MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xây dựng hệ thống pháp luật và tuyên truyền pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng của tất cả các nhà nước, các lực lượng chính trị cầm quyền. Bất cứ một nhà nước, một thể chế chính trị nào cũng có công cụ tuyên truyền của riêng mình. Trong đó, báo chí được coi là một trong những công cụ tuyên truyền quan trọng.
Nói cách khác, xây dựng và ban hành một hệ thống pháp luật hiện đại, thống nhất, đồng bộ, khả thi và phù hợp với yêu cầu của đời sống xã hội là công việc hết sức khó khăn, phức tạp. Nhưng, khó khăn và phức tạp không kém là làm thế nào để tuyên truyền, giáo dục pháp luật, đưa pháp luật vào đời sống xã hội, để xây dựng được một thói quen sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Nhiệm vụ quan trọng đó, đòi hỏi trách nhiệm của cả hệ thống chính trị; trách nhiệm các cơ quan của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, trong đó có trách nhiệm của báo chí – phương tiện truyền thông đại chúng. Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách về tuyên truyền, phổ biến pháp luật, trong đó gắn chặt với vai trò, trách nhiệm của báo chí.
Có thể kể ra một số văn bản quan trọng như: Nghị quyết Trung ương năm, khóa X về công tác tư tưởng, lý luận và báo chí trước yêu cầu mới. Trong đó, Trung ương chỉ đạo: “Báo chí phải nắm vững và tuyên truyền sâu rộng, kịp thời, có hiệu quả đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, bám sát nhiệm vụ công tác tư tưởng, tích cực tuyên truyền, cổ vũ thành tựu của công cuộc đổi mới”. Chỉ thị số 25-CT/TW, ngày 31/7/2008 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về “Tăng cường công tác xây dựng Đảng trong các cơ quan báo chí”. Ban Bí thư yêu cầu: “Phóng viên, biên tập viên trước khi được giao việc, nhất 2 thiết phải được bồi dưỡng một số kiến thức cơ bản về đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước”.
Chỉ thị 32-CT/TW, ngày 9/12/2003 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân. Trong đó, Ban Bí thư yêu cầu: “Các cơ quan thông tin đại chúng ở Trung ương và địa phương phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan xây dựng và thực hiện kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật, xây dựng các chuyên mục, chuyên trang về pháp luật với hình thức phong phú, sinh động; tăng thời lượng nội dung tuyên truyền, phổ biến pháp luật bằng tiếng Việt và tiếng các dân tộc thiểu số”. Trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, mới đây, Quốc hội đã ban hành Luật Báo chí năm 2016. Trong luật quy định rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của báo chí là: “Tuyên truyền, phổ biến, góp phần xây dựng và bảo vệ đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước… đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực trong xã hội”.
Trước đó, năm 2012, Quốc hội ban hành Luật phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm quy định quyền được thông tin về pháp luật và trách nhiệm tìm hiểu, học tập pháp luật của công dân; nội dung, hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền và các điều kiện bảo đảm cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Luật này quy định rõ hình thức đăng tải thông tin pháp luật trên trang thông tin điện tử và phổ biến, giáo dục pháp luật trên các phương tiện thông tin đại chúng. Luật phòng, chống tham nhũng được Quốc hội ban hành năm 2005 quy định rõ quyền yêu cầu cung cấp thông tin của cơ quan, tổ chức. Trong luật ghi rõ: “…cơ quan báo chí trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, đơn vị có trách nhiệm cung cấp thông tin về hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị mình theo quy định của pháp luật”.
3 Nêu ra các văn bản quan trọng như trên để thấy rõ, yêu cầu của Đảng, Nhà nước đối với báo chí, giao thêm các nhiệm vụ cho báo chí, với tư cách là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu trong đời sống xã hội. Thực tế cho thấy, thời gian qua, bên cạnh nhiều thành tựu trong công tác xây dựng pháp luật thì hiệu quả của công tác tuyên truyền pháp luật vẫn là khâu yếu. Trong đó, ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức và người dân trong xã hội chưa cao, làm giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, giảm tính nghiêm minh của pháp luật, ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Đơn cử, trong việc thực thi Nghị quyết của Đảng về công tác phòng, chống tham nhũng và Luật phòng, chống tham nhũng, trong 5 năm 2006-2011, các cấp ủy đảng đã kỷ luật trên 76.000 trường hợp đảng viên có hành vi vi phạm; thanh tra nhà nước đã phát hiện, kiến nghị xử lý gần 12.000 cá nhân sai phạm.
Và, “sau 4 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 4, khóa XI, toàn Đảng đã xử lý kỷ luật gần 1.400 tổ chức đảng và hơn 74.000 đảng viên ở các cấp. Trong số bị kỷ luật, có 82 tỉnh ủy viên và tương đương; hơn 1.500 huyện ủy viên và tương đương; gần 3.000 đảng viên bị kỷ luật bằng hình thức cách chức; hơn 8.700 bị khai trừ ra khỏi Đảng và hơn 4.300 cán bộ, đảng viên phải xử lý bằng pháp luật” [41]. Tình hình trên đã gióng lên một hồi chuông về việc bất tuân pháp luật của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên. Theo đó, câu hỏi đặt ra là: Báo chí (báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử) đã thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ theo yêu cầu của Đảng, Nhà nước về việc tuyên truyền pháp luật? Với lợi thế bởi tính nhanh nhạy, kịp thời, rộng khắp, phổ cập, đa phương tiện, báo điện tử có thực sự là kênh tuyên truyền pháp luật hữu hiệu cho các tầng lớp nhân dân, trong đó có đối tượng là CBĐV? Cơ sở khoa học và cơ sở pháp lý của việc tuyên truyền pháp luật trên báo chí nói chung và báo điện tử nói riêng? Đặc điểm, vai trò, thế mạnh của báo điện tử trong việc tuyên truyền pháp luật là gì? Thực trạng tiếp cận thông điệp pháp luật trên 4 báo điện tử của CBĐV? Hiệu quả tuyên truyền pháp luật cho CBĐV trên báo điện tử được nghiên cứu và đánh giá như thế nào? Những đề xuất, khuyến nghị gì để nâng cao hiệu quả tuyên truyền pháp luật cho CBĐV trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay? Để trả lời cho những câu hỏi nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài “Hiệu quả tuyên truyền pháp luật cho cán bộ, đảng viên trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án của mình.
Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Phân tích thực trạng tiếp cận thông điệp pháp luật trên báo điện tử của CBĐV; khảo sát, trắc nghiệm, phân tích về mức độ tác động đến nhận thức; mức độ tác động và thay đổi thái độ, hành vi của CBĐV sau khi tiếp cận thông điệp pháp luật trên báo điện tử. Đồng thời, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiện quả tuyên truyền pháp luật cho CBĐV và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả tuyên truyền pháp luật cho CBĐV trên báo điện tử. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nhiệm vụ chính yếu của Luận án là nghiên cứu hiệu quả (Effect –E) tuyên truyền pháp luật cho CBĐV trên báo điện tử.
Tuy nhiên, đây là luận án báo chí học, trong nghiên cứu báo chí không thể tách dời mối quan hệ giữa Nhà báo – Tác phẩm – Công chúng. Do vậy, trong luận án này, tác giả nghiên cứu, phân tích thông điệp (message – M), tức là tin, bài tuyên truyền về pháp luật). Đồng thời khảo sát, trắc nghiệm công chúng là CBĐV về: Mức độ tiếp cận thông điệp pháp luật trên báo điện tử; mức độ tác động tới nhận thức; mức độ tác động và thay đổi thái độ, hành vi của CBĐV sau khi tiếp cận thông điệp pháp luật trên báo điện tử. Theo đó, có thể hiểu giữa thông điệp “M” và hiệu quả “E” có mối quan hệ tương hỗ cho nhau, trong đó nghiên cứu M là tiền đề, nghiên cứu E là trọng tâm, là nội dung chính yếu của luận án.
- Để thực hiện nhiệm vụ chính yếu của luận án, tác giả phải làm rõ khung lý thuyết được áp dụng trong nghiên cứu và thao tác hóa các khái niệm: truyền 5 thông đại chúng, thông điệp, tiếp cận thông điệp, báo điện tử, hiệu quả, tuyên truyền, pháp luật, tuân thủ pháp luật, cán bộ, đảng viên, nhận thức, thái độ, hành vi. - Mô tả sự phản ánh về thông điệp pháp luật trên các báo điện tử được chọn lọc vào mẫu nghiên cứu. Trong đó, tập trung mô tả thông điệp về tuyên truyền pháp luật trên ba lĩnh vực (pháp luật phòng, chống tham nhũng; pháp luật thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước). Thông điệp được chuyển tải thông qua chữ viết, hình ảnh.
- Phân tích thực trạng tiếp cận thông điệp pháp luật trên báo điện tử của CBĐV. - Khảo sát, trắc nghiệm và phân tích về mức độ tác động đến nhận thức; mức độ tác động và thay đổi thái độ, hành vi của CBĐV sau khi tiếp cận thông điệp pháp luật trên báo điện tử. - Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiện quả tuyên truyền pháp luật cho CBĐV và đề xuất, kiến nghị các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền pháp luật cho CBĐV trên báo điện tử. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu Hiệu quả tuyên truyền pháp luật cho cán bộ, đảng viên trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay 3.
Khách thể nghiên cứu - Báo điện tử: phân tích nội dung thông điệp được phản ánh trên 5 báo điện tử (Vnexpress. - Khảo sát, trắc nghiệm (phỏng vấn thông tin) đối với cán bộ giữ chức vụ từ cấp phòng đến cấp cục, vụ ở 3 cơ quan Trung ương (Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng) đóng trên địa bàn Thủ đô Hà Nội. Trong đó, 100% cán bộ đều là đảng viên.