Tổng quan nghiên cứu

Vấn đề việc làm cho lao động trẻ khu vực nông thôn đang là tâm điểm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, dân số nông thôn cả nước đạt khoảng 63,15 triệu người, chiếm 65,6% tổng dân số, trong đó lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên tại khu vực này chiếm tới 67,9% tổng lực lượng lao động quốc gia. Tại huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định, lực lượng thanh niên trong độ tuổi 16 đến 30 có hơn 56.000 người, chiếm 25% dân số và đóng góp trên 42% tổng lực lượng lao động xã hội của toàn huyện. Mặc dù hơn 72% thanh niên địa phương tham gia vào các tổ chức Đoàn - Hội, tình trạng thiếu việc làm và việc làm bấp bênh vẫn diễn biến phức tạp.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán nan giải: đánh giá thực trạng và hiệu quả các chương trình hỗ trợ giải quyết việc làm của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh huyện Ý Yên giai đoạn 2016 - 2019, hướng đến giai đoạn 2020 - 2022. Mục tiêu cụ thể của đề tài là làm rõ mức độ đáp ứng của các hoạt động tư vấn hướng nghiệp, đào tạo nghề, giới thiệu việc làm và hỗ trợ vay vốn khởi nghiệp đối với nhu cầu thực tế của thanh niên nông thôn.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp hệ thống luận cứ xã hội học vững chắc, giúp Huyện đoàn Ý Yên và Tỉnh đoàn Nam Định chuẩn hóa phương thức can thiệp. Kết quả nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương, nơi lao động nông nghiệp vẫn chiếm 72,5%, đồng thời hỗ trợ khai thác hiệu quả tiềm năng từ 4.650 cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và 441 doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng phương pháp luận biện chứng duy vật và tích hợp hai khung lý thuyết xã hội học chuyên ngành:

  • Lý thuyết vai trò (Role Theory): Phân tích vị thế của Đoàn Thanh niên với tư cách là tổ chức chính trị - xã hội đại diện, chăm lo quyền lợi thanh niên. Lý thuyết này làm sáng tỏ sự tương thích giữa kỳ vọng xã hội của thanh niên nông thôn đối với tổ chức Đoàn và kết quả hỗ trợ thực tế. Khi nguồn lực triển khai không đáp ứng kỳ vọng, hiện tượng xung đột vai trò và căng thẳng vai trò sẽ xuất hiện.
  • Lý thuyết tháp nhu cầu của Abraham Maslow: Vận dụng mô hình 5 bậc nhu cầu để phân tầng nguyện vọng của thanh niên nông thôn. Nhu cầu sinh kế và thu nhập cơ bản (tầng 1) gắn với đào tạo nghề và vay vốn; nhu cầu an toàn (tầng 2) thể hiện qua sự bảo lãnh của Đoàn trước thị trường lao động; nhu cầu xã hội (tầng 3) gắn với mô hình kinh tế tập thể; nhu cầu được tôn trọng (tầng 4) qua hoạt động tuyên dương khởi nghiệp; và nhu cầu tự khẳng định (tầng 5) khi thanh niên trở thành hạt nhân lan tỏa mô hình sản xuất.

Nghiên cứu làm rõ ba khái niệm cốt lõi: Việc làm theo Điều 9 Bộ luật Lao động năm 2012; Hỗ trợ giải quyết việc làm theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XII của Đảng; và Thanh niên nông thôn theo quy định của Luật Thanh niên năm 2005.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao:

  • Quy mô và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát định lượng được thực hiện trên cỡ mẫu chuẩn $N = 246$ đối tượng, bao gồm 200 thanh niên nông thôn và 46 cán bộ Đoàn các cấp tại huyện Ý Yên. Cỡ mẫu được xác định theo công thức ước tính tỷ lệ quần thể không xác định với độ tin cậy 95%, mức sai số cho phép $d = 0,05$ và tỷ lệ ước lượng $P = 0,2$. Tác giả áp dụng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo nhóm tuổi (16-22 tuổi, 23-30 tuổi, 31-35 tuổi), giới tính và trình độ chuyên môn, sau đó tiến hành chọn mẫu ngẫu nhiên đơn.
  • Phương pháp thu thập dữ liệu định tính: Tiến hành 10 cuộc phỏng vấn sâu với đại diện lãnh đạo Tỉnh đoàn, Huyện đoàn, chính quyền địa phương, chủ doanh nghiệp và thanh niên nông thôn; tổ chức 01 cuộc thảo luận nhóm tập trung gồm 10 thành viên; kết hợp tham vấn chuyên gia và quan sát thực địa.
  • Phương pháp xử lý số liệu: Dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 22.0. Các kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích bảng chéo và kiểm định phân tích phương sai ANOVA một yếu tố được sử dụng để kiểm định mối quan hệ giữa đặc điểm nhân khẩu học với mức độ sẵn sàng tham gia các chương trình việc làm do Đoàn tổ chức. Thời gian khảo sát thực tế diễn ra từ tháng 2/2020 đến tháng 9/2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng tại huyện Ý Yên giai đoạn 2015 - 2019 mang lại những phát hiện quan trọng:

  • Cơ cấu việc làm thiếu tính ổn định tại chỗ: Trong tổng số 200 thanh niên được điều tra, tỷ lệ hoàn toàn chưa có việc làm chiếm tới 22,0%, trong khi nhóm có việc làm không thường xuyên chiếm 23,0%. Tỷ lệ thanh niên có việc làm thường xuyên, ổn định ngay tại địa phương chỉ đạt 15,5%, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ 25,5% thanh niên phải tìm kiếm việc làm ổn định ngoài nơi cư trú và 14,0% phải làm việc kết hợp cả trong lẫn ngoài địa bàn.
  • Khoảng cách lớn giữa trình độ đào tạo và yêu cầu công việc: Mặc dù 74,0% thanh niên tham gia khảo sát đã qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật (trong đó công nhân kỹ thuật và sơ cấp chiếm 43,5%, trung cấp chiếm 15,5%, cao đẳng và đại học chiếm 25,0%), có đến 44,0% thanh niên cho biết công việc hiện tại hoàn toàn không phù hợp với chuyên môn được đào tạo. Tỷ lệ đánh giá công việc rất phù hợp chỉ đạt mức khiêm tốn 22,5%.
  • Quy mô hỗ trợ của tổ chức Đoàn có bước phát triển: Hoạt động tư vấn hướng nghiệp của Huyện đoàn Ý Yên tăng trưởng rõ nét từ 2.780 lượt người năm 2015 lên 3.300 lượt người năm 2018; số lao động được giới thiệu việc làm tăng từ 250 người lên 420 người. Về tín dụng chính sách, Huyện đoàn quản lý 4 tổ tiết kiệm và vay vốn với tổng dư nợ ủy thác qua Ngân hàng Chính sách Xã hội đạt 3,213 tỷ đồng cho 181 hộ vay phát triển kinh tế.
  • Đánh giá mức độ hài lòng của thanh niên: Đa số thanh niên đánh giá tích cực về nội dung tư vấn hướng nghiệp (67,0% hài lòng và rất hài lòng) và năng lực cán bộ Đoàn (66,0% hài lòng và rất hài lòng). Tuy nhiên, vẫn còn 13,0% thanh niên chưa hài lòng về năng lực tư vấn chuyên sâu của cán bộ cơ sở và 10,0% bày tỏ mong muốn các hoạt động phải được tổ chức định kỳ, thực chất hơn.

Thảo luận kết quả

Thực trạng việc làm phản ánh rõ sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế chậm tại địa phương. Khi trình bày dữ liệu thông qua biểu đồ thanh ngang so sánh giữa trình độ học vấn và mức độ phù hợp công việc, sự lệch pha cung - cầu lao động thể hiện rất rõ nét. Tỷ lệ thanh niên tốt nghiệp trung học phổ thông tăng từ 88,6% năm 2015 lên 89,8% năm 2018, song chất lượng tay nghề thực tế chưa tương xứng.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ tâm lý chuộng bằng cấp, coi nhẹ học nghề của một bộ phận người dân nông thôn, hoàn toàn tương đồng với kết luận trong công trình của Phạm Bảo Dương (2009). Thêm vào đó, việc dạy nghề theo Quyết định 1956/QĐ-TTg tại một số cơ sở vẫn nặng tính lý thuyết, thiếu liên kết với 441 doanh nghiệp và các làng nghề truyền thống nổi tiếng như đúc đồng Tống Xá, mộc La Xuyên hay sơn mài Cát Đằng. Dưới góc độ Lý thuyết vai trò, tổ chức Đoàn huyện Ý Yên đã hoàn thành tốt vai trò cầu nối hành chính nhưng còn hạn chế trong vai trò kiến tạo hệ sinh thái khởi nghiệp chuyên sâu do hạn chế về nguồn vốn và kỹ năng kinh tế của đội ngũ cán bộ Đoàn xã.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm nâng cao hiệu quả hỗ trợ việc làm cho thanh niên nông thôn huyện Ý Yên:

  • Tái cấu trúc và nâng cao chất lượng đào tạo nghề gắn với thế mạnh làng nghề: Huyện đoàn Ý Yên chủ trì phối hợp với Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện và các nghệ nhân tại làng nghề mộc La Xuyên, đúc đồng Tống Xá xây dựng các lớp truyền nghề ngắn hạn. Mục tiêu giai đoạn 2021 - 2025 là đào tạo nghề cho tối thiểu 1.500 thanh niên, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo có việc làm đúng chuyên môn từ 56,0% lên trên 75,0%.
  • Mở rộng quy mô nguồn vốn ủy thác và hỗ trợ dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo: Ban Thường vụ Huyện đoàn chủ động làm việc với Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện nhằm tăng trưởng tổng dư nợ ủy thác từ mức 3,213 tỷ đồng lên trên 6,0 tỷ đồng trước quý IV năm 2023. Ưu tiên giải ngân cho tối thiểu 300 mô hình kinh tế trang trại trẻ và hợp tác xã thanh niên với mức lãi suất ưu đãi.
  • Chuẩn hóa năng lực tư vấn, định hướng nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ Đoàn: Tỉnh đoàn Nam Định và Huyện đoàn Ý Yên tổ chức tập huấn chuyên môn định kỳ hàng năm cho 100% bí thư chi đoàn tại 31 xã, thị trấn và 14 chi đoàn cơ sở. Mục tiêu giúp 100% cán bộ Đoàn cơ sở nắm vững thông tin thị trường lao động và kỹ năng tư vấn nghề nghiệp trước năm 2022.
  • Thiết lập mạng lưới kết nối cung - cầu lao động số hóa: Huyện đoàn phối hợp với Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Ý Yên xây dựng cơ sở dữ liệu số về nhu cầu tuyển dụng của 441 doanh nghiệp trên địa bàn; định kỳ tổ chức 02 sàn giao dịch việc làm thanh niên mỗi năm, phấn đấu giới thiệu việc làm thành công cho ít nhất 600 thanh niên/năm trong giai đoạn 2022 - 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ phụ trách công tác thanh niên và tổ chức Đoàn - Hội: Đội ngũ cán bộ Tỉnh đoàn, Huyện đoàn và Đoàn xã tiếp cận được khung phương pháp tổ chức các chương trình đồng hành với thanh niên lập thân, lập nghiệp bám sát nhu cầu cơ sở.
  • Cơ quan quản lý nhà nước về lao động và chính quyền địa phương: UBND huyện Ý Yên và Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội có thêm căn cứ dữ liệu để hoạch định chính sách an sinh xã hội, đào tạo nghề và phân bổ nguồn lực xây dựng nông thôn mới nâng cao.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành khoa học xã hội: Các nhà nghiên cứu ngành Xã hội học, Công tác xã hội và Quản lý công có thể tham khảo phương pháp vận dụng Lý thuyết vai trò, Lý thuyết Maslow và quy trình xử lý dữ liệu SPSS trong nghiên cứu thanh niên nông thôn.
  • Chủ doanh nghiệp, hợp tác xã và thanh niên khởi nghiệp: Nhóm đối tượng này nắm bắt được các chính sách hỗ trợ vốn vay ưu đãi, thông tin thị trường lao động và cơ hội liên kết sản xuất trong chuỗi giá trị nông sản, tiểu thủ công nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ thanh niên thất nghiệp tại huyện Ý Yên trong nghiên cứu là bao nhiêu?

Theo kết quả khảo sát 200 thanh niên nông thôn của tác giả năm 2019, tỷ lệ thanh niên hoàn toàn chưa có việc làm là 22,0%. Ngoài ra, có 23,0% thanh niên chỉ có việc làm bấp bênh, không thường xuyên. Như vậy, tổng tỷ lệ lao động trẻ gặp khó khăn về việc làm chiếm tới 45,0% mẫu nghiên cứu.

Vì sao có đến 44,0% thanh niên nông thôn làm việc trái ngành nghề đào tạo?

Nguyên nhân chủ yếu do công tác đào tạo nghề trước đây chưa bám sát nhu cầu sử dụng của 441 doanh nghiệp và các làng nghề tại địa phương. Thêm vào đó, tâm lý chuộng bằng cấp khiến nhiều thanh niên theo học các ngành nghề thiếu tính ứng dụng thực tế tại nông thôn, dẫn đến tình trạng làm việc không phù hợp chuyên môn.

Kết quả hỗ trợ nguồn vốn vay tín dụng chính sách của Huyện đoàn Ý Yên đạt mức nào?

Tính đến giai đoạn khảo sát, Huyện đoàn Ý Yên đã ủy thác quản lý 4 tổ vay vốn với tổng dư nợ qua Ngân hàng Chính sách Xã hội đạt 3,213 tỷ đồng, phục vụ cho 181 hộ thanh niên vay vốn sản xuất kinh doanh. Bên cạnh đó, địa phương đã triển khai 8 dự án hỗ trợ thanh niên phát triển kinh tế với tổng kinh phí 1,180 tỷ đồng.

Lý thuyết vai trò được ứng dụng như thế nào trong luận văn?

Lý thuyết vai trò được tác giả sử dụng để định vị quyền hạn, chức năng của tổ chức Đoàn trong hệ thống chính trị. Lý thuyết giúp phân tích sự tương thích giữa kỳ vọng của đoàn viên thanh niên với hành động thực tế của cán bộ Đoàn, qua đó chỉ ra các điểm xung đột vai trò khi nguồn lực hỗ trợ nghề nghiệp chưa đáp ứng thực tế.

Điểm hạn chế lớn nhất trong công tác tư vấn việc làm của Huyện đoàn Ý Yên là gì?

Hạn chế lớn nhất nằm ở việc các chương trình tư vấn chưa diễn ra thường xuyên và chuyên sâu; có 13,0% thanh niên được hỏi chưa hài lòng về năng lực tư vấn chuyên môn của cán bộ Đoàn cấp cơ sở. Ngoài ra, việc kết nối trực tiếp giữa tổ chức Đoàn với các khu, cụm công nghiệp trên địa bàn còn thiếu tính hệ thống.

Kết luận

  • Luận văn đã khái quát toàn diện thực trạng việc làm của hơn 56.000 thanh niên tại huyện Ý Yên, chỉ ra tỷ lệ thất nghiệp chiếm 22,0% và tỷ lệ làm việc trái ngành đào tạo chiếm 44,0%.
  • Hệ thống hóa thành công khung lý thuyết xã hội học gồm Lý thuyết vai trò và Tháp nhu cầu Maslow vào phân tích hoạt động hỗ trợ thanh niên của tổ chức Đoàn cơ sở.
  • Khẳng định kết quả nổi bật của Huyện đoàn Ý Yên trong tư vấn hướng nghiệp cho 3.300 lượt người và quản lý 3,213 tỷ đồng vốn vay tín dụng chính sách.
  • Chỉ rõ các nguyên nhân tồn tại về năng lực cán bộ và sự liên kết lỏng lẻo giữa đào tạo nghề với 4.650 cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp tại địa phương.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ về đào tạo nghề, mở rộng tín dụng, chuẩn hóa cán bộ và chuyển đổi số kết nối cung - cầu lao động giai đoạn 2021 - 2025.

Để hiện thực hóa các mục tiêu giải quyết việc làm bền vững cho thanh niên nông thôn, các cấp bộ Đoàn, cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp cần nhanh chóng phối hợp triển khai đồng bộ các khuyến nghị nêu trên. Quý độc giả, học viên và nhà quản lý quan tâm có thể tiếp tục khai thác các mô hình phân tích chuyên sâu trong toàn văn công trình nghiên cứu.