Y học hạt nhân và xạ trị

Giáo trình mô đun y học hạt nhân và xạ trị Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa (2024)

• Tác giả: Mai Văn Bảy
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Kỹ thuật hình ảnh y học
• Đề tài: Y học hạt nhân và xạ trị
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình y học hạt nhân và xạ trị năm 2024

Giáo trình y học hạt nhân và xạ trị được Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa ban hành theo Kế hoạch số 400/KH-CĐYT năm 2024. Tài liệu đào tạo sinh viên ngành Kỹ thuật hình ảnh y học theo Thông tư 01/2024/BLĐTBXH. Mục tiêu trọng tâm là trang bị kiến thức nền tảng về phóng xạ và kỹ thuật điều trị ung bướu. Sinh viên tiếp cận các kiến thức từ vật lý bức xạ hạt nhân đến chẩn đoán hình ảnh chức năng. Tài liệu đóng vai trò kim chỉ nam trong chuẩn hóa hoạt động giảng dạy y khoa. Các chuyên gia bộ môn chẩn đoán hình ảnh trực tiếp tham gia biên soạn bài giảng. Sinh viên được rèn luyện năng lực tư duy khoa học và thao tác lâm sàng chuẩn xác. Nội dung giáo trình bao quát các bài học về đồng vị phóng xạ trong đánh giá chức năng gan, thận, xương và tuyến giáp. Hệ thống kiến thức xạ trị ung thư vòm họng, ung thư phổi và ung thư vú cũng được phân tích chi tiết. Giáo trình đáp ứng yêu cầu thực tiễn của các bệnh viện và trung tâm y tế hiện nay. Nguồn học liệu chất lượng này giúp đào tạo đội ngũ kỹ thuật viên hình ảnh y học vững tay nghề và giàu y đức.

1.1. Bối cảnh ban hành giáo trình tại Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa có truyền thống hơn sáu mươi năm đào tạo nhân lực ngành y dược. Nhà trường thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm chuẩn hóa năng lực đầu ra cho sinh viên. Mô đun y học hạt nhân và xạ trị thuộc chương trình đào tạo kỹ thuật hình ảnh trình độ cao đẳng. Tài liệu được ban hành chính thức theo Kế hoạch 400/KH-CĐYT vào tháng 5 năm 2024. Quyết định biên soạn bám sát Thông tư 01/2024/BLĐTBXH của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội. Tập bài giảng do đội ngũ bác sĩ, cử nhân giàu kinh nghiệm thuộc bộ môn chẩn đoán hình ảnh thực hiện. Tác phẩm bảo đảm giá trị tham khảo chuyên môn cao và tuân thủ bản quyền đào tạo.

1.2. Mục tiêu đào tạo kỹ thuật hình ảnh y học

Chương trình đào tạo hướng tới việc nâng cao kỹ năng thực hành cho sinh viên. Người học nắm vững các nguyên tắc cơ bản về bệnh lý ung thư và các phương pháp xạ trị hiện đại. Sinh viên được trang bị kiến thức về các đồng vị phóng xạ thông dụng trong chẩn đoán y khoa. Khả năng vận hành thiết bị ghi hình hạt nhân và kiểm soát an toàn bức xạ được ưu tiên hàng đầu. Sinh viên học cách phối hợp đa chuyên khoa để hỗ trợ bác sĩ lâm sàng hiệu quả. Tài liệu giúp học viên tự tin vận dụng kiến thức vào môi trường làm việc thực tế sau khi tốt nghiệp. Chuẩn đầu ra đáp ứng tiêu chuẩn hành nghề của các cơ sở y tế hiện hành.

II. Phân tích thách thức theo giáo trình y học hạt nhân và xạ trị

Quá trình chẩn đoán và điều trị bức xạ luôn đối mặt với nhiều rào cản phức tạp. Kỹ thuật viên hình ảnh phải đối chiếu đồng thời chức năng sinh lý và giải phẫu bệnh lý. Phương pháp ghi hình nhấp nháy đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối trong định lượng liều lượng dược chất phóng xạ. Sự biến thiên đồ thị thận đồ phản ánh rõ nét sự suy giảm tưới máu hoặc tình trạng tắc nghẽn đường tiết niệu. Hiện tượng nhiễu ảnh do cử động hô hấp thường làm nhòe bờ các cơ quan như thận và gan. Sự cố lệch pha vị trí chiếu tia xạ có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến các mô lành lân cận. Bên cạnh đó, các biến chứng tế bào do bức xạ ion hóa đòi hỏi quá trình giám sát lâm sàng chặt chẽ. Khối u vòm họng thường nằm sát các cấu trúc thần kinh quan trọng và nền sọ. Việc nhận định giai đoạn hạch cổ N1 đến N3 cũng tạo ra nhiều khó khăn khi lập kế hoạch xạ trị. Nguy cơ di căn sớm tiềm ẩn ngay cả khi chưa phát hiện hạch di căn trên lâm sàng. Kỹ thuật viên phải nhận diện chính xác các nguy cơ để hạn chế sai sót kỹ thuật.

2.1. Phân tích bất thường chức năng trên thận đồ phóng xạ

Thận đồ phóng xạ bình thường phản ánh rõ ba pha mạch, tiết và bài tiết. Pha mạch biểu thị lưu lượng tưới máu thận trong 20 đến 30 giây đầu. Pha tiết thể hiện khả năng hấp thu hippuran của tế bào ống thận. Pha bài tiết chứng minh sự lưu thông của nước tiểu xuống bàng quang. Khi có bệnh lý hẹp động mạch thận, pha mạch suy giảm nghiêm trọng. Đỉnh đồ thị xuất hiện chậm trễ hoặc biến dạng rõ rệt. Tình trạng tắc nghẽn đường tiết niệu cấp do sỏi làm nhánh bài tiết không thể đi xuống. Khối u chèn ép từ ngoài cũng gây ứ trệ chất phóng xạ kéo dài. Việc phân tích chính xác từng đoạn xung giúp phát hiện sớm suy thận nguyên phát.

2.2. Vấn đề kiểm soát liều chiếu và biến chứng xạ trị

Xạ trị đòi hỏi sự cân bằng tuyệt đối giữa tiêu diệt khối u và bảo vệ mô lành. Mức liều tích lũy từ 45 Gy đến 70 Gy có nguy cơ gây viêm loét niêm mạc trầm trọng. Bệnh nhân ung thư vòm họng thường chịu tác dụng phụ xơ cứng vùng cổ và khô miệng. Tia xạ đi qua các tạng quan trọng như tủy sống và mắt dễ tạo ra tổn thương vĩnh viễn. Việc phân liều 2 Gy mỗi ngày đòi hỏi bệnh nhân duy trì thể trạng liên tục suốt nhiều tuần. Sai số trong bố trí trường chiếu có thể làm tái phát tế bào ác tính tại rìa u. Do đó, kiểm định liều bức xạ trước mỗi chu kỳ điều trị là yêu cầu bắt buộc.

III. Giải pháp phương pháp từ giáo trình y học hạt nhân và xạ trị

Giáo trình đưa ra các phương pháp kỹ thuật xạ trị và định vị hình ảnh rất cụ thể. Kỹ thuật xạ trị ung thư vòm mũi họng được tiêu chuẩn hóa bằng kỹ thuật ba trường chiếu. Hai trường bên đối diện song song tập trung triệt để vào khối u nguyên phát và hạch góc hàm. Một trường thẳng mũi bổ sung định vị khối u xâm lấn xoang với tấm che chì bảo vệ mắt. Diện hạch cổ tiếp nhận chùm tia trước sau và được che chắn thanh quản cẩn trọng. Kỹ thuật viên thu nhỏ trường chiếu khi liều hấp thụ đạt ngưỡng 50 Gy nhằm bảo vệ tủy sống C1 đến C7. Giáo trình cũng cập nhật xu thế phối hợp hóa xạ trị đồng thời với thuốc Cisplatin và 5FU. Sự kết hợp này mang lại hiệu quả vượt trội trong kiểm soát các vi di căn xa. Phẫu thuật nạo vét hạch được chỉ định linh hoạt sau khi bệnh nhân hoàn tất các chu kỳ tia xạ. Trong chẩn đoán, kỹ thuật ghi hình nhấp nháy Scintigram giúp hiển thị cấu trúc cơ quan một cách rõ nét. Hình ảnh phóng xạ đồng đều hỗ trợ bác sĩ đánh giá chính xác mức độ tổn thương nội tạng.

3.1. Kỹ thuật thiết lập trường chiếu xạ và che chắn chì

Kỹ thuật thiết lập trường chiếu đóng vai trò quyết định độ an toàn của ca xạ trị. Bệnh nhân luôn nằm ngửa ngay ngắn trên bàn xạ để giữ cố định trường chiếu. Kỹ thuật viên dùng tấm chì che phủ mắt hai bên khi chiếu trường thẳng mũi. Trường cổ trước được che chì thanh quản kỹ lưỡng nhằm tránh phù nề đường thở. Trường cổ sau sử dụng tấm chắn chì che dọc từ đốt sống C1 đến C7. Phương pháp nâng liều tại chỗ bằng xạ trị áp sát được áp dụng nếu u nguyên phát còn sót lại. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các tấm chắn bảo vệ tối đa các cơ quan cảm ứng nhạy bức xạ.

3.2. Phác đồ phối hợp hóa trị và xạ trị hiện đại

Phối hợp hóa xạ trị đồng thời là xu thế can thiệp y học hiện đại hàng đầu. Phác đồ này đặc biệt hiệu quả đối với bệnh nhân trẻ có thể trạng tốt. Các hóa chất chủ lực gồm Cisplatin và 5FU giúp gia tăng độ nhạy bức xạ của tế bào u. Sự kết hợp ngăn chặn tế bào ung thư kháng tia và hỗ trợ triệt tiêu vi di căn. Liều xạ phân chia 2 Gy mỗi ngày, đạt tổng liều 10 Gy mỗi tuần. Tùy theo giai đoạn hạch từ N0 đến N3, mức liều biến thiên từ 45 Gy đến 70 Gy. Phẫu thuật chỉ can thiệp nạo vét đối với các tổn thương hạch còn sót lại sau xạ.

IV. Kết luận ứng dụng cho giáo trình y học hạt nhân và xạ trị mới

Giáo trình y học hạt nhân và xạ trị năm 2024 đóng góp giá trị đào tạo thiết thực cho ngành kỹ thuật hình ảnh y học. Tài liệu liên kết nhuần nhuyễn giữa kiến thức lý thuyết cơ bản và kỹ năng thực hành lâm sàng. Sinh viên nắm vững từ cơ chế vật lý phóng xạ đến cách đọc kết quả ghi hình thận và gan. Quy trình lập phác đồ xạ trị các bệnh ung thư phổ biến được chuẩn hóa rõ ràng. Đây là nền tảng vững chắc giúp kỹ thuật viên tương lai làm chủ trang thiết bị bức xạ tiên tiến. Đội ngũ y tế trẻ được trang bị năng lực chẩn đoán chính xác và tư duy xử lý an toàn bức xạ. Sự xuất hiện của cuốn giáo trình này giải quyết tình trạng thiếu hụt tài liệu chuyên sâu cấp cao đẳng. Tài liệu hỗ trợ công tác giảng dạy thống nhất giữa các giảng viên trong toàn trường. Nhờ đó chất lượng đầu ra của kỹ thuật viên y học hạt nhân không ngừng được nâng cao. Giáo trình chính là tài liệu tham khảo quý giá cho toàn bộ học viên và cán bộ y tế thực hành.

4.1. Khả năng ứng dụng thực tế tại bệnh viện

Sinh viên tốt nghiệp có thể trực tiếp làm việc tại các khoa y học hạt nhân và trung tâm ung bướu. Kỹ thuật viên dễ dàng vận hành máy xạ trị gia tốc và hệ thống máy chụp SPECT hiện đại. Quy trình chuẩn bị dược chất phóng xạ cùng kỹ năng định vị bệnh nhân được thực hiện bài bản. Việc áp dụng đúng kỹ thuật che chì giúp bảo vệ sức khỏe cho người bệnh và nhân viên y tế. Khả năng phân tích hình ảnh thận đồ và xạ hình xương hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán nhanh chóng. Những kỹ năng thực tế này đáp ứng hoàn hảo tiêu chuẩn tuyển dụng y tế hiện nay.

4.2. Định hướng cập nhật chương trình y học hạt nhân

Ngành y học hạt nhân và xạ trị trên thế giới không ngừng phát triển mạnh mẽ. Nhà trường chủ động tiếp thu ý kiến từ các chuyên gia đầu ngành để bổ sung kiến thức mới. Nội dung giảng dạy sẽ tiếp tục tích hợp công nghệ xạ trị điều biến liều IMRT và xạ phẫu định vị. Các kỹ thuật chẩn đoán phân tử bằng máy PET-CT cũng được đưa vào lộ trình đào tạo kế tiếp. Sinh viên được khuyến khích nghiên cứu khoa học và tiếp cận công nghệ y tế tiên tiến. Tinh thần không ngừng đổi mới giúp chương trình luôn giữ vững vị thế đào tạo uy tín chất lượng cao.

Nội dung chính

Giáo Trình Mô Đun: Y Học Hạt Nhân Và Xạ Trị (Mã Mô Đun: MĐ 32)

---

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình mô đun Y học hạt nhân và xạ trị (Mã mô đun: MĐ 32) là tài liệu giảng dạy và học tập chính thức thuộc khối kiến thức chuyên ngành dành cho sinh viên trình độ cao đẳng, ngành Kỹ thuật hình ảnh y học. Tài liệu được ban hành kèm theo Kế hoạch số 400/KH-CĐYT ngày 31 tháng 05 năm 2024 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa, xây dựng dựa trên chương trình đào tạo năm 2024 của nhà trường và tuân thủ các quy định tại Thông tư số 01/2024/BLĐTBXH ngày 19 tháng 02 năm 2024 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

Về vị trí trong khung đào tạo, mô đun MĐ 32 được bố trí giảng dạy sau khi sinh viên đã hoàn thành các mô đun cơ sở và chuyên môn bao gồm: Chẩn đoán X-quang, Kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính (CT), và Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ (MRI). Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định cụ thể theo ba tiêu chuẩn chuẩn đầu ra:

• Về kiến thức: Người học trình bày được các khái niệm cơ bản về hiện tượng phóng xạ, bức xạ ion hóa, cơ chế tương tác sinh học; mô tả nguyên lý chẩn đoán các bệnh lý cơ quan (xương, gan, thận, tuyến giáp) bằng đồng vị phóng xạ; nêu các chỉ định, phác đồ sử dụng I-131 trong bệnh lý tuyến giáp và liệt kê ứng dụng của tia xạ trong điều trị các bệnh ung thư phổ biến.
• Về kỹ năng: Phân tích được ưu thế và hạn chế của các phương pháp y học hạt nhân và xạ trị; thực hiện đúng quy trình kỹ thuật chuẩn bị người bệnh và hỗ trợ thao tác ghi hình chẩn đoán hình ảnh chuyên ngành ung thư.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tác phong tỉ mỉ, chuẩn xác trong tính toán liều lượng và nghiêm ngặt tuân thủ quy tắc an toàn bức xạ cho bản thân, người bệnh và cộng đồng.

Giáo trình có cấu trúc tổng thể gồm 15 bài học, tiếp cận theo logic từ lý thuyết lý sinh học bức xạ hạt nhân đến quy trình chẩn đoán chức năng cơ quan và phác đồ xạ trị lâm sàng. Đặc điểm cốt lõi của tài liệu là tích hợp cân bằng giữa hai nhánh chuyên môn: y học hạt nhân (thăm dò chức năng và ghi hình phân bố phóng xạ) và xạ trị ung bướu (chiếu xạ ngoài, xạ trị áp sát và sử dụng dược chất phóng xạ hở).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ giáo trình gồm 15 bài giảng chuyên sâu. Trong đó, hệ thống kiến thức trọng tâm tập trung vào các cụm chủ đề sau:

• Bài 1 và Bài 2 (Đại cương phóng xạ và bức xạ ion hóa trong xạ trị): Trình bày lịch sử phát hiện phóng xạ (Henri Becquerel năm 1896, Pierre và Marie Curie); cấu trúc hạt nhân ($^A_Z\text{X}$); các dạng phân rã $\alpha$, $\beta^-$, $\beta^+$, bức xạ $\gamma$ và hạt nơtron. Giới thiệu ba hiệu ứng tương tác của photon với vật chất gồm hiệu ứng quang điện (0,01 - 0,1 MeV), hiệu ứng Compton (0,1 - 5 MeV) và hiệu ứng tạo cặp ($> 1,022\text{ MeV}$). Tổng quan các nguồn xạ trị ($^{60}\text{Co}$, $^{137}\text{Cs}$, $^{226}\text{Ra}$), các hạt vi mô và sự phát triển của máy gia tốc (Cyclotron, Synchrocyclotron, kỹ thuật IMRT).
• Bài 3 (Chẩn đoán bệnh lý xương bằng đồng vị phóng xạ): Trình bày nguyên lý quay vòng chuyển hóa calci tại vùng tổn thương tái tạo xương (nghiên cứu Treadwell năm 1942 với $^{85}\text{Sr}$); các dược chất phóng xạ $^{99m}\text{Tc}$-MDP, $^{99m}\text{Tc}$-HMDP; chỉ định phát hiện sớm tổn thương di căn ung thư vào xương (ung thư vú 85%, ung thư tiền liệt tuyến 80%, ung thư phổi 30-50%) trước khi xuất hiện hình ảnh trên phim X-quang từ 6 tháng đến 1 năm.
• Bài 4 và Bài 5 (Chẩn đoán bệnh lý gan và thận): Cơ chế ghi hình gan dựa trên 85% tế bào liên võng nội mô Kupffer thực bào keo phóng xạ ($^{98}\text{Au}$, $^{99m}\text{Tc}$-sulfur colloid) để phát hiện vùng khuyết hoạt tính (nang, áp xe, u gan), hoặc đánh dấu tế bào nhu mô gan bằng Rose Bengal-$^{131}\text{I}$. Phân tích thận đồ 3 pha (pha mạch 20-30 giây, pha tiết đỉnh < 6 phút, pha bài tiết) bằng $^{99m}\text{Tc}$-DTPA hoặc $^{99m}\text{Tc}$-DMSA để đánh giá tưới máu, lọc cầu thận và dị tật thận lạc chỗ.
• Bài 6 và Bài 8 (Chẩn đoán và điều trị bệnh tuyến giáp bằng $^{131}\text{I}$): Nghiệm pháp đo độ tập trung $^{131}\text{I}$ tại tuyến giáp (xác định đồ thị Basedow loại I và loại II theo Perrin và Berger); xạ hình phân loại nhân "nóng", nhân "độc", nhân "lạnh". Cơ chế điều trị tuyến giáp của hạt $\beta^-$ từ $^{131}\text{I}$ (quãng chạy 1-2 mm trong mô); phương pháp tính liều theo microcurie cho 1g tuyến hoặc liều hấp thụ 6000-8000 rad cho bướu giáp độc lan tỏa (Basedow), bướu nhân độc (bệnh Plummer) và ung thư tuyến giáp thể biệt hóa (thể nhú, thể nang).
• Bài 7 và Bài 9 (Phương pháp trị liệu bằng tia xạ và điều trị ung thư vòm mũi - họng): Nguyên tắc phân bố liều tối đa vào khối u và bảo vệ mô lành; đơn vị đo liều (Roentgen, Rad, Gray với 1 Gy = 100 Rad); phân loại xạ trị từ xa và xạ trị áp sát. Trình bày triệu chứng học ung thư vòm (đau đầu, ù tai, ngạt mũi chảy máu, nổi hạch góc hàm), phân loại giai đoạn theo hệ thống TNM (UICC-1997), kỹ thuật ba trường chiếu và phân bố liều xạ 60-74 Gy cho u và 45-70 Gy cho hạch cổ.
• Từ Bài 10 đến Bài 15: Các phác đồ chỉ định, kỹ thuật xạ trị chuyên biệt cho từng cơ quan: ung thư vú, ung thư hệ sinh dục nam - nữ, ung thư phế quản - phổi, ung thư da, ung thư phần mềm và ung thư xương.

Progression logic của giáo trình đi từ việc xây dựng bản chất vật lý hạt nhân, cơ chế tác động sinh học phân tử đến kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh chức năng tạng, nguyên tắc định lượng liều chiếu và kết thúc bằng phác đồ can thiệp lâm sàng tại từng vị trí ung thư giải phẫu cụ thể.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories: Lý thuyết phân rã hạt nhân và chu kỳ bán hủy sinh học - vật lý ($T_{1/2}$); định đề Hevesy khẳng định cơ thể sống không phân biệt đồng vị bền và đồng vị phóng xạ của cùng một nguyên tố; cơ chế sinh học bức xạ trực tiếp theo thuyết "điểm nóng" Dessauer (tính toán qua hệ số hiệu suất $G = M/E$) và cơ chế gián tiếp qua sự phân ly phân tử nước tạo các gốc tự do oxy hóa ($\text{H}^$, $\text{OH}^$, $\text{H}_2\text{O}_2$).
• Core principles: Nguyên tắc tập trung liều đích và giảm thiểu liều ngoại vi; nguyên lý tích lũy chọn lọc của các hợp chất mang phóng xạ dựa trên đặc tính chuyển hóa tế bào (sự bắt giữ iod của tế bào tuyến giáp, hiện tượng thực bào chất keo của hệ lưới nội mô gan, quá trình khoáng hóa phosphat ở xương).
• Essential frameworks: Khung phân loại liều lượng bức xạ (liều chiếu, liều suất, liều hấp thụ quy chuẩn theo hệ SI); hệ thống phân loại giai đoạn ung thư TNM (UICC-1997) làm chuẩn mực xác định mục tiêu xạ trị triệt để hoặc xạ trị tạm thời giảm nhẹ triệu chứng.

Kỹ năng phát triển

• Technical skills: Tiếp nhận, hướng dẫn người bệnh chuẩn bị trước xét nghiệm xạ hình (nhịn ăn, ngưng các chế phẩm chứa iod, kiểm tra điện tâm đồ, sinh hóa máu); thực hiện tính toán hoạt độ dược chất phóng xạ ($^{131}\text{I}$, $^{99m}\text{Tc}$-MDP) theo khối lượng cơ quan; tham gia thiết lập tư thế bệnh nhân trên máy xạ trị chiếu ngoài và vận hành các phương tiện che chắn chì (bảo vệ mắt, tủy sống C1-C7, thanh quản).
• Analytical skills: Đọc và nhận diện các đường cong biến thiên của thận đồ; phân tích đồ thị hấp thu iod 24 giờ của tuyến giáp; định vị các tổn thương tăng hoạt tính bất thường (di căn xương, nhân nóng) hoặc khuyết hoạt tính (vùng lạnh ở thận, gan, nhân lạnh tuyến giáp) trên bản ghi xạ hình (Scintigram).
• Practical competencies: Tuân thủ chuẩn mực quy trình kiểm soát ô nhiễm phóng xạ; thực hiện đầy đủ các bước chống chỉ định tuyệt đối (không áp dụng nghiệm pháp phóng xạ in vivo cho phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ); phối hợp xử trí các biến chứng sớm trong xạ trị như phản ứng viêm cấp tính mô mềm hoặc cơn bão giáp.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy tích hợp giữa lý thuyết lý sinh y học và quy trình kỹ thuật lâm sàng. Mô hình sư phạm nhấn mạnh mối liên hệ nhân quả: từ đặc điểm biến đổi phân rã hạt nhân dẫn đến hiệu ứng ion hóa tế bào, từ đó giải thích hình ảnh chức năng thu được trên máy đo và căn cứ xác định liều lượng chiếu xạ.

Hệ thống câu hỏi lượng giá và bài tập được bố trí cố định ở phần cuối của từng bài học, chia thành hai nhóm chính:

• Bài tập lý thuyết cơ sở: Yêu cầu người học viết phương trình phân rã phóng xạ, vẽ sơ đồ chuyển mức năng lượng của các đồng vị thường dùng ($\alpha$, $\beta^-$, $\beta^+$, $\gamma$), và giải thích cơ chế tương tác quang điện, Compton.
• Tình huống lâm sàng và tính toán ứng dụng: Ví dụ tại Bài 8, sinh viên phải tính toán liều lượng $^{131}\text{I}$ điều trị dựa trên ba phương pháp: liều cố định (3-5 mCi), tính theo liều hấp thụ Rad tuyến giáp (công thức phụ thuộc độ tập trung iod sau 24 giờ và hằng số phân rã hiệu ứng), hoặc tính theo hoạt độ microcurie cho mỗi gam mô giáp xác định qua siêu âm hay xạ hình ($V = L \times \pi/6 \times A$). Tại Bài 9, người học phân tích ca bệnh ung thư vòm mũi họng dựa trên phân độ TNM để xác định thể tích chiếu xạ và liều lượng tương ứng cho khối u nguyên phát và hệ thống hạch cổ.

Về quy trình thực hành, sinh viên được hướng dẫn cụ thể các bước chuẩn bị bệnh nhân trước khi ghi hình (làm điện tâm đồ cho người trên 50 tuổi, kiểm tra chức năng gan GOT, GPT, chức năng thận, công thức máu), kỹ thuật cố định bệnh nhân nằm ngửa, thiết lập hệ thống ba trường chiếu đối xứng và lắp đặt các tấm che chì định hình.

Về phương pháp đánh giá, giảng viên lượng giá kiến thức thông qua các bài kiểm tra tự luận/trắc nghiệm theo mục tiêu bài học; đánh giá kỹ năng qua việc thao tác mô phỏng quy trình pha chế dược chất, thiết lập trường chiếu và phân tích đồ thị chức năng (thận đồ, độ tập trung iod).

Để tự học hiệu quả, người học cần đối chiếu các mục tiêu học tập (Objectives) ở đầu mỗi bài, chủ động hệ thống hóa các thông số chu kỳ bán rã ($T_{1/2}$), mức năng lượng phát xạ của từng đồng vị y học, và tự giải quyết các câu hỏi lượng giá trước khi tham gia giờ học lý thuyết trên lớp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Giáo trình Y học hạt nhân và xạ trị được ban hành năm 2024, cập nhật chặt chẽ theo các quy chuẩn quản lý đào tạo nghề nghiệp y tế hiện hành, căn cứ trực tiếp trên Thông tư số 01/2024/BLĐTBXH của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

Về mặt chuyên môn kỹ thuật, tài liệu ghi nhận sự chuyển dịch công nghệ trong xạ trị điều trị ung bướu:

• Phân tích quá trình thay thế dần các nguồn xạ hở hoặc nguồn kín cổ điển như Radium-226 ($^{226}\text{Ra}$, năng lượng phát xạ khó kiểm soát nguồn lớn, đắt tiền) bằng nguồn bức xạ Cobalt-60 ($^{60}\text{Co}$, chu kỳ bán rã 5,3 năm) dùng trong máy điều trị từ xa (Teletherapy) và dao gamma (Gamma Knife) điều trị u não, u gan.
• Đề cập đến ứng dụng của các dòng máy gia tốc hạt năng lượng cao từ thế hệ Cockcroft - Walton, Cyclotron đến Synchrocyclotron và kỹ thuật xạ trị điều biến liều (IMRT) giúp tối ưu hóa biên độ liều tại thể tích khối u.
• Giới thiệu các hệ thống ghi hình hiện đại như Gamma Camera, máy chụp cắt lớp điện toán đơn photon (SPECT) trong chẩn đoán tổn thương hệ xương khớp và chức năng thận.

Về ứng dụng thực tiễn, giáo trình trích dẫn trực tiếp các số liệu nghiên cứu lâm sàng tại Việt Nam. Điển hình là dữ liệu theo dõi điều trị Basedow bằng $^{131}\text{I}$ tại Khoa Y học hạt nhân - Bệnh viện Bạch Mai (cơ sở đầu tiên triển khai kỹ thuật này tại Việt Nam từ năm 1978), cung cấp các tỷ lệ cụ thể về hiệu quả khỏi bệnh sau các liều bổ sung (15% khỏi sau liều 2, 5% khỏi sau liều 3) cũng như tỷ lệ biến chứng nhược năng giáp tích lũy theo thời gian (3% sau 1 năm, 7,6% sau 4 năm và 14,8% sau 10 năm). Bên cạnh đó, tài liệu trích dẫn dữ liệu dịch tễ học và nghiên cứu miễn dịch học của GS. Phan Thị Phi Phi về tỷ lệ kháng thể IgA/EA dương tính đạt 96% ở bệnh nhân ung thư vòm mũi họng biểu mô không biệt hóa liên quan đến virus Epstein-Barr (EBV).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo y tế:

• Sinh viên chuyên ngành: Đối tượng chính là học sinh, sinh viên theo học trình độ Cao đẳng ngành Kỹ thuật hình ảnh y học. Giáo trình được sử dụng trong giai đoạn học kiến thức chuyên ngành của chương trình đào tạo.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học bắt buộc phải hoàn thành các mô đun khoa học cơ bản (Vật lý đại cương, Lý sinh y học, Giải phẫu - Sinh lý người) và các mô đun chuyên ngành kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh đi trước, bao gồm: Chẩn đoán X-quang, Kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính và Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ.
• Giảng viên chuyên môn: Tài liệu đóng vai trò là khung bài giảng thống nhất của Bộ môn Chẩn đoán hình ảnh - Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa (biên soạn bởi tập thể tác giả gồm BS. Mai Văn Bảy - Chủ biên, BS. Nguyễn Quang Hưng, BS. Bùi Khắc Tuân, CN. Nguyễn Quốc Hải). Giảng viên sử dụng tài liệu để xây dựng giáo án lý thuyết, tổ chức các buổi thảo luận tình huống lâm sàng và thiết kế ngân hàng đề thi đánh giá năng lực.
• Cán bộ y tế tham khảo: Tài liệu là nguồn tham chiếu chuẩn mực cho kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh, nhân viên phòng xạ trị và điều dưỡng chuyên khoa ung bướu tại các cơ sở y tế trong việc tra cứu các quy trình chuẩn bị bệnh nhân, nguyên tắc che chắn an toàn bức xạ và theo dõi các phản ứng sau chiếu xạ.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên hệ cao đẳng ngành Kỹ thuật hình ảnh y học, đồng thời phục vụ công tác giảng dạy của giảng viên bộ môn chẩn đoán hình ảnh và là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các kỹ thuật viên vận hành thiết bị tại các khoa Y học hạt nhân và Ung bướu - Xạ trị.

2. Cần kiến thức nền nào để học mô đun này?

Sinh viên cần tích lũy vững chắc kiến thức về vật lý đại cương, lý sinh y lý, giải phẫu chức năng người, đồng thời bắt buộc phải hoàn thành các mô đun chuyên ngành tiên quyết gồm: Chẩn đoán X-quang, Kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính (CT) và Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ (MRI).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu chẩn đoán hình ảnh thông thường là gì?

Khác với các tài liệu chẩn đoán hình ảnh thuần túy về hình thái giải phẫu (như X-quang, siêu âm), giáo trình này tập trung vào chẩn đoán hình ảnh chức năng và chuyển hóa bằng đồng vị phóng xạ (ghi hình nhấp nháy Scintigraphy, SPECT), đồng thời kết hợp chặt chẽ với nguyên lý phân liều và kỹ thuật trị liệu ung thư bằng bức xạ ion hóa.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học nên học theo lộ trình: làm chủ các công thức phân rã hạt nhân và cơ chế tương tác liều ở Bài 1-2, sau đó đối chiếu quy trình chuẩn bị bệnh nhân và phân tích biểu đồ (thận đồ, độ tập trung iod) ở Bài 3-6, kết thúc bằng việc giải các bài tập tình huống tính toán liều xạ trị và vẽ sơ đồ trường chiếu ở Bài 7-9.

5. Có tài liệu bổ trợ nào được khuyến nghị kèm theo giáo trình?

Người học được định hướng nghiên cứu bổ trợ từ ba tài liệu tham khảo chuẩn quốc gia gồm:

1. Y học hạt nhân (Sách dùng đào tạo bác sĩ đa khoa), NXB Y học, 2000.
2. Vật lý và lý sinh y học - Tác giả Phan Sỹ An, NXB Y học, Hà Nội, 2005.
3. Cơ sở vật lý và Toán học trong y học hạt nhân - Tác giả Nguyễn Xuân Phách, NXB Y học, Hà Nội, 2005.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình mô đun Y học hạt nhân và xạ trị (Mã mô đun: MĐ 32) của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa cung cấp hệ thống kiến thức lý thuyết và kỹ năng thực hành nền tảng về ứng dụng bức xạ hạt nhân trong y học. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở tính chuẩn mực sư phạm, gắn kết chặt chẽ giữa hiện tượng vật lý hạt nhân với thực tế chẩn đoán chức năng cơ quan và phác đồ can thiệp xạ trị ung bướu.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học là tiếp cận tuần tự theo ba giai đoạn: nắm vững cơ sở lý sinh và cơ chế an toàn bức xạ ion hóa (Bài 1-2); phân tích kỹ thuật xạ hình chức năng cơ quan (Bài 3-6); và vận dụng nguyên lý phân bố liều trong thực hành xạ trị ung bướu lâm sàng (Bài 7-15).

Bên cạnh tài liệu này, người học cần chủ động tham khảo các giáo trình chuyên khảo của Nhà xuất bản Y học và các văn bản quy phạm pháp luật về an toàn bức xạ y tế để hoàn thiện năng lực nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu của ngành Kỹ thuật hình ảnh y học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: Y HỌC HẠT NHÂN VÀ XẠ TRỊ NGÀNH: KỸ THUẬT HÌNH ẢNH Y HỌC TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG Ban hành kèm theo Kế hoạch số:400 /KH-CĐYT ngày 31 tháng 05 năm 2024 của Hiệu trưởng Trường cao đẳng Y tế Thanh Hóa 2 Thanh Hóa, năm 2024 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 3 LỜI GIỚI THIỆU Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hoá có bề dày lịch sử đào tạo các thế hệ cán bộ Y - Dược, xây dựng và phát triển hơn 60 năm. Hiện nay, Nhà trường đã và đang đổi mới về nội dung, phương pháp và lượng giá học tập của học sinh, sinh viên nhằm không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo.

Để có tài liệu giảng dạy thống nhất cho giảng viên và tài liệu học tập cho học sinh, sinh viên; Đảng uỷ - Ban Giám hiệu Nhà trường chủ trương biên soạn tập bài giảng của các chuyên ngành mà Nhà trường đã được cấp phép đào tạo. Tập bài giảng “Y học hạt nhân và xạ trị” được các giảng viên Bộ môn chẩn đoán hình ảnh biên soạn dùng cho hệ Cao đẳng kỹ thuật hình ảnh dựa trên chương trình đào tạo của Trường ban hành năm 2024, Thông tư 01/2024/BLĐTBXH ngày 19 tháng 2 năm 2024 của Bộ trưởng Bộ Lao động thương binh xã hội. Vì vậy mô đun “Y học hạt nhân và xạ trị” giúp cho người học nắm được được những nguyên tắc chung nhất cung cấp cho sinh viên về những kiến thức cơ bản về bệnh ung thư và phương pháp điều trị, ngoài ra giúp sinh viên tìm hiểu một số chất sử dụng trong chuyên ngành ung thư. các đơn vị trong ngành y tế.

Mô đun “Y học hạt nhân và xạ trị” giúp học viên sau khi ra trường có thể vận dụng tốt các kiến thức về xạ trị đã học vào hoạt động nghề nghiệp. Tuy nhiên trong qua trình biên soạn tập bài giảng không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tập thể biên soạn xin ghi nhận các ý kiến đóng góp xây dựng của các nhà quản lý, đồng nghiệp, độc giả và học sinh, những người sử dụng cuốn sách này để nghiên cứu bổ sung cho tập bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn. Thanh Hóa, ngày tháng năm 2024 Tham gia biên soạn 1.

BS Mai Văn Bảy – Chủ biên 2. BS Nguyễn Quang Hưng 3. BS Bùi Khắc Tuân 4. CN Nguyễn Quốc Hải 4 MỤC LỤC TRANG 1.

Lời giới thiệu. Bài 1: Đại cương về phóng xạ. Bài 2: Các loại bức xạ ion hóa dùng trong xạ trị. Bài 3: Chẩn đoán bệnh lý xương bằng đồng vị phóng xạ.

Bài 4: Chẩn đoán bệnh lý gan bằng đồng vị phóng xạ. Bài 5: Chẩn đoán bệnh lý thận bằng đồng vị phóng xạ. Bài 6: Chẩn đoán bệnh tuyến giáp bằng đồng vị phóng xạ. Bài 7: Các phương pháp trị liệu bằng tia xạ.

Bài 8: Ứng dụng Iốt phóng xạ (I ) điều trị một số bệnh tuyến giáp. Bài 9: Điều trị ung thư vòm, mũi - họng bằng tia xạ. Bài 10: Điều trị ung thư vú bằng tia xạ. Bài 11: Điều trị ung thư sinh dục nam, nữ.

Bài 12: Điều trị ung thư phế quản - phổi bằng tia xạ. Bài 13: Điều trị ung thư da bằng tia xạ. Bài 14: Điều trị ung thư phần mềm bằng tia xạ. Bài 15: Điều trị ung thư xương bằng tia xạ .61 5 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun : Y học hạt nhân và xạ trị Mã mô đun: MĐ 32 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của mô đun: - Vị trí: Thuộc khối kiến thức chuyên ngành, học sau mô đun Chẩn đoán X quang, Kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính, Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ.

- Tính chất: + Mô đun này cung cấp một số khái niệm cơ bản về y học hạt nhân và xạ trị. + Cung cấp cho sinh viên về những kiến thức cơ bản về bệnh ung thư và phương pháp điều trị, ngoài ra giúp sinh viên tìm hiểu một số chất sử dụng trong chuyên ngành ung thư. - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Mục tiêu của mô đun: - Kiến thức: + Trình bày được một số khái niệm cơ bản về y học hạt nhân và xạ trị. + Trình bày một số bệnh lý chẩn đoán bằng đồng vị phóng xạ.

+ Nêu được những ứng dụng của I131 trong điều trị bệnh về tuyến giáp. + Liệt kê được những ứng dụng của tia xạ trong điều trị nhóm bệnh ung thư hiện nay. - Kỹ năng: + Phân tích được ưu và nhược điểm các ứng dụng của y học hạt nhân trong điều trị ung thư hiện nay. + Thực hiện được một số kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh ứng dụng trong chuyên ngành ung thư - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: + Rèn luyện tính cẩn thận, tỉ mỉ trong công tác.

+ Xây dựng ý thức bảo vệ sức khỏe, đảm bảo nguyên tắc an toàn phóng xạ cho bản thân và cộng đồng. Nội dung của mô đun: 6 BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ PHÓNG XẠ Giới thiệu: Nguyên tố hoá học mà hạt nhân của nó mang tính phóng xạ được gọi là đồng vị phóng xạ. Những đồng vị phóng xạ do con người tạo ra bằng phương pháp kỹ thuật khác nhau thì gọi là đồng vị phóng xạ nhân tạo. Trình bày khái niệm hiện tượng phóng xạ 2.

Nêu được các dạng phân rã phóng xạ 2. Khái niệm về hiện tượng phóng xạ Năm 1896, Henri Becquerel (1852-1908), nhà bác học người Pháp, đã quan sát thấy muối Uran và những hợp chất của nó có tính phát ra những tia không nhìn thấy được và có sức đâm xuyên khá mạnh (chúng có thể xuyên qua những vật mà ánh sáng thông thường không đi qua được). Dưới tác dụng của điện từ trường thì thấy chùm tia đó tách làm 3 thành phần được đặt tên như sau: Tia anpha (ỏ) mang điện tích dương, đi lệch về phía điện cực âm Tia bêta (õ) mang điện tích âm, đi lệch về phía điện cực dương Tia gamma (ó) không mang điện, không lệch hướng Béc-cơ-ren Pi-e Quy-ri Ma-ri Quy-ri (1852-1908) (1859-1906) (1867-1934) Hình 1: Chân dung các nhà khoa học Về sau, người ta nghiên cứu sâu hiện tượng này, nhất là những công trình của Marie Curie và Pierre Curie đã chứng tỏ chùm tia đó phát ra từ một hạt nhân chứ không phải từ lớp vỏ nguyên tử và có tính chất chung của một nhóm các nguyên tố chứ không phải riêng Uran. Người ta gọi tính chất đó là tính phóng xạ.

Ngày nay, phóng xạ được hiểu là hiện tượng hạt nhân nguyên tử tự biến đổi để trở thành hạt nhân nguyên tử của nguyên tố khác hoặc từ một trạng thái năng lượng cao về một trạng thái năng lượng thấp hơn. Trong quá trình biến đổi đó, hạt nhân phát ra những tia mà mắt thường không nhìn thấy, có năng lượng cao gọi là chùm tia phóng xạ ( hay bức xạ hạt nhân) Thông thường, mỗi một nguyên tố hoá học đều có những đồng vị khác nhau. Hiện nay, người ta đã tìm ra hơn 300 đồng vị tự nhiên và hơn 1000 đồng vị phóng xạ nhân tạo. Nguyên tố hoá học mà hạt nhân của nó mang tính phóng xạ được gọi là đồng vị phóng xạ.

Những đồng vị phóng xạ do con người tạo ra bằng phương pháp kỹ thuật khác nhau thì gọi là đồng vị phóng xạ nhân tạo. 7 A Nguyên tố hoá học được ký hiệu Z X. Trong đó X là nguyên tố hoá học, A là số khối bằng tổng của số proton(p) và nơtron(n) có trong hạt nhân nguyên tử, Z là nguyên tử số bằng số proton, xác định điện tích dương của hạt nhân. Để giải thích rõ hiện tượng phóng xạ, người ta dùng sơ đồ phân rã phóng xạ (ví dụ: H2 và H3).

Trên sơ đồ người ta chỉ ghi ký hiệu của hạt nhân trước và sau khi sảy ra hiện tượng phóng xạ, chu kỳ bán rã (T1/2) của quá trình và các phần trăm xác suất của mỗi dạng phân rã. Trạng thái cơ bản của hạt nhân trước và sau hiện tượng phóng xạ được biểu diễn bằng đường đậm nét nằm ngang. Các trạng thái bị kích thích của hạt nhân mới tạo thành sau phân rã được biểu diễn bằng các vạch đậm nằm ngang đậm nét hơn có kèm theo giá trị của mức nămg lượng tương ứng. Quá trình phân rã dẫn đến tạo thành hạt nhân mới có điện tích lớn hơn hạt nhân ban đầu được ký hiệu bằng mũi tên đi xuống và hướng về bên phải.

Nếu hạt nhân mới có điện tích nhỏ hơn hạt nhân ban đầu thì quá trình phân rã được ký hiệu bằng mũi tên đi xuống hướng bên trái. Còn quá trình phân rã không làm thay đổi điện tích của hạt nhân thì được ký hiệu bằng mũi tên thẳng đứng. Khi xảy ra hiên tượng phóng xạ ở một hạt nhân thì có thể chịu một quá trình biến đổi liên tiếp nhau hoặc đồng thời với nhau với xác suất nhất định. Mỗi quá trình biến đổi đó được gọi là một phân rã phóng xạ.

Các dạng phân rã phóng xạ thường gặp 2. Phân rã bêta âm (β-) Trong những điều kiện nhất định, hạt nhân có những số đồng vị có nơtron nhiều hơn số proton có thể xảy ra hiện tượng biến một nơtron thành một proton đồng thời phát ra electron (hạt õ-) để trở về trạng thái ổn định hơn. Electron này được sinh ra từ lòng hạt nhân và không liên quan tới các electron quĩ đạo nhưng chúng là những hạt cơ bản hoàn toàn đồng nhất. Phân rã bêta dương (β+) Trong hạt nhân của những đồng vị có số proton nhiều hơn số nơtron có thể xảy ra hiện tượng biến một proton thành một nơtron đồng thời phát ra hạt pozitron (  +) hay còn gọi là phản electron.

Hạt này có khối lượng đúng bằng khối lượng electron, điện tích bằng điện tích của electron nhưng trái dấu ( một điện tích nguyên tố dương); vì30vậy nó 30được gọi là điện tử dương ( e+) Ví dụ : 15 P  14 Si +e +E + Phương trình biến đổi phânA rã  + được A viết như sau: Z X  Z1 Y + õ+ + E Bản chất phân rã này là: n  p + e+ + E 2. Phân rã anpha (α) Loại phân rã này chỉ xảy ra trong phạm vi các hạt nhân của những nguyên tố có khối lượng nguyên tử lớn.Trong quá trình này hạt nhân phát ra loại hạt anphan.