Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1.Trên thế giới Giáo dục là hiện tượng xã hội nảy sinh từ thuở bình minh của lịch sử loài người. Tìm hiểu lịch sử nhân loại, chúng ta thấy khoa học giáo dục được nghiên cứu có hệ thống từ rất sớm. Quá trình giáo dục được tổ chức, thực hiện một cách có ý thức, theo chuẩn mực của xã hội.
Hoạt động giáo dục không chỉ diễn ra trong không gian lớp học mà còn được tổ chức ngoài phạm vi lớp học, nhà trường. Quan điểm giáo dục theo phương thức kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội, học đi đôi với hành đã được quan tâm từ lâu. Từ khi có hoạt động dạy học, các nhà giáo dục tiêu biểu cho các thời kỳ lịch sử đã thể hiện, gửi gắm quan điểm này cho hậu thế qua những kinh nghiệm mà đến nay vẫn được coi là phương châm giáo dục. Thế kỉ XIX, C.Anghen (1820-1895) đã xác định mục tiêu của nền giáo dục hiện đại là tạo ra “con người phát triển toàn diện”, sử dụng phương thức “giáo dục kết hợp với lao động sản xuất”.
Kế thừa, phát triển học thuyết giáo dục Xã hội chủ nghĩa của C.Lênin (1870-1924) đã vận dụng phương thức giáo dục này vào thực tiễn và coi đó là một trong những nguyên tắc của giáo dục Xã hội chủ nghĩa. Khi xác định “Nhiệm vụ của đoàn thanh niên” (1920), Lênin khẳng định: “Chỉ có thể trở thành người cộng sản khi biết lao động và hoạt động xã hội cùng công nhân và nông dân.” Xã hội hiện đại với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, xu thế toàn cầu hoá và sự phát triển của nền kinh tế tri thức đã đặt ra cho giáo dục nhiều thách thức. Nhiều quốc gia trên thế giới đã có những định hướng cơ bản để đào tạo người lao động có sức khoẻ, có trí tuệ, năng động, sáng tạo, tự chủ. có khả năng hoạt động, giao lưu, là những “công dân toàn cầu”, thích ứng với xã hội.
Lý luận cơ bản của giáo dục Xã hội chủ nghĩa đã trở thành vấn đề của thời đại. Tổ chức khoa học giáo dục thế giới - UNESCO đã xây dựng chiến lược, định hướng 9 download by : skknchat@gmail.com phát triển cho giáo dục với tư tưởng chỉ đạo: Giáo dục thường xuyên, suốt đời; tăng cường giáo dục cộng đồng, giáo dục gia đình; giáo dục cho mọi người. Giáo dục hướng tới những giá trị nhân văn sâu sắc: Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình. Trong nước Chu Văn An (1292-1370), nhà sư phạm mẫu mực cuối đời Trần, người được coi là “Thần nghiên - Thánh bút”.
Quan điểm dạy học của Thày Chu là học đi đôi với hành. Thày cho rằng “Học mới chỉ có mắt, hành mới có chân, có mắt có chân mới tiến được; có làm mới biết nhưng cái biết trong làm là cái biết thiết thực sâu sắc nhất”. Học trò có học mới tiếp thu được tri thức, nhận được đường đi, có thế giới quan đúng đắn, nhận biết phải trái, có “hành” mới biết làm, áp dụng tri thức vào thực tế, tạo lập cuộc sống vững chắc, nhưng học phải kết hợp với hành, như con người có cả mắt, có cả chân, vừa có mắt vừa có chân mới tiến được. Khi nền giáo dục mới được tạo lập, Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến dạy chữ và dạy người, gắn lý luận với thực tiễn, “Học đi đôi với hành”.
Thư gửi các cháu học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, Hồ Chí Minh khuyên các em học sinh: “.Nhưng các em cũng nên, ngoài giờ học ở trường, tham gia vào các Hội cứu quốc để tập luyện thêm cho quen với đời sống chiến sĩ và để giúp đỡ một vài việc nhẹ nhàng trong cuộc phòng thủ đất nước ; thư gửi Hội nghị các cán bộ phụ trách nhi đồng toàn quốc, Người nhắc tới một khái niệm khác của nội hàm khái niệm GDGTS. Người viết: “Trong lúc học cũng cần làm cho chúng vui, trong lúc vui cũng cần làm cho chúng học. Ở trong nhà, trong trường, trong xã hội chúng đều vui, đều học”. Trong muôn vàn bức thư, bài phát biểu, các buổi gặp gỡ, nói chuyện với học sinh và giáo viên, Hồ Chí Minh luôn luôn nhắc nhở các thầy cô giáo và các em học sinh về việc kết hợp giữa học tập và lao động, rèn luỵện.
Ngày 31 tháng 12 năm 1958, nói chuyện với học sinh và giáo viên trường phổ thông cấp III Chu văn An (Hà Nội), Bác giảng giải: Trường học của ta là trường học xã hội chủ nghĩa. Trường học xã hội chủ nghĩa là thế nào? Nhà trường xã hội chủ nghĩa là nhà trường: 10 download by : skknchat@gmail.com - Học đi với lao động - Lý luận đi với thực hành - Cần cù đi với tiết kiệm Từ khi có Điều lệ nhà trường, trong các Điều lệ đều có những qui định về hoạt động giáo dục giá trị sống. Tại điều 7, Điều lệ THPT tháng 6 năm 1976 ghi “Việc giảng dạy và giáo dục được thông qua các hoạt động: Giảng dạy trên lớp, lao động sản xuất và hoạt động tập thể. Các mặt hoạt động đó phải được cùng tiến hành, bổ sung cho nhau theo một kế hoạch thống nhất”.[9, Điều 7] Khoản 3, Điều lệ này cũng nhấn mạnh “Hoạt động tập thể của học sinh do nhà trường phối hợp với Đoàn thanh niên lao động Hồ Chí Minh và Đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh tổ chức, bao gồm các hoạt động văn hóa, chính trị xã hội của Đoàn và Đội và các hoạt động ngoại khóa về khoa học kỹ thuật, văn nghệ, thể dục thể thao của nhà trường và địa phương.
Khoản 3, điều 10, Điều lệ trường THPT tháng 4 năm 1979 viết: “Các hoạt động xã hội do nhà trường tổ chức cho học sinh tham gia với mức độ thích hợp là nhằm củng cố tri thức đã học được, bồi dưỡng tình cảm đối với nhân dân lao động, xây dựng thái độ tích cực tham gia công tác xã hội, góp phần xây dựng địa phương và học sinh về ý thức và năng lực làm chủ tập thể, hình thành nhân sinh quan cách mạng. Ngoài các các hoạt động giáo dục trên đây, cần tổ chức thêm các hoạt động ngoại khóa khác như thể dục thể thao, văn hóa văn nghệ để công tác giáo dục thêm phong phú”.[10, khoản 3, điều 10] Điều lệ trường THPT có nhiều cấp học năm 2011 ghi: “Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp bao gồm các hoạt động ngoại khoá về khoa học, văn học, nghệ thuật, thể dục thể thao, an toàn giao thông, phòng chống tệ nạn xã hội, giáo dục giới tính, giáo dục pháp luật, giáo dục hướng nghiệp, giáo dục kỹ năng sống nhằm phát triển toàn diện và bồi dưỡng năng khiếu; các hoạt động vui chơi, tham quan, du lịch, giao lưu văn hoá, giáo dục môi trường; hoạt động từ thiện và các hoạt động xã hội khác phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh”.[12, tr12] Xuất phát từ quan điểm của Đảng và Nhà nước về giáo dục; yêu cầu, đòi hỏi của thực tế, nhiều tác giả đã nghiên cứu về hoạt động GDGTS ở các bậc học. 11 download by : skknchat@gmail.com Nhìn chung, qua tìm hiểu chúng ta thấy có nhiều tác giả và bài viết về giáo dục giá trị và giáo dục giá trị sống, quản lý giáo dục GTS như : + Nguyễn Thanh Bình (2014). Giáo dục tích hợp một số giá trị và kỹ năng sống cho học sinh trung học.
Mã số đề tài: SPHN 13-286. + Nguyễn Thanh Bình, Lưu Thu Thủy (2012). Tài liệu tập huấn về kỹ năng sống cho hoc sinh Trung học tại các chương trình phát triển vùng của Tầm nhìn thế giới tại Việt Nam. Những giá trị sống cho tuổi trẻ.
NXB Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, 2009. + Lục Thị Nga , Nguyễn Thanh Bình (2011). Hiệu trưởng trường trung học với vấn đề giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống và giao tiếp ứng xử trong quản lý.
+ Mô đun : Giáo dục giá trị (2014 ). Bộ giáo dục và đào tạo. Một số nghiên cứu tiêu biểu cho xu hướng nghiên cứu về kinh nghiệm thực tiễn tổ chức hoạt động GDGTS ở trường phổ thông trong các luận văn mà tác giả là những cán bộ quản lý của các trường phổ thông. Cùng với đòi hỏi nâng cao chất lượng trong nhà trường phổ thông, giáo dục giá trị sống (GTS) cho học sinh ở nước ta hiện nay đang là yêu cầu quan trọng, một bộ phận không thể tách rời của quá trình giáo dục.
Mục đích của giáo dục GTS là nhằm trang bị cho học sinh những GTS cơ bản, cần thiết nhất để các em có thể thích ứng với cuộc sống của xã hội đương đại, luôn luôn thay đổi trong điều kiện của một xã hội đang phát triển. Nội dung giáo dục GTS đã được nhiều quốc gia trên thế giới đưa vào dạy học cho học sinh trong các trường phổ thông, dưới nhiều hình thức khác nhau, đảm bảo cho người học tiếp cận với chương trình giáo dục GTS được coi như một nội dung của chất lượng giáo dục. Ở Việt Nam, để nâng cao chất lượng giáo dục thể hệ trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế một số tác giả đã quan tâm nghiên cứu về giáo dục GTS. Nghiên cứu GTS và giáo dục kĩ năng sống ở Việt Nam xuất phát từ yêu cầu của xã hội đối với giáo dục trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa; từ nhiệm vụ triển khai 12 download by : skknchat@gmail.com chiến lược và đổi mới giáo dục phổ thông, từ xu thế giáo dục thế giới và từ sự phát triển của khoa học giáo dục, một số công trình nghiên cứu theo hướng nghiên cứu này đã đề cập đến những thách thức liên quan đến giáo dục pháp luật, giáo dục kỹ năng sống cho học sinh.
Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thanh Bình và cộng sự đã mô tả sinh động, đầy đủ, hệ thống về tiếp cận và thực hiện giáo dục GTS cho học sinh do ngành giáo dục thực hiện. Ngành giáo dục đã triển khai chương trình đưa giáo dục GTS vào hệ thống giáo dục chính quy và không chính quy. Nội dung giáo dục của nhà trường phổ thông được định hướng bởi mục tiêu giáo dục GTS.