Chương 1 HOẠT ĐỘNG CỦA HỒ CHÍ MINH TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC Ở MIỀN BẮC NHỮNG NĂM 1954-1969 1. Bối cảnh lịch sử Chiến thắng vẻ vang của chiến dịch Đông Xuân 1953 – 1954 mà đỉnh cao là chiến dịch Điện Biên Phủ đã kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta. Thực dân Pháp đã phải ngồi vào bàn đàm phán kí kết hiệp định Giơnevơ, rút quân về nước, lập lại hoà bình trên cơ sở thừa nhận chủ quyền dân tộc của ba nước Đông Dương. Cách mạng Việt Nam bước sang giai đoạn cách mạng mới.
Miền Bắc hoàn toàn giải phóng, mọi hoạt động của các ngành, các cấp và của giáo dục diễn ra trong hoàn cảnh hoà bình, đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất, tập trung của Đảng. Từ phân tán về tập trung, hoạt động của giáo dục nằm trong mối liên hệ tổng thể với các ngành khác, có điều kiện để phát triển. Đó là một sự thay đổi lớn ảnh hưởng đến việc hoạch định chính sách, phương pháp tổ chức của giáo dục. Hoàn cảnh mới tạo thuận lợi cho việc phát triển nền giáo dục qui củ, nề nếp và theo hướng hiện đại.
Sau hiệp định Giơnevơ, miền Bắc không những có khu tự do cũ, mà còn tiếp quản những vùng nông thôn mới, các thành phố lớn, nơi tập trung dân cư đông đúc, trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá. Sự biến đổi này đem lại thuận lợi cho việc phát triển nền giáo dục ở qui mô lớn. Vị thế nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa trên chính trường quốc tế được nâng cao, quan hệ đối ngoại được mở rộng. Các nước xã hội chủ nghĩa nhất là Liên Xô và Trung Quốc cam kết giúp đỡ, ủng hộ chúng ta về nhiều mặt, trong đó có cam kết giúp đỡ phát triển giáo dục, đào tạo cán bộ chuyên môn.
8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhiệm vụ chống nạn mù chữ do Đảng và Chính phủ phát động cơ bản đã hoàn thành. Giáo dục phổ thông phát triển mạnh mẽ theo phương châm và nội dung chương trình đào tạo của cuộc cải cách giáo dục năm 1950. Thành tựu của giáo dục giai đoạn 1945 – 1954 đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển giáo dục Việt Nam trong các giai đoan tiếp theo của cách mạng Việt Nam. Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi đó, công cuộc xây dựng nền giáo dục hiện đại còn gặp nhiều khó khăn, thử thách.
Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc thắng lợi, song do so sánh lực lượng và tình hình chính trị thế giới phức tạp lúc đó, đất nước ta tạm thời bị chia cắt làm hai miền với hai chế độ chính trị khác nhau: miền Bắc đã hoàn toàn giải phóng và bước đầu đi lên chủ nghĩa xã hội; miền Nam vẫn tạm thời bị Mỹ và bọn tay sai thống trị. Hoàn cảnh đặc biệt đó khiến cho nhiệm vụ của mỗi miền đều khác nhau. Trên miền Bắc hoàn toàn giải phóng, chế độ chính trị và kinh tế thuộc địa nửa phong kiến từ lâu trói buộc sức sản xuất xã hội đã bị đánh đổ, cách mạng dân tộc dân chủ đã hoàn thành: miền Bắc bước vào thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội. Ở miền Nam, Mỹ dần dần hất cẳng Pháp, tập hợp các thế lực phản động, sử dụng chính quyền Ngô Đình Diệm làm công cụ để khôi phục và duy trì ách thống trị ở miền Nam.
Vì vậy, nhân dân miền Nam phải tiếp tục tiến hành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đánh đổ ách thống trị của Mỹ - Diệm. Một đảng lãnh đạo đồng thời hai nhiệm vụ khác nhau ở mỗi miền là hết sức khó khăn và phức tạp. Công cuộc xây dựng miền Bắc nói chung và xây dựng nền giáo dục còn mới mẻ đối với chúng ta, do đó phải vừa làm, vừa tìm hiểu, đúc rút kinh nghiệm. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hậu quả của cuộc chiến tranh để lại là hết sức nặng nề đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa giáo dục.
Nền kinh tế vốn đã lạc hậu, chiến tranh đã làm cho hơn 140.000 hecta ruộng đất bị hoang hóa. Hệ thống thuỷ lợi bị hư hại nặng. Làng mạc xơ xác tiêu điều do chưa kịp hồi cư, ổn định cuộc sống. Hạn hán, lũ lụt lại liên tiếp xảy ra (đầu năm 1955 miền Bắc bị hạn nặng, tháng 9 cùng năm lại xảy ra bão lũ).
Công nghiệp què quặt, mất cân đối nghiêm trọng, lại bị đối phương phá hoại, tháo dỡ khi rút khỏi miền Bắc. Các tuyến đường giao thông, đường sắt, đường bộ, cầu cống bị hư hại nặng. Các bệnh dịch hoành hành, hệ thống y tế vừa nhỏ, vừa lạc hậu. Trước khi rút lui, thực dân Pháp xuyên tạc, tuyên truyền dụ dỗ gần một triệu đồng bào Công giáo di cư vào Nam, ảnh hưởng tiêu cực đến tình hình an ninh, trật tự xã hội.
Chúng phá huỷ hoặc tháo dỡ trang thiết bị, đồ dùng phục vụ giảng dạy và học tập của các trường học, tìm mọi cách lôi kéo, kích động các thầy cô giáo, học sinh, sinh viên, gây hoang mang dao động trong họ. Sự nghiệp xây dựng nền giáo dục nằm trong bối cảnh đầy khó khăn. Sau ngày miền Bắc được giải phóng, Đảng ta đã sớm xác định xây dựng miền Bắc trở thành cái nền vững chắc để cải thiện đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân, phục vụ cho cuộc đấu tranh thống nhất Tổ quốc. Tháng 9/1954, BCT đã đề ra nhiệm vụ chung của Đảng là: Đoàn kết và lãnh đạo nhân dân đấu tranh thực hiện Hiệp định đình chiến; ra sức hoàn thành cải cách ruộng đất, phục hồi và nâng cao sản xuất… để củng cố miền Bắc… thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập, dân chủ trong toàn quốc.
Hội nghị lần thứ bảy tháng 3/1955 và Hội nghị lần thứ tám tháng 8/1955 BCHTW Đảng (Khoá II) xác định rõ về nhiệm vụ cụ thể là “củng cố miền Bắc về mọi mặt. Giữ vững và đẩy mạnh cuộc đấu tranh chính trị ở miền Nam” (11, tr. Đường lối củng cố miền Bắc được xác định là: củng cố và phát triển chế độ dân chủ nhân dân, tiến dần từng bước vững chắc lên chủ nghĩa xã hội. Trong việc củng cố miền Bắc thì “công tác cải cách ruộng đất 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com vẫn là công tác trung tâm, những công tác khôi phục kinh tế là công tác rất trọng yếu” (11, tr.
Nhiệm vụ chủ yếu của khôi phục kinh tế là công tác sản xuất nông nghiệp; khôi phục và phát triển thủ công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp; khôi phục giao thông vận tải… nhằm hàn gắn vết thương chiến tranh, giảm bớt dần những khó khăn, từng bước nâng cao mức sống của nhân dân, tạo điều kiện cho việc phát triển kinh tế có kế hoạch sau này. Trong kháng chiến, giáo dục Việt Nam phải trải qua giai đoạn chiến tranh khốc liệt, kế hoạch giảng dạy - học tập chưa ổn định, điều kiện cơ sở vật chất còn nghèo nàn, và lấy nhiệm vụ phục vụ kháng chiến là chủ yếu, chuyển sang thời bình cần phải điều chỉnh để phát triển. Trước yêu cầu nhiệm vụ mới của cách mạng, Đảng và Chính phủ chủ trương củng cố, mở rộng các bộ, ban ngành và chính quyền các cấp. Ở cấp TW tách ra nhiều ban mới, thành lập thêm nhiều bộ, cơ quan ngang bộ và tổng cục như: Bộ công thương được chia làm hai bộ: Bộ Công nghiệp và Bộ Thương nghiệp; hình thành thêm Bộ Văn hoá, Uỷ ban kế hoạch nhà nước.
Cơ quan hành chính các cấp ở địa phương được mở rộng để quản lý vùng tiếp quản mới. Cùng thời gian này, ngành Giáo dục- Đào tạo bắt tay vào xây dựng hệ thống các trường chuyên nghiệp theo mô hình các nước xã hội chủ nghĩa. Ngoài 8 trường đã có trong kháng chiến chống Pháp, đến năm 1960 đã lên tới 39 trường trung học chuyên nghiệp. Việc củng cố, mở rộng chính quyền các cấp, thành lập các bộ, ban ngành mới và mở ra nhiều trường chuyên nghiệp đã đặt ra nhu cầu rất lớn về cán bộ ở trình độ khác nhau, nhất là cán bộ trình độ đại học.
Do vậy, giáo dục vừa phải đào tạo cán bộ phục vụ công cuộc hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế, phát triển văn hoá, cải tạo xã hội chủ nghĩa, vừa phải đào tạo cán bộ cung cấp cho bộ máy chính quyền các cấp 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com và cán bộ giảng dạy, cán bộ quản lý cho các trường chuyên nghiệp đang trên đà phát triển. Nghị quyết lần thứ tám (8/1955) BCHTW Đảng nhấn mạnh việc phát triển giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học, đào tạo cán bộ chuyên môn “phải có kế hoạch toàn diện, trước mắt và lâu dài, bao gồm việc đào tạo cán bộ quản lý và cán bộ kỹ thuật đủ các cấp”, đồng thời “phải ăn khớp với chương trình khôi phục kinh tế trước mắt và kế hoạch phát triển kinh tế sau này” (11, tr. Tháng 3/1956, Chính phủ thông qua Đề án cải cách giáo dục phổ thông lần thứ hai. Mục tiêu của cuộc cải cách giáo dục này là đào tạo, bồi dưỡng thanh thiếu niên phát triển mọi mặt, thành những công dân tốt, người lao động tốt, cán bộ tốt, có đức, có tài trung thành với Tổ quốc, xây dựng chế độ dân chủ nhân dân, tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, thực hiện thống nhất đất nước.
Nội dung giáo dục toàn diện: đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục. Phương châm giáo dục là lý luận liên hệ với thực hiện, nhà trường gắn với thực tiễn đời sống xã hội. Đề án nhấn mạnh việc mở rộng phong trào bình dân học vụ, các trường phổ thông lao động và bổ túc văn hoá để nâng cao trình độ văn hoá của công nông và cán bộ công chức. Cuộc cải cách giáo dục lần thứ hai là bước đi cơ bản ban đầu quan trọng trong quá trình xây dựng nền giáo dục Việt Nam.
Hệ thống giáo dục “theo mô hình của Pháp trước đây được cải tạo và xây dựng lại theo mô hình của các nước xã hội chủ nghĩa, chủ yếu là của Liên Xô”. Công cuộc xây dựng hệ thống giáo dục mới này đã “tiến hành không chỉ ở giáo dục phổ thông, mà còn ở giáo dục đại học và chuyên nghiệp. Đó là một quyết sách đúng đắn có tầm chiến lược, nhờ vậy chúng ta đã tranh thủ được sự giúp đỡ to lớn của các nước anh em” (51, tr. Kết thúc nhiệm vụ khôi phục kinh tế (1957), lần đầu tiên Đảng ta đề ra kế hoạch 3 năm phát triển kinh tế và văn hoá (1958 - 1960).
Giáo dục cũng 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.