Tổng quan luận án

Đề tài "Áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Sóc Trăng" được nghiên cứu sinh Nguyễn Gia Viễn thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Hồ Trọng Ngũ, bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam năm 2019, thuộc chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự (mã số 9 38 01 04).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tỉnh Sóc Trăng nằm ở vùng hạ lưu sông Hậu thuộc khu vực đồng bằng sông Cửu Long, có chiều dài 72 km bờ biển cùng 3 cửa sông lớn là Trần Đề, Bassac và Định An; tiếp giáp với các tỉnh Hậu Giang, Bạc Liêu, Vĩnh Long và Trà Vinh. Địa bàn này có đặc điểm dân cư đa dạng với sự sinh sống đan xen của đồng bào dân tộc Kinh, Khmer, Hoa cùng lượng dân nhập cư đến hành nghề đánh bắt, khai thác thủy hải sản. Quá trình phát triển kinh tế làm gia tăng phân hóa giàu nghèo và tỷ lệ thất nghiệp, kéo theo tình hình tội phạm diễn biến phức tạp, trong đó có tình trạng người chưa thành niên bị lôi kéo tham gia vào các hành vi vi phạm pháp luật hình sự.

Thực tiễn xét xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng trong giai đoạn 2010–2018 (09 năm từ khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự năm 1999 có hiệu lực đến hết năm 2018) cho thấy trung bình mỗi năm Tòa án giải quyết khoảng 494 vụ án hình sự sơ thẩm, trong đó số vụ án có người chưa thành niên phạm tội là 36,7 vụ (chiếm 7,44%) với 43,5 bị cáo (chiếm 5,68%). Hoạt động áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên tại địa phương bộc lộ nhiều vướng mắc: quy định mới của Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) chưa có hướng dẫn thi hành đầy đủ; việc áp dụng chế tài còn thiên về hình phạt tù có thời hạn; các biện pháp miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt hoặc áp dụng hình phạt không tước tự do chưa được phát huy; nhận thức của Thẩm phán chưa thống nhất và thiếu đội ngũ cán bộ chuyên trách am hiểu tâm lý người chưa thành niên. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là chưa có công trình khoa học cấp tiến sĩ nào đánh giá toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên tại một địa bàn cấp tỉnh có tính chất đặc thù về dân cư và địa lý như Sóc Trăng.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội tại tỉnh Sóc Trăng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo đảm áp dụng đúng đắn hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội nói chung và tại tỉnh Sóc Trăng nói riêng.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định theo 3 nội dung:

  1. Phân tích khái niệm, đặc điểm của người chưa thành niên phạm tội; khái niệm, đặc điểm, nội dung, ý nghĩa và các yếu tố tác động đến hoạt động áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội.
  2. Phân tích thực trạng quy định pháp luật hình sự và thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội tại Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng trong giai đoạn 2010–2018, chỉ ra những vướng mắc, hạn chế và nguyên nhân của những tồn tại đó.
  3. Đề xuất các yêu cầu và giải pháp bảo đảm áp dụng đúng đắn hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng và các địa phương tương đồng trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm khoa học, các quy định pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, thực tiễn xét xử áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội tại tỉnh Sóc Trăng và các giải pháp bảo đảm thực thi.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Chuyên ngành: Luật hình sự và luật tố tụng hình sự.
    • Không gian: Địa bàn tỉnh Sóc Trăng.
    • Thời gian: Thu thập, khảo sát và phân tích số liệu xét xử sơ thẩm trong giai đoạn từ năm 2010 đến hết năm 2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Tác giả đã điểm lại hệ thống các công trình nghiên cứu ngoài nước về tư pháp người chưa thành niên:

  • Franklin E. Zimring, Margaret K. Rosenheim, David S. Tanenhaus và Bernardine Dohrn trong công trình "A Century of Juvenile Justice" (Trường Đại học Chicago, Trường Đại học Nevada, Trường Đại học Northwestern) đã tổng kết 20 năm nghiên cứu chính sách pháp luật đối với người chưa thành niên phạm tội, so sánh và đề xuất các định hướng chính sách mới.
  • UNICEF (2003) với báo cáo "Justice for Children: Detention as a Last Resort. Innovative Initiatives in the East Asia and Pacific Region" khảo sát thực tiễn tại Campuchia, Thái Lan, Philippines, nhấn mạnh nguyên tắc xem hình phạt tù là biện pháp cưỡng chế cuối cùng.
  • Franklin E. Zimring (2005) với chuyên khảo "American Juvenile Justice" (Nxb Đại học Oxford) phân tích sự hình thành Tòa án người chưa thành niên và các biện pháp xử lý chuyển hướng thân thiện.
  • Donald J. Shoemaker với công trình "Juvenile Delinquency" (Trường Đại học Bang Virginia) phân tích đặc điểm tâm lý, hành vi của người chưa thành niên phạm tội và cơ chế bảo vệ quyền lợi của họ.
  • Báo cáo quốc gia Hoa Kỳ năm 1999 (National Report 1999) về tội phạm người chưa thành niên và nạn nhân trong hệ thống Tòa án bang và liên bang.
  • Barry C. Feld (1999) với tác phẩm "Bad kids: race and the transformation of Juvenile Court" (Nxb Đại học Oxford) làm rõ tác động của biến đổi kinh tế, xã hội, gia đình đến nhận thức pháp luật của người chưa thành niên và vai trò của Tòa án người chưa thành niên trong việc xem xét tâm sinh lý hơn là thuần túy trừng trị.
  • Maharukh Adenwalla (2006) với nghiên cứu "Protection and Juvenile Justice system for juvenile in conflict with law" khảo cứu 13 trường hợp người chưa thành niên xung đột với pháp luật tại Ấn Độ.
  • Các công trình khác gồm: James Burfeind và Dawn Jeglum Bartusch ("Juvenile Delinquency: An Integrated Approach"), Kristin A. Bates và Richelle S. Swan ("Juvenile Delinquency in a Diverse Society"), Larry J. Siegel và Brandon C. Welsh ("Juvenile Delinquency: The Core").

Các hướng nghiên cứu trong nước

Tác giả phân loại các nghiên cứu trong nước thành 3 nhóm chính:

  • Nhóm nghiên cứu về lý luận hình phạt và quyết định hình phạt: Giáo trình và sách chuyên khảo của Nguyễn Ngọc Hòa (2001), Lê Cảm (2004), nhóm tác giả Lê Cảm, Phạm Mạnh Hùng, Trịnh Tiến Việt (2005); luận án tiến sĩ của Chu Thị Trang Vân (2009), Dương Tuyết Miên (2003, 2007), Nguyễn Sơn (2002); các bài viết của Đinh Văn Quế (2005), Dương Tuyết Miên (2009).
  • Nhóm nghiên cứu về chính sách hình sự đối với người chưa thành niên: Công trình của Võ Khánh Vinh (2005), luận án tiến sĩ của Trần Hưng Bình (2013), Hoàng Minh Đức (2016), Đỗ Thị Phượng (2007); bài viết của Nguyễn Mai Bộ (2001), Đặng Thanh Nga (2008); "Đề án thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên Việt Nam" (2013) của Tòa án nhân dân tối cao.
  • Nhóm nghiên cứu trực tiếp về áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên: Luận văn thạc sĩ của Trần Hoàng Dũng (2018 - thực tiễn Hội An), Đinh Ngọc Thủy (2018 - thực tiễn Phú Thọ), Trần Thị Ngọc Thu (2017 - thực tiễn Hà Nội); luận án tiến sĩ của Lương Ngọc Trâm (2017 - thực tiễn TP. Hồ Chí Minh); các bài viết chuyên đề của Quách Hữu Thái (2010), Vũ Thị Thúy (2010), Nguyễn Mạnh Tiến (2010), Quách Thành Vinh (2011), Nguyễn Khắc Quang (2012), Trần Văn Dũng (2000), Nguyễn Hữu Thế Trạch (2011), Trịnh Tiến Việt (2010), Phạm Văn Thiệu (2008), Nguyễn Minh Hải (2009), Đoàn Tấn Minh (2009), Nguyễn Đức Tuất (2010), Vũ Ngọc Bình (1997), Hà Anh (2006) và Đề án đóng góp ý kiến dự thảo sửa đổi luật của Hội đồng Thẩm phán TANDTC (2015).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy phần lớn các công trình tập trung nghiên cứu lý luận chung hoặc tiếp cận thực tiễn tại các thành phố trực thuộc trung ương và một số địa phương phía Bắc. Chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu việc áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội tại tỉnh Sóc Trăng – địa bàn vùng sông nước Tây Nam Bộ có đông đồng bào dân tộc thiểu số và tình hình trật tự an toàn xã hội phức tạp. Luận án giải quyết các vấn đề lý luận về nhân thân, tâm sinh lý người chưa thành niên gắn với khả năng chịu trách nhiệm hình sự, đồng thời làm rõ thực trạng áp dụng quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) tại địa phương này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

  • Các học thuyết về hình phạt:
    • Thuyết hình phạt tuyệt đối: Immanuel Kant coi hình phạt là sự trả thù công bằng; G.W.F. Hegel coi hình phạt là sự "phủ định của sự phủ định" (Negation der Negation), công cụ phủ định hành vi phạm tội nhằm khôi phục trật tự pháp luật.
    • Thuyết hình phạt tương đối: Cesare Beccaria, Jeremy Bentham coi hình phạt là công cụ phòng ngừa tội phạm, không mang tính chất trả thù cá nhân.
    • Thuyết hình phạt kết hợp (chiết trung): Kết hợp mục đích trừng trị với mục đích cải tạo, giáo dục và phòng ngừa tội phạm chung.
  • Hệ thống khái niệm pháp lý:
    • Người chưa thành niên: Dưới góc độ luật quốc tế (Công ước Quyền trẻ em năm 1989, Quy tắc Bắc Kinh năm 1985, Hướng dẫn Riyadh năm 1990) và luật thực định Việt Nam (Luật Trẻ em năm 2016, Bộ luật dân sự năm 2015, Bộ luật lao động, Bộ luật hình sự năm 2015 dùng thuật ngữ "người dưới 18 tuổi").
    • Người chưa thành niên phạm tội: Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, có năng lực trách nhiệm hình sự, thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự.
    • Áp dụng hình phạt: Hoạt động áp dụng pháp luật mang tính quyền lực nhà nước do Tòa án độc quyền thực hiện thông qua Hội đồng xét xử tại phiên tòa, dựa trên việc xác định sự thật khách quan, định tội danh và cân nhắc các nguyên tắc pháp lý.
  • Các nguyên tắc áp dụng hình phạt:
    • Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa (Điều 2, Điều 26, Điều 50 Bộ luật hình sự năm 2015).
    • Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa (Điều 31 Bộ luật hình sự năm 2015, chính sách không áp dụng tù chung thân, tử hình đối với người chưa thành niên).
    • Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tội phạm và hình phạt, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền.
  • Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
    • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt trong các chương để làm rõ các khái niệm, quy định pháp luật và số liệu thực tế.
    • Phương pháp hệ thống hóa và lịch sử cụ thể: Hệ thống các công trình nghiên cứu và quá trình phát triển của quy định pháp luật qua các thời kỳ.
    • Phương pháp luật học so sánh: So sánh quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 với Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) và pháp luật quốc tế.
    • Phương pháp khảo sát, thống kê và xã hội học pháp luật: Thu thập và xử lý số liệu xét xử sơ thẩm, tiếp xúc trao đổi với chuyên gia pháp lý và phỏng vấn trực tiếp đối tượng là người chưa thành niên phạm tội tại tỉnh Sóc Trăng.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp năm 2013, Bộ luật hình sự năm 1999, Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, Luật Trẻ em năm 2016, Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012.
  • Hồ sơ, báo cáo thống kê công tác xét xử sơ thẩm người chưa thành niên phạm tội tại Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng trong 09 năm (2010–2018).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này phân tích và hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến tư pháp người chưa thành niên và áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội. Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây đã làm rõ nhiều vấn đề lý luận về độ tuổi, trách nhiệm hình sự và thủ tục tố tụng. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại các vấn đề cần tiếp tục giải quyết:

  • Chưa có sự thống nhất về mối quan hệ giữa đặc điểm tâm sinh lý với khả năng chịu hình phạt và nguyên tắc xử lý hướng thiện.
  • Các công trình phần lớn chỉ ra một số điểm bất cập đơn lẻ của luật thực định mà chưa phân tích sâu tính tương thích của các quy định mới trong Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
  • Thiếu công trình nghiên cứu toàn diện về thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên tại tỉnh Sóc Trăng.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội

Chương 2 xây dựng hệ thống cơ sở lý luận về người chưa thành niên phạm tội và hoạt động áp dụng hình phạt:

  • Đặc điểm người chưa thành niên phạm tội: Sự phát triển chưa hoàn thiện về thể chất, tâm lý và ý thức xã hội (tính hiếu thắng, bồng bột, dễ bị kích động, bắt chước hành vi xấu, mất cân bằng cảm xúc). Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng được liệt kê cụ thể tại Điều 12 Bộ luật hình sự; người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm trừ trường hợp luật định khác.
  • Bản chất của hoạt động áp dụng hình phạt: Là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước do Tòa án tiến hành tại phiên tòa thông qua bản án có hiệu lực pháp luật. Viện kiểm sát thực hiện quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật, đưa ra đề nghị về mức hình phạt.
  • Đặc trưng áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên:
    • Không áp dụng hình phạt tù chung thân, tử hình và không áp dụng hình phạt bổ sung.
    • Mức hình phạt luôn được xác định theo hướng giảm nhẹ đáng kể so với người thành niên phạm tội trong cùng điều kiện.
    • Ưu tiên áp dụng các biện pháp tư pháp (giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng) hoặc biện pháp giám sát, giáo dục thay thế xử lý hình sự (khiển trách, hòa giải tại cộng đồng).
  • Ba nguyên tắc chỉ đạo: Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa và Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt.

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội tại tỉnh Sóc Trăng

Chương 3 đánh giá hệ thống quy định pháp luật và phân tích số liệu xét xử thực tế trên địa bàn tỉnh:

Chỉ số thống kê xét xử sơ thẩm tại TAND tỉnh Sóc Trăng (Giai đoạn 2010–2018) Giá trị ghi nhận
Số vụ án hình sự sơ thẩm thụ lý xét xử trung bình mỗi năm ~494 vụ
Số vụ án có người chưa thành niên phạm tội trung bình mỗi năm 36,7 vụ
Tỷ lệ số vụ án có người chưa thành niên phạm tội 7,44%
Số bị cáo là người chưa thành niên bị xét xử trung bình mỗi năm 43,5 bị cáo
Tỷ lệ bị cáo là người chưa thành niên so với tổng số bị cáo 5,68%

Phân tích thực tiễn tại tỉnh Sóc Trăng chỉ ra 5 nhóm tồn tại, hạn chế:

  1. Bất cập từ quy định pháp luật: Các quy định mới trong Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) tại Chương XII còn có điểm chưa rõ ràng, chưa được cơ quan có thẩm quyền giải thích hoặc tổng kết hướng dẫn áp dụng thống nhất.
  2. Thiếu cơ chế bảo đảm thi hành hình phạt không tước tự do: Việc áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ còn gặp nhiều khó khăn trong khâu quản lý, giám sát tại cơ sở.
  3. Cơ cấu hình phạt áp dụng còn nặng về phạt tù có thời hạn: Tỷ lệ áp dụng hình phạt tù giam còn cao, trong khi các quy định về miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt hoặc cho hưởng án treo ít được lựa chọn.
  4. Sự thiếu đồng đều trong nhận thức pháp lý: Nhận thức và đánh giá của một bộ phận Thẩm phán về tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi do người chưa thành niên thực hiện chưa thực sự chuẩn xác, dẫn đến mức án có trường hợp quá nặng hoặc quá nhẹ.
  5. Hạn chế về nguồn nhân lực tiến hành tố tụng: Chưa xây dựng được đội ngũ cán bộ, Thẩm phán chuyên trách có trình độ chuyên môn sâu và hiểu biết toàn diện về tâm sinh lý lứa tuổi người chưa thành niên.

Chương 4: Những yêu cầu đặt ra trong việc áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội trong thời gian tới và giải pháp bảo đảm thực thi

Chương 4 xác định các yêu cầu cải cách tư pháp người chưa thành niên và đề xuất các nhóm giải pháp:

  • Các yêu cầu đặt ra: Đảm bảo thể chế hóa quan điểm của Đảng và Nhà nước về bảo vệ trẻ em; bảo đảm tính thống nhất và nhân đạo của pháp luật hình sự; tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; phù hợp với bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội đặc thù của tỉnh Sóc Trăng.
  • Hệ thống giải pháp cụ thể:
    • Hoàn thiện cơ sở pháp lý: Kịp thời ban hành các văn bản giải thích, hướng dẫn áp dụng các quy định tại Chương XII Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); hoàn thiện quy định về điều kiện áp dụng các biện pháp thay thế xử lý hình sự và các biện pháp tư pháp.
    • Đổi mới tổ chức và nâng cao năng lực cán bộ: Kiện toàn tổ chức Tòa Gia đình và Người chưa thành niên; tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kiến thức tâm lý học, xã hội học cho Thẩm phán và Hội thẩm tham gia xét xử người chưa thành niên.
    • Bảo đảm thực thi các hình phạt không tước tự do: Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án hình sự với chính quyền địa phương, các đoàn thể xã hội (Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ) và gia đình trong việc quản lý, giáo dục người chưa thành niên chấp hành án tại cộng đồng.
    • Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Đẩy mạnh công tác giáo dục pháp luật tại trường học và khu dân cư, đặc biệt tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng ven biển tỉnh Sóc Trăng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Luận án hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về người chưa thành niên phạm tội, trách nhiệm hình sự và hoạt động áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên; phân tích các học thuyết hình phạt để khẳng định mục đích giáo dục, cải tạo và phòng ngừa là trọng tâm trong tư pháp người chưa thành niên.
  • Làm rõ bản chất và nội dung của các nguyên tắc pháp chế, nhân đạo và cá thể hóa hình phạt khi áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Khảo cứu và đánh giá thực trạng áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội tại Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng qua chuỗi số liệu 09 năm (2010–2018), chỉ rõ cơ cấu loại hình phạt được áp dụng và những hạn chế cụ thể tại địa phương.
  • Nhận diện các nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến bất cập trong xét xử người chưa thành niên tại địa phương có đặc thù về dân cư và địa bàn ven biển.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và giải pháp tổ chức thực hiện mang tính khả thi, làm tiền đề tham khảo cho việc xây dựng cơ chế bảo đảm áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên tại các tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Cửu Long.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

  • Phạm vi khảo sát thực tiễn giới hạn trong địa bàn tỉnh Sóc Trăng với nguồn số liệu xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân tỉnh giai đoạn 2010–2018; chưa mở rộng so sánh định lượng trực tiếp với toàn bộ các tỉnh trong vùng đồng bằng sông Cửu Long.
  • Thời điểm nghiên cứu diễn ra khi Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) mới đi vào hiệu lực, nên thực tiễn áp dụng các quy định mới chưa có đủ độ lùi thời gian dài để đánh giá toàn diện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Khảo sát, đánh giá hiệu quả thi hành án hình sự và các biện pháp tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên sau khi chấp hành xong hình phạt trên địa bàn khu vực Tây Nam Bộ.
  • Nghiên cứu thực tiễn hoạt động của mô hình Tòa Gia đình và Người chưa thành niên tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn áp dụng toàn diện Bộ luật hình sự năm 2015 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ quan lập pháp và tư pháp trung ương: Luận án cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ việc ban hành các nghị quyết hướng dẫn thi hành Bộ luật hình sự về xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội và hoàn thiện mô hình Tòa Gia đình và Người chưa thành niên.
  • Đối với cán bộ tiến hành tố tụng tại địa phương: Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên và Luật sư tại tỉnh Sóc Trăng cũng như các tỉnh lân cận có thể tham khảo Chương 2 (các nguyên tắc, căn cứ áp dụng hình phạt) và Chương 4 (giải pháp phối hợp liên ngành) nhằm nâng cao chất lượng xét xử và bảo đảm quyền lợi của người chưa thành niên.
  • Đối với công tác nghiên cứu, giảng dạy: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự khi nghiên cứu về chế định người dưới 18 tuổi phạm tội.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm người chưa thành niên phạm tội được xác định như thế nào trong luận án?

Theo luận án, người chưa thành niên phạm tội là người có độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, có năng lực trách nhiệm hình sự, đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội có lỗi bị luật hình sự quy định là tội phạm. Trong đó, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc danh mục các tội danh luật định tại Điều 12 Bộ luật hình sự.

2. Số liệu thống kê xét xử sơ thẩm tại tỉnh Sóc Trăng giai đoạn 2010–2018 cho thấy tỷ lệ người chưa thành niên phạm tội là bao nhiêu?

Trong 09 năm (2010–2018), Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng xét xử sơ thẩm trung bình mỗi năm khoảng 494 vụ án hình sự; trong đó số vụ án có người chưa thành niên phạm tội là 36,7 vụ (chiếm tỷ lệ 7,44%) với 43,5 bị cáo là người chưa thành niên (chiếm tỷ lệ 5,68%).

3. Những hạn chế chính trong thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên tại Sóc Trăng là gì?

Luận án chỉ ra các hạn chế chính: việc áp dụng chế tài còn nặng về hình phạt tù có thời hạn; ít áp dụng các biện pháp miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt hoặc hình phạt không tước tự do; nhận thức của Thẩm phán chưa đồng đều; thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết các điểm mới của Bộ luật hình sự năm 2015; và thiếu cán bộ chuyên trách am hiểu tâm sinh lý lứa tuổi người chưa thành niên.

4. Những loại hình phạt nào không được áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam?

Theo quy định pháp luật hình sự được phân tích trong luận án, người chưa thành niên phạm tội không bị áp dụng hình phạt tù chung thân, không bị áp dụng hình phạt tử hình và không bị áp dụng các hình phạt bổ sung.

5. Yếu tố đặc thù nào của địa bàn tỉnh Sóc Trăng tác động đến tình hình người chưa thành niên phạm tội?

Sóc Trăng là tỉnh ven biển có 72 km bờ biển với 3 cửa sông lớn (Trần Đề, Bassac, Định An), có đông đồng bào dân tộc Khmer, Hoa sinh sống và lượng lớn dân nhập cư làm nghề biển. Tình trạng phân hóa giàu nghèo, thất nghiệp và lối sống dịch chuyển tạo điều kiện phát sinh các yếu tố tiêu cực, khiến một bộ phận người chưa thành niên bị lôi kéo vào hành vi phạm tội.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Gia Viễn là công trình nghiên cứu chuyên khảo về việc áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam, tiếp cận từ thực tiễn Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng giai đoạn 2010–2018. Luận án đã làm sáng tỏ khung lý luận về trách nhiệm hình sự, bản chất và các nguyên tắc áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi; đồng thời phân tích thực trạng xét xử tại một địa bàn cấp tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long. Các giải pháp hoàn thiện cơ sở pháp lý, tổ chức bộ máy và cơ chế thực thi được đề xuất trong luận án có giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cho công tác tư pháp người chưa thành niên.