Phát triển cây dược liệu Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng

Luận văn phân tích thực trạng, tiềm năng và giải pháp phát triển bền vững cây dược liệu hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Linh
• Người hướng dẫn: TS. Hà Thị Hòa
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển Nông thôn
• Đề tài: Phát triển cây dược liệu Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tiềm năng phát triển Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc

Hà thủ ô đỏ là một cây dược liệu quý với giá trị kinh tế cao, đặc biệt phù hợp với điều kiện khí hậu và địa hình của huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. Nghiên cứu từ Đại học Nông Lâm Thái Nguyên cho thấy cây dược liệu này có tiềm năng phát triển mạnh mẽ tại địa bàn. Sản xuất Hà thủ ô đỏ không chỉ đem lại thu nhập cao cho nông dân mà còn tạo ra sản phẩm OCOP chất lượng. Các hộ nông dân đang từng bước nhận thức được giá trị của cây dược liệu Hà thủ ô trong phát triển kinh tế nông thôn. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, diện tích đất khả dụng và nhu cầu thị trường ngày càng tăng, phát triển Hà thủ ô đỏ hứa hẹn là hướng đi bền vững cho nông nghiệp Bảo Lạc.

1.1. Giá trị kinh tế của Hà thủ ô đỏ

Cây dược liệu Hà thủ ô đỏ mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể cho nông dân. Sản phẩm từ Hà thủ ô được bán với giá cao, đặc biệt các sản phẩm OCOP Hà thủ ô đỏ được định giá cao hơn 30-50% so với sản phẩm thông thường. Thu nhập từ trồng cây Hà thủ ô giúp nông dân tăng thu nhập bán niên và là cơ hội thoát nghèo cho các hộ nông thôn.

1.2. Điều kiện tự nhiên và khí hậu thuận lợi

Huyện Bảo Lạc có điều kiện tự nhiên tương đối thuận lợi cho trồng dược liệu Hà thủ ô. Độ cao 600-800m, độ ẩm khí hậu ôn đới, lượng mưa phù hợp tạo điều kiện lý tưởng cho sản xuất Hà thủ ô đỏ. Đất đai phong phú, nhân lực sẵn có là những lợi thế để phát triển cây dược liệu này bền vững.

II. Thực trạng sản xuất Hà thủ ô đỏ hiện nay

Tình hình sản xuất Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc cho thấy sự gia tăng về diện tích và sản lượng trong những năm gần đây. Tuy nhiên, phát triển cây dược liệu Hà thủ ô vẫn còn nhiều hạn chế. Diện tích trồng Hà thủ ô chỉ chiếm một phần nhỏ so với tiềm năng, các hộ nông dân chủ yếu áp dụng kỹ thuật truyền thống, chưa có liên kết bền vững giữa sản xuất và tiêu thụ. Chất lượng sản phẩm dược liệu Hà thủ ô đỏ chưa ổn định, thiếu sự chứng nhận về tiêu chuẩn. Sản phẩm OCOP Hà thủ ô mới được khởi động không lâu, chưa có chiến lược tiêu thụ rõ ràng.

2.1. Diện tích trồng và tình hình sản xuất

Diện tích trồng Hà thủ ô đỏ tại Bảo Lạc hiện khoảng vài trăm hectares, chủ yếu tập trung ở các xã có điều kiện địa hình thích hợp. Cây dược liệu Hà thủ ô được trồng theo mô hình nhỏ lẻ, chưa có liên kết hợp tác hiệu quả. Năng suất trung bình còn thấp do hạn chế về kỹ thuật canh tác.

2.2. Thách thức trong phát triển sản phẩm OCOP

Sản phẩm OCOP Hà thủ ô đỏ gặp khó khăn trong tiêu thụ và xây dựng thương hiệu. Thiếu vốn để đầu tư cơ sở chế biến, đóng gói sản phẩm; chưa có chiến lược marketing hiệu quả; thiếu kết nối với các thị trường tiêu thụ rộng là những trở ngại lớn cho phát triển dược liệu Hà thủ ô thành sản phẩm OCOP chất lượng.

III. Những yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất

Phát triển sản xuất Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác nhau. Về mặt diện tích đất, nguồn lực đất sẵn có nhưng cần quy hoạch hợp lý. Vốn sản xuất là yếu tố hạn chế lớn nhất, nông dân thiếu vốn để đầu tư vào giống cây, phân bón, nhân công. Cơ sở hạ tầng như đường giao thông, nước tưới tiêu, kho lưu trữ còn yếu kém. Tập quán canh tác truyền thống khó thay đổi, các hộ chưa sẵn sàng áp dụng khoa học kỹ thuật mới. Thị trường tiêu thụ sản phẩm không ổn định, thiếu liên kết ổn định giữa sản xuất và tiêu thụ. Chính sách hỗ trợ từ chính quyền còn hạn chế.

3.1. Vốn và cơ sở hạ tầng

Thiếu vốn sản xuất là rào cản lớn nhất cho nông dân phát triển cây Hà thủ ô. Nông dân khó tiếp cận các dịch vụ tín dụng để mở rộng diện tích, mua giống chất lượng. Cơ sở hạ tầng từng xã còn chậm, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thụ sản phẩm Hà thủ ô đỏ và chi phí sản xuất.

3.2. Thị trường tiêu thụ và chính sách

Thị trường tiêu thụ sản phẩm dược liệu Hà thủ ô chưa ổn định, nông dân gặp khó khăn trong tìm kiếm thị trường. Chính sách hỗ trợ phát triển cây dược liệu từ địa phương chưa đủ mạnh, cần có các cơ chế khuyến khích mạnh hơn để nông dân mạnh dạn đầu tư vào sản xuất Hà thủ ô đỏ.

IV. Giải pháp phát triển bền vững Hà thủ ô đỏ

Để phát triển bền vững cây dược liệu Hà thủ ô đỏ tại Bảo Lạc, cần triển khai các giải pháp tổng hợp. Thứ nhất, tuyên truyền phát triển Hà thủ ô để nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị kinh tế và lợi ích sức khỏe. Thứ hai, cải thiện chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện tiếp cận vốn vay ưu đãi cho nông dân. Thứ ba, xây dựng thị trường tiêu thụ bền vững thông qua liên kết chuỗi giá trị, kết nối với các thương lái, tổ chức chế biến. Thứ tư, hỗ trợ khoa học kỹ thuật qua đào tạo, cung cấp giống chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật canh tác tiên tiến. Thứ năm, phát huy vai trò các tổ chức, hợp tác xã trong phát triển sản phẩm OCOP Hà thủ ô đỏ chất lượng cao.

4.1. Tuyên truyền tập huấn và hỗ trợ kỹ thuật

Cần tuyên truyền rộng rãi về giá trị, lợi ích của cây Hà thủ ô đỏ để thay đổi nhận thức. Tổ chức tập huấn kỹ thuật về trồng, chăm sóc, thu hoạch sản phẩm dược liệu Hà thủ ô chất lượng cao. Cung cấp giống Hà thủ ô chuẩn, hỗ trợ phân bón, dụng cụ nông nghiệp để nâng cao năng suất sản xuất Hà thủ ô đỏ.

4.2. Xây dựng thị trường và liên kết chuỗi giá trị

Kết nối nông dân với các doanh nghiệp, thương lái để bảo đảm tiêu thụ ổn định sản phẩm Hà thủ ô đỏ. Hỗ trợ phát triển sản phẩm OCOP Hà thủ ô thông qua đầu tư cơ sở chế biến, bao bì. Xây dựng thương hiệu, tiến hành marketing sản phẩm dược liệu Hà thủ ô trên thị trường trong và ngoài nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Những cây dược liệu (Thảo dược) là một loại nguyên liệu cực kỳ nhiều giá trị với việc sở hữu rất nhiều hoạt chất sinh học có khả năng chữa bệnh hoặc tăng cường sức khỏe cho con người. Điều này tạo ra rất nhiều tiềm năng trong việc sản xuất các loại thuốc dựa trên nền tảng là thảo dược. Cây Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum) là một trong những loại cây dược liệu nổi bật với giá trị kinh tế đáng kể.

Những hoạt chất trong loại cây này có tác dụng bổ gan thận, bổ khí huyết, và tăng cường sức khỏe cũng như là sinh lực. Chính vì vậy, Hà thủ ô đỏ thường được dùng làm một nguyên liệu trong các bài thuốc cổ truyền chữa đau lưng, thoái hóa xương khớp, yếu sinh lý, thiếu máu, phụ nữ khí hư bạch đới, kinh nguyệt không đều … Ngoài ra, những bài thuốc có Hà thủ ô đỏ cũng có thể dùng để chống lão hóa, tăng cường hệ miễn dịch, và điều hòa huyết áp. Những tác dụng này đều đã được khoa học chứng minh thông qua nhiều nghiên cứu được đăng tải trên các nền tảng uy tín (Đỗ Tất Lợi, 2003), (Tạp chí Thầy thuốc Việt Nam, 2007). Tại Việt Nam, cây Hà thủ ô đỏ mọc tự nhiên ở những tỉnh khu vực miền núi phía Bắc, trải dài xuống khu vực Bắc Trung Bộ.

Loài cây này được tìm thấy nhiều ở Hà Giang, Lào Cai, Sơn La, Lai Châu, và Cao Bằng. Cây Hà thủ ô đỏ cũng đã được canh tác ở nhiều nơi, ở cả những tỉnh miền Nam như Lâm Đồng, Đắc Lắc, và Bình Định. Trong những địa điểm đã kể trên, tỉnh Cao Bằng là một khu vực nổi bật hơn cả. Những điều kiện tự nhiên ở nơi đây như địa hình núi cao hiểm trở và khí hậu cận nhiệt đới gió mùa miền núi đã tạo ra nhiều quẩn thể cây dược liệu phong phú, trong đó cỏ Hà thủ ô đỏ.

Thực tế, vào năm 2006, viện Dược liệu đã nghiên cứu và đánh giá 15 loại cây dược liệu quý hiếm tại 05 huyện trực thuộc tỉnh Cao Bằng, từ đó đưa ra kết luận rằng Hà thủ ô đỏ là cây thuốc quý chiếm số lượng. Tuy nhiên, loại cây này vẫn cần phải có các biện pháp bảo tồn và khai thác vừa phải để có thể sử dụng 2 bền vững (Nguyễn Thượng Dong, 2005). Chính vì vậy, một dự án khoa học đã tiến hành nghiên cứu loại cây này để có thể tìm ra những giải pháp và phục vụ bài toán phát triển Hà thủ ô đỏ một cách hợp lý. Tuy nhiên, kết quả của những dự án trên mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá thực trạng phân bố và trồng thử nghiệm loại cây này một cách rải rác.

Bên cạnh đó, các vùng trồng dược liệu chuyên biệt chưa được hệ thống hóa. Việc phát triển sản phẩm dựa trên thị trường và thương mại hóa gần như chưa được đề cập. Đây là một phần lý do khiến cho chiến lược phát triển cây dược liệu nói chung và cây Hà thủ ô đỏ nói riêng tại tỉnh Cao Bằng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Trong tương lai, những nghiên cứu về thiết lập chuỗi giá trị từ việc sản xuất giống, nuôi trồng, thu hoạch, chế biến, sản xuất sản phẩm, và phân phối chắc chắn sẽ là những tiền đề quan trọng để khắc phục những hạn chế trên, tạo ra định hướng tối ưu cho việc khai thác loại cây quý giá này.

Huyện Bảo Lạc là một huyện trực thuộc tỉnh Cao Bằng với khí hậu thuận lợi, hơn nữa lại sở hữu những tán rừng lớn, tạo điều kiện rất lớn cho cây dược liệu nói chung và cây Hà thủ ô đỏ nói riêng. Tuy nhiên, diện tích của cây Hà thủ ô đỏ chưa thật sự lớn mặc cho chính quyền huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng cũng đã phát triển thêm diện tích nuôi trồng ở các xã và thị trấn trực thuộc. Việc này phần nào hạn chế sự phổ biến cần có dành cho thương hiệu Hà thủ ô đỏ đến từ huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. Hiện tại, các số liệu thống kê chính thức về diện tích và sản lượng Hà thủ ô đỏ trên địa bàn tỉnh huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng vẫn chưa được đánh giá một cách rõ ràng.

Trong khi đó trình độ và công nghệ sản xuất các sản phẩm từ Hà Thủ Ô tại khu vực huyện này vẫn còn khá thô sơ, chủ yếu dựa vào kỹ thuật thủ công (UBND huyện Bảo Lạc, Báo cáo KTXH năm 2022). Tuy vậy, loại cây dược liệu này của huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng cũng đã được nghiên cứu đánh giá về chất lượng, trong đó tập trung nhiều vào tác dụng dược lý của chúng. Thành phần của Hà thủ ô đỏ tại huyện này được đánh giá cao hơn khá nhiều 3 so với những cây Hà thủ ô đỏ được trồng tại các tỉnh khác. Cụ thể, hàm lượng hoạt chất anthraglycozit trong củ Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng đạt khoảng 1,8%.

Đây chính là một trong những thành phần quan trọng nhất trong củ của cây dược liệu này, cần được tách chiết triệt để trong quá trình chế biến và tạo ra các sản phẩm thực phẩm, thực phẩm chức năng, và dược phẩm. Xuất phát từ những nhu cầu và cơ sở kể trên, đề tài “Phát triển cây dược liệu Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng” đã được lựa chọn để thực hiện nhằm đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn về mở rộng và phát triển một cách bền vững mô hình cây Hà thủ ô đỏ tại địa phương này. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển cây Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. - Đánh giá thực trạng sản xuất cây Hà thủ ô đỏ trên địa bàn huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng.

- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển sản xuất cây Hà thủ ô đỏ trên địa bàn huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. - Đề xuất những giải pháp nhằm phát triển sản xuất bền vững cây Hà thủ ô đỏ trên địa bàn huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu của đề tài Vấn đề về phát triển sản xuất cây Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng.

Đề nghị bổ sung đối tượng điều tra (nếu có). Phạm vi nghiên cứu đề tài - Về không gian: Đề tài được nghiên cứu trên địa bàn huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. 4 - Về thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng phát triển cây dược liệu Hà thủ ô đỏ trên địa bàn huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng trong khoảng thời gian từ năm 2020 đến 2022, số liệu điều tra khảo sát năm 2023 4. Ý nghĩa của đề tài 4.

Ý nghĩa khoa học - Đề tài nghiên cứu và đánh giá Thực trạng phát triển cây dược liệu Hà thủ ô đỏ tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng đây là một cây trồng có tiềm năng xóa đói giảm nghèo trên địa bàn huyện, đề tài góp phần tạo thêm các dữ liệu khách quan hữu ích cho các nhà quản lý nông nghiệp tham khảo để phát triển kinh tế tại địa phương. Vậy nên những kết luận của đề tài sẽ tạo ra nền tảng cho nghiên cứu khoa học về lĩnh vực này, đồng thời tạo cơ sở cho những định hướng quy hoạch phát triển cây dược liệu trong tương lai và tạo thêm những dữ liệu khách quan hữu ích cho tiến trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa. - Đề tài sẽ được sử dụng như một liệu tham khảo chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Khoa học cây trồng, Lâm nghiệp cho trường, các khoa chuyên môn và các nghiên cứu sinh thuộc các khóa tiếp theo trong ngành. Hơn nữa, việc thực hiện đề tài cũng sẽ tạo điều kiện học viên tự hệ thống hóa những kiến thức đã học và áp dụng vào thực tế.

Ý nghĩa thực tiễn - Đề tài sẽ chỉ ra và làm rõ nhiều mặt tích cực và mặt tiêu cực trong việc phát triển trồng cây dược liệu mà cụ thể là trồng cây Hà thủ ô đỏ trên địa bàn huyện Bảo Lạc tỉnh Cao Bằng, từ đó tạo ra nền tảng để đề xuất những giải pháp có tính áp dụng thực tế để khắc phục những khó khăn trong phát triển cây dược liệu Hà thủ ô đỏ tại địa phương, góp phần đẩy nhanh công cuộc tạo sinh kế mới, chuyển đổi cơ cấu cây trồng xóa đói giảm nghèo cho địa phương. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 1.1 Phát triển + Nghiên cứu của tác giả (Đỗ Kim Chung, 2014) cho biết khái niệm “Phát triển” là một phạm trù trong triết học, dùng để ám chỉ sự tiến bộ của một sự vật từ thấp cho đến cao, từ đơn giản cho đến phức tạp, hoặc đến những mức độ hoàn thiện hơn của sự vật đó. Quá trình này vừa có thể diễn ra dần dần, vừa có thể đột phá và tạo ra sự ra đời của cái mới, thay thế cái cũ.

Nhìn chung, theo quan điểm này, sự phát triển gắn liền với sự thay đổi liên quan đến chất lượng theo hướng tích cực dần, dẫn tới một cấp độ cao hơn của sự vật ban đầu. Trong bất cứ lĩnh vực nào, sự phát triển đều đóng một vai trò rất quan trọng và được phản ánh thông qua sự gia tăng của các thành tố về mặt số lượng, chất lượng, cơ cấu, thể chế, chủng loại, và nhiều những khía cạnh khác nữa + Trong phạm trụ quản lý kinh tế, “Phát triển” là một thuộc tính rất quan trọng, đặc biệt khi liên quan đến những yếu tố về bình đẳng cơ hội, quyền tự do về chính trị, và quyền tự do của công dân. Phát triển kinh tế trong những ngành sản xuất thường gắn liền với sự gia tăng về mặt vật chất. + Tóm lại, sự phát triển có thể được hiểu theo những quan điểm sau: - Phát triển là sự gia tăng về mặt số lượng và thay đổi về mặt chất lượng theo hướng tích cực, hoàn thiện hơn.

- Phát triển là sự gia tăng về cả chiều rộng và chiều sâu. - Phát triển là sự tăng trưởng về mặt quy mô và sự hoàn thiện về mặt cơ cấu. Phát triển sản xuất + “Sản xuất” có thể được hiểu là một quá trình sử dụng tư liệu sản xuất và sức lao động của con người để tạo ra một sản phẩm đầu ra hữu ích. Từ 6 định nghĩa “sản xuất” và “phát triển” như trên, có thể rút ra cách hiểu cho định nghĩa “phát triển sản xuất” là một quá trình tăng tiến và hoàn thiện hơn về mặt quy mô cũng như là cơ cấu sản xuất.