Chương 1.Cơ sở lý luận của đề tài: Chương này tổng quan một số nghiên cứu liên quan đến đề tài, làm rõ các khái niệm làm việc và lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu. Tập trung phân tích quá trình tái định cư của người dân xã Kỳ Phương: Nội dung của chương này là mô tả đặc điểm địa bàn nghiên cứu và quá trình thực hiện di dời tái định cư. Bàn về Tái định cư và những hệ quả xã hội của người dân xã Kỳ Phương: Chương này tập trung phân tích những hệ quả xã hội và tập trung vào 3 khía cạnh: việc làm và thu nhập, tệ nạn xã hội, quan hệ cộng đồng. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG CHÍNH Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu Cho đến nay các công trình nghiên cứu về tái định cư và hệ quả xã hội sau tái định cư đã được triển khai nhiều. Các nghiên cứu đó đã bàn đến nhiều chiều cạch khác nhau. Một số nghiên cứu cần kể đến là: Cuốn sách “Thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia”, (2002), của tác giả Lê Du Phong (chủ biên) đã đưa ra những kết quả nghiên cứu rõ nét về thực trạng thu nhập, đời sống, việc làm của người dân có đất bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia. Cùng với đó, tác giả đã chỉ ra rõ những khó khăn mà người dân đang đối mặt, như khó khăn về tuổi tác, tay nghề dẫn đến khó tìm được việc làm, về nơi ở không thuận tiện, không có sự hỗ trợ từ phía chính quyền.
Trên cơ sở đó, cuốn sách đã đưa ra 3 nhóm giải pháp nhằm giúp thu nhập, đời sống, việc làm của người dân được khả thi hơn, đó là: cơ chế chính sách, tổ chức quản lý, công tác chỉ đạo và thực hiện. Tuy nhiên, cuốn sách đề cập đến vấn đề thu nhập, đời sống, việc làm của người dân có đất bị thu hồi trên phạm vi quá rộng. Cuốn sách “Văn hóa các tộc người vùng lòng hồ và vùng tái định cư Thủy điện Sơn La” do Phạm Quang Hoan chủ biên (2012), đã chỉ ra việc xây dựng nhà máy thủy điện Sơn La đã ảnh hưởng đến cư dân vùng lòng hồ và vùng tái định cư về cả mặt kinh tế, xã hội, đặc biệt dưới góc độ dân tộc học, khảo tả và trình bày cụ thể, chi tiết các giá trị văn hóa truyền thống kinh tế, xã hội, vật chất, tinh thần của 9 dân tộc sống trong vùng lòng hồ và vùng tái định cư thủy điện Sơn La gồm Thái, Lự, Kinh, Hoa, Kháng, La Ha, Khơ Mú, Mảng, Hmông, Dao. Đây là tài liệu quý giá nhằm bảo tồn những truyền thống văn hóa sẽ bị biến đổi mạnh mẽ khi nhà máy thủy điện Sơn La quy mô lớn nhất cả nước được xây dựng.
Qua kết quả nghiên cứu, tác giả đã đưa ra các quan điểm, giải pháp để đẩy mạnh sản xuất, ổn định đời sống, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các tộc người vùng lòng hồ và vùng tái định cư Thủy điện Sơn La. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Sách Tác động của đô thị hóa, Công nghiệp hóa tới phát triển kinh tế và biến đổi văn hóa, xã hội ở tỉnh Vĩnh Phúc của Nguyễn Ngọc Thanh, Nguyễn Thế Trường (2009) bàn về thực trạng đô thị hóa, công nghiệp hóa và những biến đổi của kinh tế, xã hội, văn hóa ở Vĩnh Phúc dưới tác động của đô thị hóa, công nghiệp hóa, chỉ ra những tác động tích cực và những vấn đề đặt ra cần giải quyết để phát triển bền vững những năm tới. Trong cuốn “ Nông nghiệp, nông thôn, nông dân Việt Nam trong quá trình phát triển đất nước theo hướng hiện đại hóa”, (2010), tác giả Nguyễn Danh Sơn đã chỉ ra: Mối quan hệ giữa người nông dân với đất đai, khi ngày càng có nhiều hộ nông dân không còn thiết tha với ruộng đất, tình trạng nông dân bỏ hoang, cho thuê hoặc bán đất canh tác đề lên thành thị tìm công việc khác đang phổ biến. Cùng với đó tác giả cũng nhấn mạnh vai trò của đất đai đối với người dân nông thôn.
Với nghiên cứu “ Chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp ở một cộng đồng dân cư đang đô thị hóa tại thành phố Hồ Chí Minh” (2001) là một công trình nghiên cứu thành công, được đánh giá xuất sắc của tác giả Đào Quang Bình khi một mặt, điểm lại sự chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp của người dân ở một xã ngoại ô dưới tác động của đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ , mặt khác, chỉ ra các yếu tố tác động đến sự chuyển đổi ngành nghề của dân cư trong quá trình đô thị hóa. Trong nghiên cứu “Sinh kế của người nghèo sau tái định cư tại Hà Nội”, (2007) của Trung tâm hành động về sự phát triển đô thị, các tác giả đã xem xét vấn đề làm thế nào để người dân nghèo tái định cư thích nghi với cuộc sống mới, đồng thời, chỉ ra những khó khăn mà người nghèo phải đối mặt trong việc chuyển đổi sinh kế của họ để theo kịp với những thay đổi của hoàn cảnh sống. Công trình “Chính sách di dân tái định cư tại các dự án thủy điện trên đại bàn Nghệ An” là kết quả nghiên cứu của chuyên sâu của tác giả Nguyễn Thị Minh Phượng đã tập trung làm rõ thực trạng công tác tái định cư dự án Thủy điện Bản Vẽ, huyện Tương Dương, Nghệ An. Đó là công tác quy hoạch khu tái định cư nhiều bất cập các ban, ngành và các cấp ở địa phương lúng túng trong việc triển khai tái định cư cho người dân, chậm phê duyệt quy hoạch, dẫn đến chậm cấp phát vốn cho tái định cư, sau khi di dân tái định cư hơn 6 năm, nhiều 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hộ dân vẫn chưa có đất để sản xuất.
Bên cạnh đó, tác giả đã chỉ rõ một số vấn đề về cơ chế quản lý và chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư chưa thỏa đáng như các chính sách hỗ trợ lâu dài để khôi phục thu nhập và đời sống của người dân chưa được xem xét với nguồn tài chính đảm bảo trong nhiều năm. Chính sách đền bù, tái định cư của nước ta mới chỉ dừng ở việc đền bù sử dụng đất và các tài sản bị thiệt hại trực tiếp. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đã đưa ra đề xuất đối với công tác di dân tái định cư, cần tiến hành các nghiên cứu xã hội học nghiêm túc, bài bản, nắm vững nhu cầu, nguyện vọng, phong tục tập quán, lối sống…của cộng đồng các dân tộc bị ảnh hưởng, tránh đưa ra những quyết sách duy y chí và thiếu khoa học. Với tựa đề “Nghiên cứu tác động môi trường và kinh tế - xã hội của việc tái định cư vùng hồ Thủy điện Hòa Bình”, 1998, là một công trình nghiên cứu khá thành công của tác giả Nguyễn Viết Thịnh về một bức tranh toàn cảnh trong quá trình di dân tái định cư của nhà máy thủy điện Hòa Bình.
Công trình này đã để lại nhiều hậu quả về kinh tế xã hội, cụ thể là người dân sau khi tái định cư gặp rất nhiều khó khăn trong sinh kế. Do thiếu đất sản xuất, không có việc làm dẫn đến tình trạng khai thác gỗ trái phép, phá rừng làm nương rẫy, trẻ em nghỉ học sớm, nghèo đói gia tăng. Nghiên cứu “Những vấn đề xã hội nảy sinh từ việc thu hồi đất nông nghiệp cho phát triền đô thị và khu công nghiệp”, của tác giả Bùi Thị Ngọc Lan đã làm rõ những vấn đề bất cập sau thu hồi đất nông nghiệp để phát triển đô thị và khu công nghiệp đó là: Một bộ phận người dân bị thất nghiệp hoặc thiếu việc làm. Tình trạng ô nhiệm môi trường gia tăng.
Tình trạng di dân dẫn đến khó khăn trong vấn đề tổ chức quản lý. Trên cơ sở những bất cập nghiên cứu đã đề ra một số giải pháp: Tăng cường vai trò quản lý của nhà nước, các cấp, các ban ngành trong việc chuyển đổi đất nông nghiệp sang phát triển đô thị và khu công nghiệp; Đào tạo nghề cho người lao động nhất là thanh niên nông thôn; Nghiên cứu bổ sung sửa đổi việc thực hiện chính sách bồi thường đất nông nghiệp; Phát triển khu công nghiệp, đô thị mới theo hướng công viên công nghiệp [15] Xung quanh vấn đề tái định cư, hệ quả xã hội sau tái định cư cũng là chủ đề thu hút sự quan tâm của một số luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận án Tiến sĩ “ Sự biến đổi cơ cấu lao động – việc làm ở nông thôn ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh hiện nay “, là kết quả nghiên cứu của tác giả Lê Hải Thanh bàn về tình hình biến đổi lao động – việc làm và những nhân tố tác động tới sự biến đổi cơ cấu lao động-việc làm ở nông thôn ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh. Luận án đã phân tích rõ những tác động đến cơ cấu việc làm và lao động, trên cơ sở đó, làm sáng tỏ sự thay đổi của cơ cấu việc làm từ nông nghiệp sang các các ngành nghề phi nông nghiệp khác như dịch vụ, làm thuê, tiểu thương,…cũng như thế, luận án làm sáng tỏ sự thay đổi của cơ cấu lao động ở ngoại thành từ nông dân sang các thành phần lao động khác dưới tác động của đô thị hóa.
Luận văn Thạc sĩ “Sinh kế của các hộ dân tái định cư ở vùng bán ngập huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La” là một nghiên cứu đi sâu của tác giả Phạm Minh Hạnh bàn về thực trạng và những bất cập liên quan đến sinh kế người dân tái định cư bởi dự án thủy điện Sơn La ở một địa phương tỉnh Sơn La trong điều kiện thiếu đất sản xuất, đất sản xuất xấu nhưng lại không được bổ sung bằng các nguồn sinh kế khác ngoài nông nghiệp. Trên cơ sở đó tác giả đã đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân sau tái định cư.