Luận văn: Tác dụng cấy chỉ và dưỡng sinh trị mất ngủ thể Tâm Tỳ Hư

Tài liệu Hiệu quả cấy chỉ, dưỡng sinh chữa mất ngủ tâm tỳ hư tổng hợp lý thuyết và thực hành, phục vụ học tập ngành trong thời kỳ mới

• Tác giả: Nguyễn Hồng Dương
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Đức Minh
• Trường học: Học Viện Y Dược Học Cổ Truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Đánh Giá Tác Dụng Của Cấy Chỉ Kết Hợp Tập Dưỡng Sinh Điều Trị Mất Ngủ Không Thực Tổn Thể Tâm Tỳ Hư
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ y học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan mất ngủ thể Tâm Tỳ Hư theo Y học cổ truyền

Theo Y học cổ truyền (YHCT), mất ngủ thuộc chứng “Thất miên”. Nguyên nhân gây bệnh rất phức tạp, nhưng gốc rễ nằm ở sự mất cân bằng Âm Dương và rối loạn chức năng Tạng Phủ. Cổ nhân có câu: “Ngủ là gốc ở phần âm mà thần làm chủ, thần yên thì ngủ được”. Khi Tâm thần không yên, giấc ngủ sẽ bị ảnh hưởng. Một trong những thể bệnh phổ biến nhất gây rối loạn giấc ngủ là Tâm Tỳ Lưỡng Hư. Thể bệnh này xảy ra khi chức năng của hai tạng Tâm và Tỳ cùng suy yếu. Tâm tàng Thần, chủ huyết mạch. Tỳ chủ vận hóa, sinh huyết. Khi lo nghĩ, lao lực quá độ sẽ làm tổn thương Tâm và Tỳ. Tâm bị tổn thương khiến âm huyết hao hụt, Thần không có nơi nương tựa nên bất an. Tỳ hư yếu không thể vận hóa thức ăn để sinh ra khí và huyết, dẫn đến tình trạng khí huyết kém gây mất ngủ. Huyết không đủ để nuôi dưỡng Tâm, làm cho các triệu chứng suy nhược thần kinh càng thêm trầm trọng. Do đó, việc điều trị không chỉ nhắm vào triệu chứng mất ngủ mà phải tập trung vào gốc bệnh, tức là bổ Tâm Tỳ, dưỡng huyết để an thần ngủ ngon. Đây là nguyên tắc cốt lõi để phục hồi giấc ngủ tự nhiên và bền vững.

1.1. Nguyên nhân gây mất ngủ do Tâm Tỳ Lưỡng Hư

Nguyên nhân chính gây ra chứng Tâm Tỳ Lưỡng Hư là do lo nghĩ, lao tâm lao lực quá độ và kéo dài. Trương Cảnh Nhạc đã chỉ rõ: “Nhọc mệt nghĩ quá độ thì tất nhiên làm cho huyết dịch bị hao tổn, Tâm thần không ổn định cho nên mất ngủ”. Áp lực công việc, căng thẳng trong cuộc sống hiện đại khiến con người suy nghĩ nhiều, làm hao tổn Tâm huyết. Đồng thời, ăn uống không điều độ, thất thường cũng làm tổn thương Tỳ vị, khiến chức năng vận hóa và sinh huyết suy giảm. Khi Tỳ hư, nguồn sinh hóa khí huyết bị ảnh hưởng, dẫn đến Tâm không được nuôi dưỡng đầy đủ. Huyết hư không thể giữ được Thần, khiến Thần không yên, gây ra tình trạng khó vào giấc ngủ, ngủ hay mơ, dễ tỉnh giấc. Vòng luẩn quẩn này làm cho cả Tâm và Tỳ ngày càng suy yếu, khiến chứng mất ngủ trở thành mạn tính.

1.2. Nhận diện các triệu chứng Tâm Tỳ Hư điển hình

Các triệu chứng tâm tỳ hư không chỉ biểu hiện qua giấc ngủ mà còn thể hiện trên toàn thân. Người bệnh thường có các dấu hiệu đặc trưng như: khó ngủ, ngủ hay mơ, dễ tỉnh giấc và khó ngủ lại. Ban ngày, cơ thể mệt mỏi, tinh thần uể oải, sắc mặt xanh xao hoặc vàng úa, không tươi nhuận. Chức năng tiêu hóa cũng bị ảnh hưởng rõ rệt với các biểu hiện chán ăn, ăn không ngon miệng, bụng đầy chướng, đại tiện lỏng nát. Ngoài ra, người bệnh còn hay hồi hộp, tim đập nhanh (tâm quý), hay quên (kiện vong), giảm khả năng tập trung. Khám theo Đông y trị mất ngủ, thầy thuốc sẽ thấy chất lưỡi nhợt, rêu lưỡi trắng mỏng, và mạch Tế Nhược (nhỏ yếu). Việc nhận diện đúng các triệu chứng này là vô cùng quan trọng để có phác đồ điều trị đúng gốc bệnh.

II. Thách thức điều trị rối loạn giấc ngủ thể Tâm Tỳ Hư

Rối loạn giấc ngủ ngày càng phổ biến, đặc biệt ở thể Tâm Tỳ Hư, đặt ra nhiều thách thức cho cả y học hiện đại và cổ truyền. Các phương pháp điều trị của y học hiện đại thường tập trung vào việc sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ. Mặc dù có thể mang lại hiệu quả nhanh chóng trong giai đoạn đầu, việc sử dụng lâu dài có thể gây ra hiện tượng lệ thuộc thuốc, nhờn thuốc và nhiều tác dụng phụ không mong muốn, ảnh hưởng đến chức năng gan, thận và hệ thần kinh. Khi ngừng thuốc, tình trạng mất ngủ có thể tái phát nặng hơn. Đối với y học cổ truyền trị mất ngủ, thách thức nằm ở việc cần thời gian điều trị kiên trì để phục hồi chức năng tạng phủ từ gốc. Việc chỉ dùng các bài thuốc bổ Tâm Tỳ đôi khi chưa đủ mạnh để phá vỡ vòng xoắn bệnh lý đã hình thành lâu ngày. Do đó, cần một giải pháp đột phá, kết hợp được ưu điểm của nhiều phương pháp để vừa giải quyết triệu chứng, vừa bồi bổ căn nguyên, giúp người bệnh tìm lại giấc ngủ tự nhiên mà không phụ thuộc vào thuốc.

2.1. Hạn chế của các phương pháp điều trị bằng thuốc

Việc sử dụng thuốc ngủ Tây y như Benzodiazepine hay nhóm Z-drugs, dù hiệu quả tức thời, nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Luận văn của Nguyễn Hồng Dương (2020) có đề cập, việc sử dụng các thuốc này kéo dài gây hiện tượng phụ thuộc, tăng liều và hội chứng cai khi ngưng thuốc. Bên cạnh đó, các thảo dược đơn lẻ trong Đông y như tâm sen, lạc tiên tuy an toàn nhưng tác dụng thường không đủ mạnh đối với các trường hợp mất ngủ mạn tính. Các bài thuốc sắc cổ phương như Quy Tỳ Thang tuy hiệu quả nhưng đòi hỏi thời gian sắc thuốc và tuân thủ nghiêm ngặt, gây bất tiện cho người bệnh trong cuộc sống hiện đại. Những hạn chế này thúc đẩy việc tìm kiếm các phương pháp không dùng thuốc hoặc kết hợp để tối ưu hóa hiệu quả và đảm bảo an toàn lâu dài.

2.2. Tầm quan trọng của việc phục hồi khí huyết bổ tâm tỳ

Gốc rễ của mất ngủ thể này là do khí huyết kém. Tỳ hư không sinh huyết, Tâm huyết thiếu không dưỡng được Thần. Do đó, mọi phương pháp điều trị muốn có hiệu quả bền vững đều phải nhắm đến mục tiêu kép: vừa an thần để cải thiện giấc ngủ trước mắt, vừa bổ Tâm Tỳ để phục hồi nguồn sinh hóa khí huyết. Khi khí huyết được đầy đủ, Tâm Thần sẽ được nuôi dưỡng tốt, tự khắc sẽ an định và giấc ngủ sẽ trở lại một cách tự nhiên. Đây chính là triết lý “trị bệnh tận gốc” của YHCT. Việc chỉ dùng thuốc an thần mà bỏ qua khâu bồi bổ khí huyết cũng giống như chỉ chữa phần ngọn mà không giải quyết phần gốc, khiến bệnh dễ dàng tái phát và ngày càng khó điều trị.

III. Phương pháp cấy chỉ chữa mất ngủ an toàn và hiệu quả

Cấy chỉ chữa mất ngủ là một bước tiến của kỹ thuật châm cứu trị mất ngủ, kết hợp tinh hoa YHCT và thành tựu y học hiện đại. Phương pháp này sử dụng một loại chỉ tự tiêu đặc biệt (thường là chỉ catgut) đưa vào các huyệt đạo trên cơ thể. Sợi chỉ sau khi được cấy sẽ lưu lại trong huyệt và tạo ra kích thích liên tục trong khoảng 15-20 ngày cho đến khi tự tiêu hoàn toàn. Sự kích thích kéo dài này có tác dụng tương đương với việc châm cứu liên tục, giúp điều hòa âm dương, thông kinh hoạt lạc, và phục hồi chức năng của các tạng phủ bị suy yếu. Đối với chứng mất ngủ thể Tâm Tỳ Hư, cấy chỉ catgut vào các huyệt đạo phù hợp sẽ giúp kiện Tỳ, ích khí, dưỡng Tâm, an Thần. Đây là một liệu pháp an toàn, hiệu quả, ít tốn kém, phù hợp với người bệnh mạn tính không có điều kiện đi châm cứu hàng ngày, mở ra một lựa chọn điều trị tối ưu cho các trường hợp rối loạn giấc ngủ.

3.1. Cơ chế tác dụng của cấy chỉ catgut trong điều trị

Cơ chế tác dụng của cấy chỉ catgut được giải thích trên cả hai phương diện. Theo YHCT, sợi chỉ là một dị vật được cấy vào huyệt, tạo ra một kích thích vật lý liên tục, giúp đả thông kinh mạch, điều hòa vận hành khí huyết. Quá trình tự tiêu của chỉ cũng là một quá trình hóa sinh, tạo ra kích thích ôn nhiệt tại huyệt, giúp ôn ấm và tăng cường chức năng tạng phủ. Theo y học hiện đại, việc cấy chỉ tạo ra một cung phản xạ mới, có tác dụng ức chế và phá vỡ cung phản xạ bệnh lý gây mất ngủ. Kích thích này còn thúc đẩy cơ thể sản sinh endorphin, một chất giảm đau và an thần nội sinh, giúp thư giãn thần kinh và dễ đi vào giấc ngủ hơn.

3.2. Phác đồ các huyệt cấy chỉ chữa mất ngủ tâm tỳ hư

Để điều trị mất ngủ thể Tâm Tỳ Hư, việc lựa chọn đúng các huyệt cấy chỉ chữa mất ngủ là yếu tố quyết định hiệu quả. Nghiên cứu của Nguyễn Hồng Dương (2020) đã áp dụng phác đồ huyệt theo hướng dẫn của Bộ Y tế, bao gồm các huyệt chính: Thần môn (huyệt nguyên của kinh Tâm, giúp an thần, định chí), Nội quan (an tâm, hòa vị), Tam âm giao (giao điểm 3 kinh âm ở chân, giúp bổ cả Tỳ, Can, Thận), Thái bạch (huyệt nguyên kinh Tỳ, kiện tỳ ích khí), Âm lăng tuyền (hợp huyệt kinh Tỳ, kiện tỳ hóa thấp), Chương môn (mộ huyệt của Tỳ), và Thái xung (sơ can lý khí, giúp giải tỏa căng thẳng). Sự phối hợp các huyệt này tạo ra tác động toàn diện, vừa bổ tâm tỳ, vừa điều hòa khí huyết, giải quyết tận gốc nguyên nhân gây bệnh.

IV. Bí quyết dưỡng sinh trị mất ngủ an thần ngủ ngon

Phương pháp dưỡng sinh trị mất ngủ là một hình thức tự rèn luyện thân thể và tinh thần, đóng vai trò hỗ trợ quan trọng bên cạnh liệu pháp cấy chỉ chữa mất ngủ. Dưỡng sinh, đặc biệt là khí công, giúp người bệnh chủ động tham gia vào quá trình điều trị, điều hòa hơi thở, thư giãn tâm trí và cân bằng năng lượng trong cơ thể. Theo YHCT, khí công dưỡng sinh có khả năng điều tiết âm dương, bồi bổ chân khí, và giúp khí huyết lưu thông thông suốt trong kinh lạc. Khi kết hợp với cấy chỉ, hiệu quả điều trị được nâng cao rõ rệt. Cấy chỉ tác động từ bên ngoài vào, còn tập dưỡng sinh là quá trình điều hòa từ bên trong ra. Sự cộng hưởng này giúp phục hồi chức năng của hệ thần kinh, giảm căng thẳng, lo âu - những yếu tố chính gây ra suy nhược thần kinh và rối loạn giấc ngủ. Thực hành đều đặn các bài tập thở trị mất ngủ hay thiền định chữa mất ngủ giúp tâm trí tĩnh lặng, dễ dàng đi vào giấc ngủ sâu và ngon hơn.

4.1. Tác dụng của khí công dưỡng sinh trong điều hòa âm dương

Khí công dưỡng sinh được xây dựng trên nền tảng các học thuyết của YHCT như Âm Dương, Tạng Tượng, Kinh Lạc. Mục đích của luyện tập là thông qua các động tác kết hợp với hơi thở và ý niệm để đạt được sự cân bằng của âm dương trong cơ thể. Các bài tập giúp điều hòa “khí”, mà “khí là chủ soái của huyết”. Khi khí hành thì huyết hành. Việc luyện tập giúp khí huyết lưu thông, nuôi dưỡng lục phủ ngũ tạng, đặc biệt là Tâm và Tỳ. Theo nghiên cứu trích dẫn trong luận văn, các phương pháp dưỡng sinh đã được chứng minh giúp cải thiện lưu lượng tim, tăng chỉ số nhịp alpha trên điện não đồ, cho thấy trạng thái thư giãn sâu của vỏ não, từ đó giúp an thần ngủ ngon và cải thiện sức khỏe tổng thể.

4.2. Hướng dẫn bài tập thở và thư giãn theo Nguyễn Văn Hưởng

Phương pháp dưỡng sinh của GS. Nguyễn Văn Hưởng được áp dụng trong nghiên cứu gốc là một hệ thống bài tập đơn giản nhưng hiệu quả cao. Bài tập bao gồm ba phần chính: Thư giãn, Thở 4 thì, và các động tác chống xơ cứng. Phần thư giãn giúp chủ động đưa vỏ não vào trạng thái nghỉ ngơi. Kỹ thuật “Thở 4 thì” (Hít vào - Giữ hơi - Thở ra - Thư giãn) là trọng tâm, giúp làm chủ hơi thở, tăng cường oxy cho cơ thể và làm dịu hệ thần kinh. Các động tác vận động nhẹ nhàng như “ưỡn cổ và vai lưng” hay “ưỡn mông” giúp làm mềm cơ khớp, hành khí hoạt huyết, giải tỏa ách tắc. Việc thực hành các bài tập này trước khi ngủ giúp cơ thể và tâm trí được chuẩn bị tốt nhất cho một giấc ngủ chất lượng.

V. Đánh giá hiệu quả cấy chỉ và dưỡng sinh trị mất ngủ

Nghiên cứu khoa học đã chứng minh hiệu quả vượt trội của việc kết hợp cấy chỉ chữa mất ngủ và phương pháp dưỡng sinh trị mất ngủ đối với bệnh nhân thể Tâm Tỳ Hư. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Hồng Dương (2020) tại Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam đã thực hiện một nghiên cứu can thiệp lâm sàng có đối chứng để đánh giá tác dụng của phác đồ này. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân được điều trị bằng cả cấy chỉ và tập dưỡng sinh có sự cải thiện đáng kể về mọi chỉ số giấc ngủ so với nhóm chỉ dùng thuốc. Các chỉ số khách quan như thời lượng ngủ, thời gian đi vào giấc ngủ, hiệu quả giấc ngủ đều cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Đặc biệt, chất lượng giấc ngủ được đánh giá qua thang điểm quốc tế PSQI đã giảm sâu, chứng tỏ mức độ rối loạn giấc ngủ đã được cải thiện một cách toàn diện. Phương pháp này không chỉ giúp người bệnh ngủ ngon hơn mà còn cải thiện các triệu chứng toàn thân do khí huyết kém, mang lại sức khỏe bền vững.

5.1. Cải thiện chất lượng giấc ngủ qua thang điểm PSQI

Thang điểm Chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) là một công cụ chuẩn quốc tế để đánh giá giấc ngủ. Trong nghiên cứu, điểm PSQI trung bình của nhóm được cấy chỉ kết hợp dưỡng sinh đã giảm một cách ngoạn mục sau 30 ngày điều trị. Cụ thể, điểm số đã giảm từ mức rất kém xuống mức tốt. Điều này cho thấy sự cải thiện trên cả 7 phương diện của giấc ngủ mà thang PSQI đo lường: chất lượng giấc ngủ chủ quan, độ trễ giấc ngủ, thời gian ngủ, hiệu quả giấc ngủ, các rối loạn trong giấc ngủ, việc sử dụng thuốc ngủ, và rối loạn chức năng ban ngày. Kết quả này là một bằng chứng khoa học mạnh mẽ, khẳng định hiệu quả của liệu pháp kết hợp trong việc điều trị mất ngủ tâm tỳ hư.

5.2. Kết quả lâm sàng Tăng thời lượng giảm thời gian vào giấc

Dữ liệu lâm sàng từ nghiên cứu cho thấy những thay đổi tích cực rõ rệt. Thời lượng giấc ngủ trung bình mỗi đêm của nhóm nghiên cứu tăng lên đáng kể. Đồng thời, thời gian cần thiết để đi vào giấc ngủ (độ trễ giấc ngủ) cũng được rút ngắn lại. Tình trạng thức giấc giữa đêm giảm, và người bệnh ít phàn nàn về việc thức dậy quá sớm. Hiệu quả giấc ngủ, được tính bằng tỷ lệ giữa thời gian ngủ thực tế và thời gian nằm trên giường, đã tăng từ mức kém/rất kém lên mức tốt (trên 85%). Những con số này phản ánh một sự thay đổi thực chất trong cấu trúc giấc ngủ, giúp người bệnh không chỉ ngủ được nhiều hơn mà còn có một giấc ngủ sâu và phục hồi sức khỏe tốt hơn.

5.3. Theo dõi tác dụng không mong muốn của phương pháp

Một trong những ưu điểm lớn của phương pháp kết hợp cấy chỉ và dưỡng sinh là tính an toàn cao. Nghiên cứu đã theo dõi chặt chẽ các tác dụng không mong muốn. Kết quả cho thấy, các tác dụng phụ của cấy chỉ là rất hiếm gặp và không nghiêm trọng, chủ yếu là các vết bầm tím nhỏ hoặc cảm giác hơi căng tức tại huyệt và tự hết sau vài ngày. Phương pháp tập dưỡng sinh Nguyễn Văn Hưởng hoàn toàn không ghi nhận tác dụng không mong muốn nào. So với nguy cơ lệ thuộc thuốc và các tác dụng phụ của thuốc ngủ Tây y, phác đồ điều trị này thể hiện sự an toàn vượt trội, đặc biệt phù hợp cho việc điều trị lâu dài các bệnh mạn tính như suy nhược thần kinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình nghiên cứu bệnh mất ngủ trên Thế giới và ở Việt Nam 1. Trên thế giới Mất ngủ ngày càng trở thành hiện tượng phổ biến trong xã hội hiện đại. Mất ngủ tăng theo thời gian vì những căng thẳng trong cuộc sống ngày càng tăng lên, có khuynh hướng tăng cao trong giới nữ, người cao tuổi, người bị rối loạn tâm lý và những người thiệt thòi về kinh tế xã hội [35].

Về tuổi, nhiều nghiên cứu cho rằng, tuổi cao là một yếu tố nguy cơ của mất ngủ Năm Ohayon và cộng sự nghiên cứu đối tượng có độ tuổi từ 15 trở lên thuộc nhiều quốc gia khác nhau gồm Anh, Đức, Italy nhận thấy có hơn / số người từ độ tuổi 65 trở lên có triệu chứng mất ngủ [53]. Tỷ lệ mất ngủ chung trong cộng đồng theo nhiều nghiên cứu dao động khoảng 20 - % Năm , tại Pháp, Lerger và cộng sự nghiên cứu trên 12778 cá nhân thấy 29% bị mất ngủ thường xuyên Năm , Sutton và cộng sự báo cáo 24% dân số Canada độ tuổi từ 15 trở lên bị mất ngủ Năm 1999, nghiên cứu của Ishigooka và cộng sự trên 6277 bệnh nhân ngoại trú của 11 bệnh viện ở Nhật Bản thấy có 20,3% bị mất ngủ, trong đó , % bị mất ngủ từ 1 tháng trở lên. Tỷ lệ các vấn đề về giấc ngủ đang tăng lên nhanh chóng ở các nước phát triển, gần bằng tỷ lệ được thấy ở các nước phát triển. Điều này do sự gia tăng về tỉ lệ mắc các vấn đề như trầm cảm và lo âu Như Tanzania, Kenya và Ghana có tỷ lệ 8,3% - 28,5%, Indonesia là 3,9% ở nam giới và 4,6% ở nữ giới [47].

Tại Việt Nam Theo trung tâm sức khỏe cộng đồng TPHCM cho biết, mỗi ngày ở đây có khoảng người đến khám liên quan đến giấc ngủ, bệnh rối loạn giấc ngủ rất phổ biến như các chứng ngáy, tay chân không yên, khó ngủ. 4 Theo Lương Hữu Thông tỷ lệ mất ngủ khác nhau ở 2 giới: nam 34,5 - 40%, nữ 60,0% - , % Năm , Lý Duy Hưng nghiên cứu đặc điểm lâm sàng 51 bệnh nhân rối loạn giấc ngủ trong các rối loạn liên quan đến stress thấy 96,1% có hiệu quả giấc ngủ dưới %, trong đó , % có hiệu quả giấc ngủ dưới 65% [20],[34]. Năm , Nguyễn Xuân Bích Huyền và cộng sự lần đầu tiên tiến hành nghiên cứu tỷ lệ hội chứng ngừng thở do tắc nghẽn khi ngủ trên bệnh nhân Việt Nam có ngáy và rối loạn giấc ngủ tại khoa Hô hấp, Bệnh viện Chợ Rẫy. Các bệnh nhân được chẩn đoán xác định qua kết quả đa ký hô hấp hoặc đa ký giấc ngủ.

Tác giả cho thấy tỷ lệ bệnh nhân mắc hội chứng này trong nhóm bệnh nhân đến khám vì ngáy và rối loạn giấc ngủ là 88,3% [20]. Năm , Trần Mai Phương Thảo khảo sát tình hình sử dụng thuốc điều trị mất ngủ tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương trên bệnh nhân, đã chỉ ra được một số đặc điểm lâm sàng của mất ngủ, đồng thời cho thấy hiệu quả điều trị của các nhóm thuốc ngủ là khác nhau [33]. Năm , tác giả Nguyễn Thanh Bình nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, đa ký giấc ngủ và đánh giá hiệu quả thở áp lực dương liên tục ở bệnh nhân có hội chứng ngừng thở do tắc nghẽn khi ngủ thấy hiệu quả giấc ngủ giảm, đạt 61,6% và chứng minh phương pháp này mang lại những kết quả đáng kể [12]. Tổng quan mất ngủ theo Y học hiện đại 1.

Các giai đoạn bình thường của giấc ngủ Ngày nay bằng kết quả nghiên cứu điện sinh lý kết hợp với các hiện tượng tâm sinh lý khác, người ta chia giấc ngủ thành 2 pha: pha nhanh hay còn gọi là pha vận nhanh nhãn cầu (Rapid Eye Movement: REM) và pha chậm hay còn gọi là pha không vận nhanh nhãn cầu (Non Rapid Eye Movement: NREM). Nhãn cầu chuyển động chậm lại, trương lực cơ giảm. + Giai đoạn 2: ngủ chưa sâu, xuất hiện hình thoi trên điện não bắt đầu giấc ngủ, người ngủ yên tĩnh không thấy cử động. + Giai đoạn 3: ngủ sâu, giảm hình thoi và chỉ xuất hiện sóng chậm (2 - Hz) trên điện não, chiếm từ 20 - 50% sóng delta.

+ Giai đoạn 4: ngủ rất sâu, chỉ còn sóng chậm trên điện não (2 - 4Hz), chiếm tới % sóng delta Khi đánh thức người ngủ đột ngột dậy, ở giai đoạn , đôi khi họ bị rơi vào tình trạng lú lẫn với khả năng nhận thức bị biến đổi. Theo dõi trên lâm sàng nhận thấy các cơ bắp giãn mềm, nhịp tim và nhịp thở chậm đều, thân nhiệt giảm dần, huyết áp đạt mức thấp trong giấc ngủ,… Điều này chứng tỏ rằng vai trò lớn của giấc ngủ như trạng thái mà trong đó đã diễn ra một cách tích cực nhất các quá trình hồi phục. - Pha nhanh (REM): về điện sinh lý đặc trưng đối với ba đặc điểm: + Hoạt tính điện thế thấp với tần số lẫn lộn trên điện não. + Giảm hoạt tính điện cơ + Trên điện sinh lý mắt, xuất hiện vận nhanh nhãn cầu.

Về lâm sàng nhận thấy trong pha nhanh, nhịp tim và hô hấp nhanh, huyết áp tăng nhẹ, nhãn cầu vận động nhanh (trong khi vẫn nhắm mắt), ở nam giới thường gặp cương dương vật, nhu cầu tiêu thụ ôxy não tăng cao Trong pha nhanh xuất hiện giấc mơ, nếu chúng ta đánh thức người ngủ trong thời điểm này thì họ cho biết là họ đang mơ Giấc mơ là hiện tượng tâm sinh lý bình thường, nếu giấc mơ bị phá vỡ thì giấc ngủ đó sẽ bị rối loạn và chúng ta sẽ cảm thấy rất mệt. Giấc ngủ diễn ra có tính chu kỳ bắt đầu bằng pha chậm với bốn giai 6 đoạn kế tiếp nhau và kết thúc bằng pha nhanh. Mỗi chu kỳ diễn ra trong khoảng từ 80 - phút, có nghĩa là mỗi đêm ngủ có khoảng 4 - 5 chu kỳ kế tiếp nhau. Trong các chu kỳ đầu của giấc ngủ, pha nhanh kéo dài khoảng 10 phút, càng về sau pha nhanh càng kéo dài hơn và pha chậm ngắn dần [4],[11],[13].

Cơ chế điều hòa giấc ngủ Cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất trong việc giải thích cơ chế thức - ngủ Cơ chế giấc mộng cũng như cơ chế về sự luân phiên có tính chu kỳ của giấc ngủ. Thuyết Pavlov cho rằng giấc ngủ là trạng thái ức chế lan tỏa khắp hai bán cầu và lan xuống cả vùng dưới vỏ. Giấc ngủ là trạng thái bình thường của hoạt động vỏ não, còn trạng thái thức được duy trì bởi sự hoạt động tích cực của cấu tạo lưới ở thân não. Cấu tạo lưới vừa có ảnh hưởng ức chế đối với vỏ não, nghĩa là nó đóng vai trò hoạt động dẫn truyền thần kinh cũng như duy trì thức tỉnh.

Hoạt hóa từ cấu tạo lưới lên vỏ não là kiểu hoạt hóa không đặc hiệu trong đó có sự tham gia của vùng dưới đồi, đồi thị. Những công trình nghiên cứu gần đây cho biết rằng mất ngủ thường đi đôi với những bệnh tâm thần lẫn thể xác: trầm cảm, suy tim, viêm loét dạ dày,… Ngoài ra, các nhà khoa học tìm thấy rằng mất ngủ kinh niên làm thay đổi hệ thống miễn dịch. Trong 24 giờ, chất cortisol trong nước tiểu người bị mất ngủ kinh niên có tỷ lệ thuận với thời gian mất ngủ. Chất norepinephrine cũng tăng theo tỷ lệ thuận ở những người không đi vào giấc ngủ sâu được (giai đoạn 3 và giai đoạn 4).

Những chất này ở liều lượng cao có thể gây ra nhiều bệnh tật. Thêm nữa, chất kích thích tố sinh trưởng (growth hormone) chỉ tìm thấy được ở thiểu số (3/15) những người bị mất ngủ kinh niên. Chất này cần thiết để giúp các tế bào phục hồi [13]. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh mất ngủ 1.

Bệnh nguyên - Các bệnh gây rối loạn giấc ngủ tiên phát: phổ biến nhất là hiện tượng ngừng thở khi ngủ; tình trạng này thường xảy ra ở nam giới béo có hiện tượng ngủ ngáy. Ở những người này, đường thở bị hẹp hoặc tắc nghẽn trong khi đang ngủ. Do giảm tổng lượng oxy tới phổi, gây cảm giác thiếu không khí nên người bệnh thường tỉnh giấc giữa chừng Tuy nhiên, đối với những người ngủ ngáy nhưng không có hiện tượng ngừng thở khi ngủ vẫn có giấc ngủ bình thường. Ngoài ra, các hiện tượng chân tay cử động tự phát khi ngủ cũng gây rối loạn giấc ngủ ở người cao tuổi [21],[23],[25].

- Các bệnh gây rối loạn giấc ngủ thứ phát: các bệnh gây đau (thoái hoá khớp, viêm khớp, loãng xương, đau do thiểu năng động mạch vành ), các bệnh gây tiểu đêm (do u xơ tiền liệt tuyền, đái tháo đường ) hoặc gây khó thở (suy tim, viêm phế quản, hen phế quản ) thường xảy ra vào lúc nửa đêm về sáng, làm cho người bệnh bị tỉnh giấc giữa chừng và sau đó rất khó ngủ tiếp [21],[23],[25]. - Các bệnh lý tâm thần kinh: trầm cảm, hay lo âu (về uy tín, công việc xã hội, công việc gia đình, tình hình tài chính của bản thân và gia đình ), sa sút trí tuệ là những bệnh thường hay gây rối loạn giấc ngủ ở người cao tuổi - Do thuốc: một số loại thuốc khi sử dụng ảnh hưởng tới giấc ngủ Ví dụ:  Thuốc mê, cocaine, ma tuý  Các thuốc có tác dụng kích thích  Các thuốc lợi tiểu  Một số thuốc chống suy nhược  Các loại thuốc steroid.  Các thuốc chẹn beta giao cảm  Thuốc giảm đau có chứa caffeine 8  Một số loại thuốc ho Đồng thời, nếu một người đang sử dụng các thuốc gây ngủ hoặc thuốc an thần mà dừng lại đột ngột thì có thể là nguyên nhân gây mất ngủ trở lại. - Mất ngủ do chức năng của cơ thể bị suy giảm: Đây là một nguyên nhân có thể nói là rất khó tránh khỏi.

Tuổi tác càng cao thì mọi chức năng của cơ thể đều bị suy giảm, trong đó chức năng của hệ thần kinh trung ương là rất nhạy cảm. - Mất ngủ do ảnh hưởng xấu của môi trường đang sinh sống: Môi trường sống có tác dụng rất lớn đến đời sống con người. Môi trường trong sạch, không bụi bặm, ít tiếng ồn góp phần đáng kể trong cuộc sống của người cao tuổi, làm cho người cao tuổi sống khỏe mạnh, vui vẻ và luôn làm những việc có ích cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Tuy vậy, có một số yếu tố hay gặp như: nhà chật chội, đông người, nhiều tiếng ồn ào, mất vệ sinh… làm cho người cao tuổi rất khó ngủ.