quy định cụ thể. Tác động của thông tư này đối với doanh nghiệp là không hề nhỏ, đặc biệt là có thể ảnh hưởng lớn đến doanh thu và lợi nhuận hợp nhất của các tập đoàn. Trong điều kiện thông tư mới được ban hành, tác giả đã dựa trên những công trình nghiên cứu trước kết hợp với việc xem xét nội dung mới được cập nhật trong thông tư 202 so với chuẩn mực trước đây để thực hiện nghiên cứu đánh giá lại mức độ hòa hợp giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế trong việc lập và trình bày BCTC HN. KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 Qua tổng quan các công trình nghiên cứu trước về hòa hợp kế toán trên thế giới cũng như ở Việt Nam, tác giả nhận thấy hòa hợp là xu hướng tất yếu của quá trình toàn cầu hóa.

Tuy nhiên, từ khi ban hành chuẩn mực kế toán Việt Nam cho đến nay, các VAS chưa lần nào được sửa đổi, bổ sung. Do đó, cùng với việc Bộ Tài Chính ban hành thông tư 202 ngày 22/12/2014 về hướng dẫn phương pháp lập và trình bày LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 BCTC HN, áp dụng cho năm tài chính bắt đầu hoặc sau ngày 01/01/2015 thì việc xem xét mức độ hòa hợp giữa thông tư mới và chuẩn mực kế toán quốc tế là một vấn đề thời sự, đang thu hút đông đảo sự quan tâm. Đó cũng chính là lý do tác giả thực hiện nghiên cứu này. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Hòa hợp kế toán 2.1 Lịch sử phát triển 2.1 Tiến trình hòa hợp kế toán trên thế giới Chuẩn mực kế toán quốc tế được soạn thảo và ban hành bởi Uỷ ban chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC) và Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB).

IASC được thành lập vào năm 1973 ở Luân Đôn, bao gồm đại diện của 13 nước thành viên trực thuộc Liên đoàn kế toán quốc tế (IFAC), đại diện của 3 tập đoàn kinh tế lớn và một số quan sát viên độc lập đến từ Uỷ ban chứng khoán quốc tế (IOSCO), Hội đồng chuẩn mực kế toán tài chính Hoa Kỳ (FASB) và Uỷ ban Châu Âu (EC). IASB được thành lập vào năm 2001 từ việc tái cấu trúc IASC (Deloite, 2015). Mục tiêu của IASB là thiết lập một hệ thống chuẩn mực kế toán chất lượng cao và mang tính toàn cầu. Các chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) được kế thừa từ các chuẩn mực kế toán quốc tế do IASC ban hành trước đây, đồng thời IASB tiếp tục xây dựng, ban hành và phát triển các chuẩn mực kế toán mới với tên gọi là chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS).

Đến ngày 01/01/2009, IASC và IASB đã ban hành được 30 chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) và 08 chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS). IFRS từ năm 2001 thay thế dần IAS, đã và đang trở thành ngôn ngữ kế toán quốc tế phổ biến để phục vụ thị trường vốn toàn cầu. Hiện nay, IAS/IFRS đã được sử dụng ở nhiều nước, bao gồm cả các nước phát triển và đang phát triển. Tuy nhiên, mỗi nước có một cách tiếp cận khác nhau.

- Mỹ cho phép các công ty nước ngoài niêm yết được lập BCTC theo IAS/IFRS của IASB mà không cần chỉnh hợp theo US GAAP kể từ tháng 11/2007 (IFRS Foundation, 2012). - Liên minh châu Âu (EU) áp dụng nguyên bản IAS/IFRS từ năm 2005 nhưng không chấp nhận toàn bộ IAS/IFRS mà phê duyệt từng chuẩn mực để áp dụng. - Hàn Quốc cho phép tất cả các công ty niêm yết được áp dụng IAS/IFRS từ năm 2009. - Trung Quốc: Trong bối cảnh vừa phải đáp ứng xu thế toàn cầu hóa vừa phải đảm bảo những đặc điểm và yêu cầu riêng của nền kinh tế cũng như sự quản lý của LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 Nhà nước, năm 2006 Trung Quốc đã kết hợp IAS/IFRS vào hệ thống luật pháp của mình và ban hành một hệ thống chuẩn mực kế toán doanh nghiệp Trung quốc (ASBE), về cơ bản là phù hợp với IAS/IFRS trong những nguyên tắc chủ yếu về soạn thảo và trình bày BCTC để áp dụng cho các công ty niêm yết, còn các doanh nghiệp không niêm yết vẫn áp dụng hệ thống kế toán doanh nghiệp được ban hành năm 2001 (Frederic D.

- Các nước đang phát triển khác, như Ấn Độ, Malaysia, Pakistan, Singapore và Thái Lan. chỉ lựa chọn các IAS/IFRS phù hợp để áp dụng vào nước mình. Hồng Kông và Indonesia tham khảo IAS/IFRS để thiết lập chuẩn mực kế toán quốc gia. Tóm lại, mặc dù cách tiếp cận với IAS/IFRS khác nhau nhưng xu hướng chung là chuẩn mực kế toán quốc gia (NAS) ngày càng tiến gần đến IAS/IFRS.

Đến nay, đã có hơn 130 quốc gia trên thế giới yêu cầu (bắt buộc) hoặc cho phép (không bắt buộc) các công ty niêm yết trên TTCK của họ sử dụng IAS/IFRS khi lập và trình bày BCTC.1 Thực trạng áp dụng IAS/IFRS tại các quốc gia/vùng lãnh thổ Thực trạng áp dụng IAS/IFRS Số quốc gia/vùng lãnh thổ Đối với các công ty niêm yết Yêu cầu sử dụng toàn bộ IFRS 96 Yêu cầu sử dụng một phần IFRS 10 Cho phép sử dụng IFRS 25 Không cho phép sử dụng IFRS 23 Không có thị trường chứng khoán 20 Tổng số quốc gia 174 Đối với các công ty không niêm yết Yêu cầu sử dụng toàn bộ IFRS 28 Yêu cầu sử dụng một phần IFRS 37 Cho phép sử dụng IFRS 47 Không cho phép sử dụng IFRS 30 Không có thông tin 32 Tổng số quốc gia 174 Nguồn: IAS Plus, 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Tiến trình hòa hợp kế toán tại Việt Nam Tại Việt Nam, các doanh nghiệp thực hiện báo cáo tài chính theo hệ thống tiêu chuẩn quốc gia. Các doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam luôn phải lập hai hệ thống báo cáo tài chính, áp dụng VAS trong việc lập BCTC theo quy định của Việt Nam và áp dụng IFRS trong công tác báo cáo cho tập đoàn. Kể từ năm 1999, Việt Nam bắt đầu soạn thảo và xây dựng chuẩn mực kế toán Việt Nam trên cơ sở hệ thống chuẩn mực kế toán, kiểm toán quốc tế. Đến tháng 12/2001, Bộ tài chính ban hành 4 chuẩn mực đầu tiên, và sau 4 năm đã ban hành được 26 chuẩn mực kế toán.

Vào thời điểm mới ban hành, chuẩn mực kế toán của Việt Nam tương đối phù hợp với chuẩn mực kế toán quốc tế và đã thể hiện sự thừa nhận của Việt Nam đối với các chuẩn mực kế toán quốc tế được áp dụng tại Việt Nam, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài muốn kinh doanh tại Việt Nam. Tuy nhiên, VAS còn rất nhiều sự khác biệt lớn so với IAS và đặc biệt là IFRS sau này. Thực tế, VAS chưa tiếp cận với IFRS và chưa cập nhật theo những thay đổi của IAS những năm gần đây. VAS mới chỉ là sự vận dụng đơn giản IAS trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

Hiện nay, Việt Nam đang trong quá trình ban hành chuẩn mực mới tiếp cận gần hơn với IFRS. Năm 2014 với việc ban hành Thông tư số 200/2014/TT-BTC về chế độ kế toán doanh nghiệp thay thế Quyết định số 15/2006 ngày 20/03/2006 và đặc biệt là Thông tư 202/2014/TT-BTC về hướng dẫn lập và trình bày BCTC HN đã đưa chế độ kế toán và lập BCTC của Việt Nam tiến lại gần hơn với các tiêu chuẩn quốc tế trong IAS và IFRS. Xuất phát từ yêu cầu của công ty mẹ, bên cho vay cũng như sự tham gia của các tập đoàn kinh tế lớn vào thị trường vốn quốc tế, ngày càng có nhiều doanh nghiệp Việt thực hiện chuyển đổi BCTC theo IFRS như tập đoàn Bảo Việt, Vingroup. Theo định hướng đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030 lên kế hoạch cho các phương án cập nhật, đổi mới các chuẩn mực, Việt Nam sẽ không biên soạn như trước đây mà áp dụng hoàn toàn chuẩn mực kế toán quốc tế, sau đó sẽ tiến hành LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 18 triển khai hướng dẫn để doanh nghiệp có thể dễ dàng tiếp nhận, sử dụng và tuân thủ (Cafef.2 Các khái niệm về hòa hợp kế toán 2.1 Hòa hợp kế toán, chuẩn mực hoá kế toán và hội tụ kế toán  Hòa hợp kế toán: Theo Van der Tas (1988), hòa hợp kế toán là sự kết hợp, thay đổi của hai hay nhiều đối tượng.

Theo Tay và Parker (1990), hòa hợp kế toán là quá trình đi từ thực tế đa dạng đến trạng thái hài hòa, có nghĩa là sự hình thành các nhóm doanh nghiệp tập trung vào một số ít các phương pháp kế toán. Còn theo Trần Thị Hồng Vân (2014), hòa hợp kế toán là tiến trình loại bỏ sự khác biệt hoàn toàn giữa hai hay nhiều đối tượng. Như vậy có thể hiểu hòa hợp kế toán là sự thay đổi của hai hay nhiều đối tượng khác nhau nhằm tiến tới loại bỏ hoàn toàn sự khác biệt giữa chúng.  Chuẩn mực hóa kế toán: Chuẩn mực hóa là quá trình hướng tới trạng thái đồng nhất (trạng thái mà chỉ một phương pháp kế toán được sử dụng).

Trạng thái đồng nhất được nhận biết tương tự như trạng thái hòa hợp nhưng giảm số lượng các phương pháp kế toán có thể lựa chọn. Do đó, tiến trình hòa hợp và chuẩn mực hóa không tách biệt; hay nói cách khác, chuẩn mực hóa là một phần của tiến trình hòa hợp (Tay và Parker, 1990). Tiến trình hòa hợp/Chuẩn mực hóa Đa dạng hoàn toàn Đồng nhất Hình 2.1 Hòa hợp và chuẩn mực hóa Nguồn: Tay và Parker (1990)  Hội tụ kế toán: Theo Herz & Petrone (2005), hội tụ kế toán là quá trình mà tiền thân là “hòa hợp kế toán” rồi “chuẩn mực hóa kế toán” và tiến đến “hội tụ kế toán”. Qu & Zhang (2010) cho rằng hội tụ kế toán là hướng đến một điểm duy nhất để đạt sự thống nhất chung.

Theo Trần Quốc Thịnh (2014), hội tụ kế toán là việc đi đến một hệ thống LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 19 chuẩn mực BCTC chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu thông tin ra quyết định trên thị trường vốn và các yêu cầu khác của nền kinh tế. Nói tóm lại, hội tụ kế toán là quá trình phát triển hướng đến một hệ thống chuẩn mực kế toán toàn cầu chất lượng cao.