CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm “nhân vật” và “thế giới nhân vật” trong tác phẩm văn học Văn học là hoạt động sáng tạo nghệ thuật của nhà văn và thành quả của sáng tạo nghệ thuật đó là tác phẩm văn học.
Dưới ngòi bút của nhà văn, tác phẩm văn học được tạo nên bởi nhiều yếu tố, trong đó không thể thiếu yếu tố nhân vật. Trong cuốn Lý luận văn học do Nhà xuất bản Giáo dục phát hành, nhà nghiên cứu Hà Minh Đức cho rằng: “Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng”. Một tác phẩm có thể có ít hoặc nhiều nhân vật, nhưng thường không thể khuyết thiếu yếu tố này. Nhân vật xuất hiện trong các tác phẩm văn học như một mặc định nghệ thuật.
Thuật ngữ “nhân vật” xuất hiện từ rất sớm (tiếng Hy Lạp: persona, tiếng Anh: personage, tiếng Nga: personaj). Theo tiếng Hi Lạp cổ, persona ban đầu có nghĩa là “chiếc mặt nạ”- một dụng cụ biểu diễn của diễn viên trên sân khấu. Về sau, từ này được dùng phổ biến hơn và trở thành thuật ngữ chỉ nhân vật văn học. Theo thời gian, thuật ngữ “nhân vật” ngày càng được sử dụng nhiều hơn, thường xuyên hơn để chỉ đối tượng mà văn học miêu tả và thể hiện trong tác phẩm.
Có thể hiểu, “nhân vật” là khái niệm không chỉ được dùng trong văn học mà còn được dùng trong nhiều lĩnh vực khác. Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ biên thì “nhân vật” là khái niệm được hiểu theo hai nghĩa. Theo cách hiểu thứ nhất, “nhân vật” là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học. Khái niệm “nhân vật” được hiểu theo cách thứ hai là một con người có vai trò nhất định trong xã hội, đời sống nghệ thuật lẫn đời sống sinh hoạt hàng ngày.
Trong luận văn này chúng tôi chỉ tìm hiểu khái niệm “nhân vật” theo cách hiểu thứ nhất mà bộ Từ điển đề cập đến, tức là nhân vật trong tác phẩm văn chương. c 12 Tính đến thời điểm hiện nay, có nhiều quan niệm của các nhà nghiên cứu phê bình văn học về nhân vật. Trong các quan niệm đó có thể có những điểm tương đồng hoặc khác biệt. Chúng tôi sẽ đề cập đến một số quan niệm gần gũi với vấn đề luận văn đang nghiên cứu.
Trong giáo trình Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên, các tác giả viết: “Nói đến nhân vật trong văn học là nói đến con người được miêu tả thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học. Đó là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thạch Sanh,.đó là những nhân vật không tên như thằng bán Tơ, Mụ nào trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung ý nghĩa con người.Khái niệm nhân vật có khi chỉ sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm. Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận biết” [22, 277]. Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân quan niệm: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách.
Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người. Một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho các đặc điểm giống con người” [2, 241]. Với quan niệm này, tác giả Lại Nguyên Ân đã xem xét nhân vật trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, khuynh hướng, trường phái văn học.
Giáo sư Hà Minh Đức và các tác giả cuốn giáo trình Lí luận văn học định nghĩa: “Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện đầy đủ của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…và cần chú ý thêm một điều thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi lớn hơn nhiều, đó không chỉ là những con người, những con người có tên c 13 và không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người…Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể, mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [8, 102]. Qua việc tìm hiểu trên, chúng tôi nhận thấy có nhiều quan niệm và định nghĩa về khái niệm “nhân vật” trong tác phẩm văn học của các nhà nghiên cứu phê bình văn học trong và ngoài nước. Nhưng dù có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau thì họ vẫn gặp nhau ở những ý cơ bản như sau: Thứ nhất, “nhân vật” là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng phương tiện văn học; Thứ hai, “nhân vật” có thể là con người hoặc con vật, đồ vật, sự vật, hiện tượng mang linh hồn con người, đó là hình ảnh ẩn dụ về con người; Thứ ba, “nhân vật” là đối tượng mang tính ước lệ và có tính cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của các tác giả văn học. Tóm lại, “nhân vật” là thành tố không thể thiếu trong tác phẩm văn học.
Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học là vô cùng quan trọng. Nó là sự hình tượng hóa và cụ thể hóa ý tưởng nghệ thuật của nhà văn, là nơi nhà văn chuyển tải đến độc giả nội dung tư tưởng của tác phẩm. Do đó, nhân vật luôn là yếu tố được nhà văn dụng công xây dựng và là yếu tố để lại những ấn tượng sâu sắc cho người đọc khi tiếp nhận tác phẩm. Nhân vật là yếu tố giúp nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người và khái quát giá trị tư tưởng thẩm mĩ của tác phẩm và tác giả.
Đó cũnglà phương tiện để nhà văn phản ánh cuộc sống và được nhà văn xây dựng bằng các yếu tố nghệ thuật độc đáo. Khi nghiên cứu tác phẩm văn học, người nghiên cứu không thể không chú ý đến “nhân vật” trong tác phẩm văn học đó để chỉ ra được những đóng góp riêng của tác giả. “Thế giới nhân vật” là một phạm trù có hàm nghĩa rất rộng. Nó được hiểu là tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả.
Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và có sức sống riêng, phụ thuộc vào ý c 14 thức sáng tạo của các tác giả. Có thể hiểu, “thế giới nhân vật” là sự cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm văn học, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong các mối quan hệ với gia đình, xã hội…Nằm trong thế giới nghệ thuật, “thế giới nhân vật” cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tạo nghệ thuật. Đó là mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có quy luật riêng thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lí, thời gian, không gian, xã hội. Dưới lăng kính chủ quan của tác giả, “thế giới nhân vật” trong các tác phẩm văn học hiện lên hết sức phong phú.
Trong thế giới ấy, người ta có thể chia thành các kiểu nhân vật nhỏ hơn dựa vào những tiêu chí nhất định. Một trong những nhiệm vụ của đối tượng tiếp nhận văn học là tìm ra hướng để khám phá thế giới nhân vật trong mỗi tác phẩm văn học và thấy được dụng ý nghệ thuật các tác giả gửi gắm qua việc xây dựng thế giới nhân vật ấy. Hình ảnh con người trong thế giới nhân vật của tác phẩm văn học Dưới ngòi bút của các tác giả, thế giới nhân vật trong các tác phẩm văn học được hiện lên rất phong phú, đa dạng. Đó không chỉ là con người mà còn có thể là đồ vật, sự vật, hiện tượng…Nhưng dù nhân vật trong tác phẩm văn học là ai, là cái gì, có tính chất, đặc điểm như thế nào thì cũng luôn được xây dựng để hướng đến việc phản ánh đời sống đa dạng của con người.
Có thể khẳng định, con người là hình ảnh trung tâm và được phản ánh nhiều nhất trong thế giới nhân vật của các tác phẩm văn học. Đối tượng thẩm mĩ của văn học là con người. Chức năng của nhân vật là “khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ao ước và kì vọng về con người” [22, 279]. Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là mô phỏng y nguyên hình ảnh của những con người trong cuộc sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả.
Do đó, các nhà văn thường thông qua hình ảnh con người trong tác phẩm văn học để khẳng định tài năng và thể hiện quan niệm nghệ thuật của mình. Hình ảnh con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm văn học bằng các phương c 15 tiện của văn học. Những con người này có thể được miêu tả kỹ hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò nhiều hay ít trong tác phẩm. MacximGroki đã từng khẳng định: “Văn học là nhân học”.
Văn học là một bộ môn nghệ thuật, lấy con người làm đối tượng nhận thức trung tâm, lấy hình tượng làm phương thức biểu đạt nội dung và lấy ngôn từ làm chất liệu xây dựng hình tượng. Đó là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người. Do đó, con người chính là đối tượng chủ yếu của văn học. Nói cách khác, con người chính là nhân vật trung tâm của văn học.