Chương 1 NGUYỄN KHẢI VỚI THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN 1.1 Những nét chính về tác giả Nguyễn Khải 1.1 Sơ lược về tiểu sử và con người Nguyễn Khải (03/12/1930 – 15/01/2008) tên khai sinh là Nguyễn Mạnh Khải. Ông sinh ngày 3 tháng 12 năm 1930, tại xã Hiến Nam, Hà Nội, trong một gia ñình viên chức. Quê nội ông ở phố Hàng Than, thành phố Nam Định; quê ngoại ở xã Hiếu Nam, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên. Thuở nhỏ ông sống ở quê ngoại, có thời gian học ở Hải Phòng và Hà Nội.
Vừa học xong năm thứ 3 ở một trường trung học tại Hà Nội thì kháng chiến chống Pháp bùng nổ, ông rời thành phố, cùng mẹ và em tản cư về quê ngoại. Năm 1946 ông tham gia kháng chiến ở thị xã Hưng Yên. Đến 1948, ông làm y tá ñồng thời có viết bài cho tờ Dân quân Hưng Yên. Nhờ vậy, 1949, ông ñược ñiều lên làm phóng viên cho tờ báo này.
Cuối 1950, Nguyễn Khải ñi dự lớp nghiên cứu văn nghệ tại huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, do hội văn nghệ Trung ương và Chi hội Văn nghệ Khu IV phối hợp tổ chức. Tháng 5 năm 1955, Nguyễn Khải lại ñược cử ñi dự trại viết của hai Chi hội Văn nghệ Liên Khu III và Liên Khu IV, tổ chức ở Kim Tân, Thanh Hóa. Năm 1955, Tổng cục Chính trị cử ông tham gia trại viết truyện anh hùng. Năm 1956, Nguyễn Khải chuyển hẳn công tác về tờ Sinh hoạt văn nghệ của Tổng cục Chính trị.
Liên tục trong 2 năm 1957, 1958 ông lần lượt cho in các tập trong phần ñầu của tiểu thuyết Xung ñột. Với tác phẩm này Nguyễn Khải “bắt ñầu ý thức về chức năng người cầm bút và thật sự bước vào con ñường viết truyện”. Nguyễn Khải là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam (1957). Từ Đại hội lần thứ II (1963) cho ñến hai kỳ Đại hội III (1983) và Đại hội IV (1989) tiếp theo, ông là Ủy viên Ban chấp hành rồi Ủy viên Ban thường vụ Hội Nhà văn Việt Nam.
Năm 1985 và năm 1988, ông nhận Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam. Năm 2000, nhận Giải thưởng văn học ASEAN. Ngày 1 tháng 9 năm 2000, Nguyễn Khải ñã ñược Chủ tịch nước ký quyết ñịnh phong tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh (ñợt II) cho chum tác phẩm Gặp gỡ cuối năm, Xung ñột, Cha và Con và… Sinh thời Nguyễn Khải ñã tâm sự cùng bạn ñọc: “Nếu như trái tim chưa nguội lạnh” thì nhà văn vẫn ñi và vẫn viết. Và khi nhà văn ñã ñi vào cõi vĩnh hằng 7 thì những tác phẩm nghệ thuật của ông vẫn mãi ñược bạn ñọc ñón nhận.
Cả cuộc ñời say mê lao ñộng nghệ thuật của Nguyễn Khải mãi là tấm gương sáng cho những người cầm bút thế hệ sau.2 Quá trình sáng tác Trong suốt hơn một nữa thế kỉ lao ñộng sáng tạo, Nguyễn Khải ñã ñể lại cho ñời một khối lượng khá lớn tác phẩm, ñem lại một cái nhìn nghệ thuật ñộc ñáo, mới mẻ chỉ có ở riêng ông và là một thành tựu quan trọng của nền văn học nước nhà. Nguyễn Khải ñã từng tự chia quá trình sáng tác của mình như sau làm hai giai ñoạn như sau: “Từ 1955 ñến năm 1977 tôi sáng tác theo một cách khác(…) từ năm 1978 ñến nay sáng tác theo một cách khác”[20].1 Giai ñoạn sáng tác trước 1978 Sau cách mạng tháng Tám, Nguyễn Khải bắt ñầu tham gia cách mạng và làm quen với nghề viết, lúc ñầu là viết báo, làm một cán bộ tuyên huấn. Đó cũng là những năm tháng kháng chiến chống Pháp diễn ra sôi nổi và hào hùng. Là một chiến sĩ cách mạng, Nguyễn Khải nhận thức ñược nhiệm vụ của người cầm bút, chính vì thế trong giai ñoạn này, ông ñã viết nhiều tác phẩm phục vụ cho công cuộc ñấu tranh chung của cả dân tộc.
Nguyễn Khải mở ñầu sự nghiệp văn chương bằng truyện ngắn Ra ngoài trên tạp chí Lúa Mới của chi hội văn nghệ lien khu III năm 1950. Và tiếp sau ñó là truyện vừa Xây dựng ñược viết vào năm 1955. Nhưng như tự nhà văn ñã ñánh giá, những tác phẩm ấy ñều thất bại và không le lói chút tài năng nào của người cầm bút. Đến năm 1956 truyện ngắn Nằm vạ ra ñời thì ông mới xem Nằm vạ là truyện chính thức.
Sau ñó trong hai năm 1957 – 1958, Nguyễn Khải bắt ñầu cho xuất bản những phần ñầu tiên của tiểu thuyết Xung ñột. Tác phẩm này là kết quả của chuyến ñi thâm nhập thực tế của ông ở vùng công giáo toàn tong thuộc huyện Hòa Hậu tỉnh Nam Định khi Đảng ta tiến hành sửa sai trong cải cách ruộng ñất và bắt ñầu cho cuộc vận ñộng phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, tác phẩm phản ánh rõ những mâu thuẩn giữa ta và ñịch với mọi hình thức, bọn phản ñộng ñội lớp tôn giáo ñể phá hoại thành quả cách mạng. Xung ñột xuất hiện là một sự kiện ñáng chú ý trên văn ñàn lúc bấy giờ, ñược dư luận sôi nổi ñón nhận và ñánh giá. Trong phong trào xây dựng vùng kinh tế mới, hàn gắn vết thương chiến tranh, Nguyễn Khải ñã có mặt ở vùng nông trường Điện Biên, nơi ngày ñêm ñang 8 diễn ra công cuộc lao ñộng, xây dựng chủ nghĩa xã hội – gieo mầm xanh trên những bãi chiến trường ñẫm máu năm xưa, ông ñã viết tập truyện Mùa lạc (1960) trong niềm tin lạc quan trước cuộc sống mới.
Từ những thay ñổi của cuộc ñời mỗi nhân vật, người ñọc sẽ nhận thấy rằng chúng ta ñang sống trong một xã hội tốt ñẹp, ở ñó con người chung sống với nhau bằng một tấm lòng chân thành và nhân ñạo. Tiếp sau ñó là các tác phẩm như Tầm nhìn xa, Người trở về lần lượt ñã ra mắt ñộc giả. Có thể nói, cho ñến nay Tầm nhìn xa vẫn là một trong những tác phẩm hàng ñầu thể hiện sự nhạy cảm của nhà văn về vấn ñề nông thôn nói riêng và mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập trong cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta nói chung. Tầm nhìn xa và Người trở về có thể nói ñây là hai tác phẩm ñánh dấu một bước phát triển mới trong tài năng của Nguyên Khải.
Đó là sự thành công trong việc xây dựng nhân vật phản diện với những cá tính rõ rệt. Khắc hoạ thành công những cá nhân tiên tiến là những ñiển hình cho những con người mới trong xã hội xã hội chủ nghĩa. Đó cũng chính là những bước ñi quan trọng của Nguyễn Khải giai ñoạn này. Khi miền Bắc bị Mĩ ñánh phá, Nguyễn Khải ñã kịp thời có mặt ở những nơi nóng bỏng nhất của cuộc chiến ñấu, ñể có thể tiếp tục cho ra ñời những sáng tác mang hơi thở hào hùng của cuộc chiến ñấu chống Mĩ cứu nước.
Ở giai ñoạn này ông có các tác phẩm như Họ sống và chiến ñấu (kí sự 1966); ñến với những chiến sĩ công binh ñang trấn giữu một ñại ñiểm cực kì ác liệt ở Trường Sơn. Ông viết Đường trong mây (tiểu thuyết 1970); vào vùng ñất lửa Vĩnh Linh, ñể cùng với những con người nơi ñây xông pha vượt mọi nguy hiểm ñể ñưa hàng tiếp tế ra Cồn Cỏ, ông có tác phẩm Ra ñảo (1973). Qua chặng ñường sáng tác trên, ta thấy Nguyễn Khải ñã có cách nhìn nhận và lối viết riêng ñể làm bật lên ñược những vấn ñề bức thiết trong xã hội lúc bấy giờ. Tất cả ñã làm nên một Nguyễn Khải không thể lẫn lộn với bất kì một tác giả nào khác.
Nguyễn Khải ñã từng nhìn nhận về quá trình sáng tác này của mình như sau: “Tôi không thích nhân vật chỉ ñơn thuần một chiều. Tôi muốn nhân vật của mình lớn lên trong dằn vặt, mâu thuẩn ñể ñến với chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Nhưng trong thời chiến, cả nước ñang lao vào cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, mình 9 không thể viết như thế ñược. Vì vậy, ñể khai thác những nhân vật nội tâm, nay tôi phải chuyển sang hướng ñề tài khác”[20, tr.2 Giai ñoạn sáng tác sau 1978 Sau 1975, ñất nước thống nhất, ñây cũng là thời ñiểm Nguyễn Khải tiếp cận với một ñời sống hiện thực hoàn toàn mới mẻ ñó là cuộc sống miền Nam sau giải phóng.
Cuộc cách mạng giải phóng dân tộc giành thắng lợi, nó làm thay ñổi tất cả mọi phương diện trong ñời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và cả những thói quen sinh hoạt hằng ngày của nhân dân. Vốn là một người nhạy bén trước cuộc sống nên Nguyễn Khải nhanh chống nhận ra ñược sự tác ñộng mạnh mẽ của sự chuyển biến trên tới các tầng lớp, giai cấp nhân dân miền Nam. Cùng với những trải nghiệm của bản thân và sự trưởng thành trong nhận thức, Nguyễn Khải ñã cho ra ñời những tác phẩm mang ý nghĩa thâm trầm và giàu tính triết lí như: Cách mạng (kịch 1978), Hành trình ñến tự do ( kịch 1980), Khoảng khắc ñang sống (kịch 1982); tiểu thuyết: Cha và con và…(1979, Gặp gỡ cuối năm (1982), Thời gian của người (1985)… Tính triết lí thể hiện rõ trong sáng tác của Nguyễn Khải qua thể loại kịch, triết lí với tác giả, với bạn ñọc ñể tranh luận ñi ñến làm sáng tỏ một vấn ñề nào ñó. Tiểu thuyết Cha và con và… tiếp tục ñề tài tôn giáo.
Tác phẩm Gặp gỡ cuối năm thể hiện khả năng lựa chọn tình huống, sở trường trong trong việc miêu tả phản ánh những cái ngổn ngang, bề bộn, xô bồ của cuộc sống. Chỉ vỏn vẹn trong vòng năm giờ ñón phút giao thừa nhà văn ñã nói lên ñược biết bao ñiều vẫn dang tồn tại. Thời gian của người, thông qua từng số phận của nhân vật, tác giả ñã bàn luận, ñối thoại với bạn ñọc về những khía cạnh ñể làm nên mỗi cuộc ñời của con người. Mỗi người chúng ta sống trong cuộc ñời chỉ có một khoảng thời gian không dài lắm trong cái vô hạn của thời gian vũ trụ, vậy kéo dài thời gian ñó bằng cách nào? Đó là câu hỏi mà tác phẩm muốn ñặt ra và mời gọi mọi người cùng trả lời và giải quyết.
Thời kì ñổi mới từ 1986, ñặc biệt là sự xuất hiện của nền kinh tế thị trường kéo theo nhiều sự thay ñổi về các quan hệ xã hội và ngay cả trong quan niệm về cuộc sống của con người, ñiều này ñã làm thay ñổi quan niệm về con người của nhà văn. Mà khi nhắc ñến những nhà văn hàng ñầu trong công cuộc ñổi mới văn học thì tên tuổi của Nguyễn Khải vẫn luôn ñược xếp hàng ñầu.