Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Ứng dụng Công nghệ thông tin trong Giáo dục mầm non do ThS. Phùng Thị Minh Phương (Chủ biên) và ThS. Nguyễn Thị Phương biên soạn, được Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương phát hành vào tháng 11 năm 2022 tại Hà Nội. Tài liệu được xây dựng với sự trao đổi chuyên môn từ Khoa Công nghệ Thông tin - Giáo dục nghề nghiệp, phục vụ trực tiếp cho học phần cùng tên trong chương trình đào tạo sinh viên ngành Giáo dục Mầm non ở bậc cao đẳng và đại học sư phạm.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình trang bị cho người học hệ thống kiến thức nền tảng và kỹ năng thực hành công nghệ thông tin (CNTT) ứng dụng trong chuyên ngành mầm non. Sau khi hoàn thành học phần, người học có năng lực tìm kiếm, chọn lọc và xử lý tư liệu đa phương tiện từ Internet; thành thạo quy trình thiết kế bài giảng điện tử tương tác bằng phần mềm Microsoft PowerPoint; đồng thời biết cách vận hành các phần mềm quản lý, chăm sóc dinh dưỡng và các công cụ hỗ trợ dạy học trực tuyến trong nhà trường mầm non.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo tiến trình logic gồm 3 chương chính, đi từ kỹ năng khai thác tài nguyên số, kỹ thuật thiết kế bài giảng đa phương tiện đến ứng dụng các phần mềm chuyên ngành. Mỗi chương đều được tổ chức thống nhất theo 4 hợp phần: Tổng quan kiến thức chung, Nội dung chi tiết, Bài tập mẫu và Bài tập thực hành. Điểm đặc sắc của giáo trình là tính định hướng chuyên biệt: toàn bộ các ví dụ kỹ thuật, quy chuẩn mỹ thuật (như kích thước chữ trình chiếu 40–48pt, quy tắc phối màu 60-30-10) và bài tập thực hành đều gắn liền với các chủ đề thực tế của chương trình giáo dục mầm non như khám phá thế giới động vật, phát triển nhận thức, phát triển thẩm mỹ và dinh dưỡng cho trẻ.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 3 chương trọng tâm với trình tự phát triển kiến thức từ thu thập tư liệu, chế bản học liệu đến ứng dụng phần mềm:

  • Chương 1: Tìm kiếm tư liệu điện tử trên Internet: Chương này tập trung vào các phương pháp khai thác thông tin và xây dựng học liệu số. Nội dung bao gồm kỹ thuật thiết lập từ khóa tìm kiếm (ngắn gọn, cụ thể, không phân biệt hoa thường, thứ tự ưu tiên), sử dụng cú pháp tìm kiếm theo định dạng file (<Từ khóa> filetype:<kiểu file> như DOC, XLS, PPT, PDF), tìm kiếm bằng hình ảnh (kích thước chuẩn >1000px, phân biệt định dạng JPG, PNG tách nền, GIF ảnh động) và tìm kiếm bằng giọng nói. Chương 1 giới thiệu cụ thể các kho học liệu: cổng igiaoduc.vn (thuộc Đề án Hệ tri thức Việt số hóa của Bộ Giáo dục và Đào tạo với gần 5.000 bài giảng e-learning, hơn 2.000 bài giảng truyền hình, hơn 36.000 câu hỏi trắc nghiệm và gần 200 đầu sách giáo khoa), thư viện Violet.vn, và hệ thống tài nguyên Twinkl (bao quát 6 phân môn phát triển cho trẻ 0–5 tuổi: thể chất, tình cảm xã hội, nghệ thuật sáng tạo, Tiếng Anh, Toán và Khoa học). Phần cuối chương khái quát quy trình 4 bước xây dựng học liệu điện tử (Lựa chọn nội dung, Phân tích và chuẩn bị tư liệu, Thiết kế học liệu, Nghiệm thu và chỉnh sửa) cùng các công cụ quản lý dữ liệu đám mây (Google Drive, OneDrive, LMS).
  • Chương 2: Thiết kế bài giảng điện tử bằng phần mềm Microsoft PowerPoint: Hướng dẫn quy trình 5 bước xây dựng bài giảng điện tử và các thao tác kỹ thuật trên phiên bản Microsoft PowerPoint 2016. Nội dung chi tiết bao gồm quản trị giao diện Ribbon, thanh Quick Access Toolbar, các chế độ xem slide (Normal, Slide Sorter, Reading view, Slide show); thao tác định dạng văn bản theo phân loại font chữ (font không chân San Serif cho nội dung, font có chân Serif cho tiêu đề, lưu ý khi dùng font viết tay và cài đặt qua Google Fonts); quy chuẩn cỡ chữ (tiêu đề trình chiếu 40–48pt, nội dung 20–24pt); nguyên tắc phối màu 60-30-10 trên bánh xe màu (Color Wheel); kỹ thuật chèn đối tượng (TextBox, Shapes, Picture, ký tự đặc biệt, Slide Layout); quản lý Slide Master; ứng dụng hiệu ứng chuyển động Animations (Entrance, Emphasis, Exit, Motion Paths) và chuyển trang Transitions (Timing); thiết lập kỹ thuật Trigger và liên kết Hyperlink để thiết kế trò chơi học tập (TCHT); cùng chức năng ghi âm, ghi hình và xuất video bài giảng từ tab Record.
  • Chương 3: Giới thiệu một số phần mềm trong trường Mầm non: Cung cấp thông tin và hướng dẫn sử dụng các phần mềm ứng dụng chuyên biệt, chia thành 2 nhóm: nhóm phần mềm hỗ trợ chăm sóc trẻ (MS Excel quản lý số liệu, KidsOnline kết nối nhà trường - phụ huynh, NutriKids tính khẩu phần dinh dưỡng) và nhóm phần mềm hỗ trợ giáo dục - tương tác (Canva thiết kế học liệu đồ họa, Liveworksheets tạo phiếu bài tập tương tác, Kahoot, Padlet, các phần mềm xử lý âm thanh/video).

Progression logic của giáo trình đi từ việc trang bị kỹ năng tìm kiếm và xử lý dữ liệu thô (Chương 1) $\rightarrow$ tổ chức chế bản thành bài giảng điện tử tương tác hoàn chỉnh (Chương 2) $\rightarrow$ mở rộng tích hợp các nền tảng công nghệ số và phần mềm quản lý chuyên ngành mầm non (Chương 3).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình hình thành cho người học các hệ thống lý thuyết và nguyên tắc cốt lõi:

  • Lý thuyết về đa phương tiện (Multimedia) trong giáo dục: Bản chất của bài giảng điện tử là môi trường truyền tải thông tin tích hợp đa dạng các dạng dữ liệu: văn bản (text), đồ họa (graphics), hoạt ảnh (animation), hình ảnh (image), âm thanh (audio) và video nhằm tối ưu hóa khả năng tiếp nhận trực quan của trẻ mầm non.
  • Nguyên tắc mỹ thuật và thị giác sư phạm: Nguyên tắc phân bổ tỷ lệ màu sắc 60% (màu nền chủ đạo, gam tint) – 30% (màu nội dung phụ, gam tone) – 10% (màu nhấn, màu thuần); nguyên tắc sử dụng độ tương phản giữa chữ và nền; quy chuẩn phân loại kiểu chữ (Serif, San Serif) và kích thước chữ chuẩn cho môi trường trình chiếu bài giảng.
  • Khung cấu trúc bài giảng điện tử mầm non: Mô hình kịch bản bài dạy mầm non gồm 3 phần: Mở đầu (giới thiệu chủ đề), Nội dung chính (tối thiểu 2 hoạt động học tập kết hợp trò chơi củng cố và câu hỏi trắc nghiệm tương tác), và Kết luận (tóm tắt kiến thức, tuyên dương).

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung các chương, giáo trình rèn luyện 3 nhóm kỹ năng chính:

  • Technical skills (Kỹ năng kỹ thuật): Kỹ năng tìm kiếm nâng cao với toán tử filetype, tìm kiếm bằng hình ảnh/giọng nói, tách nền ảnh qua công cụ trực tuyến (remove.bg); kỹ năng xử lý Slide Master, thiết lập hiệu ứng Trigger, chèn liên kết Hyperlink, đồng bộ âm thanh - hoạt ảnh và xuất video bài giảng trên PowerPoint.
  • Analytical skills (Kỹ năng phân tích sư phạm): Kỹ năng phân tích mục tiêu bài học (kiến thức, kỹ năng, thái độ); kỹ năng phân loại đối tượng trẻ theo độ tuổi (nhà trẻ, mẫu giáo bé 3–4 tuổi, mẫu giáo nhỡ 4–5 tuổi, mẫu giáo lớn 5–6 tuổi) để lựa chọn tư liệu và xác định thời lượng, khối lượng kiến thức phù hợp.
  • Practical competencies (Năng lực thực hành nghề nghiệp): Kỹ năng thiết kế trò chơi học tập tương tác số hóa (như trò chơi "Ô cửa bí mật", "Lắp ghép bộ phận các con vật"); kỹ năng tạo phiếu bài tập trực tuyến trên Liveworksheets và kỹ năng sử dụng phần mềm dinh dưỡng NutriKids, phần mềm liên lạc KidsOnline trong công tác quản lý lớp mầm non.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm dựa trên thực hành và định hướng sản phẩm (Practice-based and Output-oriented Approach). Mỗi nội dung lý thuyết đều được chuyển hóa trực tiếp thành quy trình thao tác hóa từng bước (Step-by-step procedures), có ảnh chụp màn hình minh họa cụ thể để người học dễ dàng đối chiếu và thực hiện.

Về ca học tập thực tế (case study), giáo trình xây dựng ví dụ mẫu hoàn chỉnh tại Chương 2: Thiết kế bài giảng điện tử chủ đề "Thế giới động vật", đề tài "Các con vật nuôi trong gia đình" dành cho lứa tuổi mẫu giáo bé (4–5 tuổi). Ca học tập này phân tích chi tiết toàn bộ các bước:

  1. Xác định mục tiêu 3 phần: Kiến thức (gọi đúng tên, nhận biết bộ phận, phân biệt gia súc - gia cầm), Kỹ năng (quan sát, phán đoán, phân nhóm, phát triển ngôn ngữ), Thái độ (yêu thương, chăm sóc vật nuôi).
  2. Xây dựng khung kịch bản: Thiết kế slide mở đầu, Hoạt động 1 (Nhận diện tên con vật), Trò chơi 1 (Bộ phận các con vật), Hoạt động 2 (Ô cửa bí mật), Trò chơi 2 (Lắp ghép bộ phận con vật), phần củng cố phân loại gia súc/gia cầm và slide kết luận.
  3. Thực hiện kỹ thuật: Các thao tác chuẩn bị tư liệu ảnh/âm thanh, thiết kế bố cục, gắn hiệu ứng chuyển động và thiết lập Trigger tương tác.

Hệ thống bài tập thực hành được phân bổ đều sau mỗi chương:

  • Bài tập Chương 1 (9 bài): Yêu cầu sinh viên tìm kiếm hình ảnh, âm thanh, video theo chủ đề mầm non (vòng đời phát triển của bướm, tết Trung thu); tìm kiếm giáo án theo định dạng file .doc, .ppt, .pdf; tìm văn bản chế độ lương giáo viên; khai thác kho igiaoduc.vn, Violet.vn, Twinkl; sử dụng phần mềm Paint và công cụ vẽ trực tuyến để tạo học liệu.
  • Bài tập Chương 2 (85 trang đến 86): Yêu cầu thiết kế hoàn chỉnh bài thuyết trình và bài giảng điện tử, tích hợp Slide Master, kỹ thuật Trigger, hiệu ứng Animations và xuất video.
  • Bài tập Chương 3 & Bài tập tổng hợp (trang 109–126): Thiết kế phiếu học tập tương tác trên Liveworksheets, xây dựng học liệu đồ họa trên Canva, và thực hiện bài tập tổng hợp tích hợp toàn diện các kỹ năng công nghệ thông tin trong chăm sóc - giáo dục trẻ.

Về phương pháp đánh giá (Assessment methods), giáo trình định hướng đánh giá năng lực người học thông qua sản phẩm học liệu số cuối khóa (file bài giảng PowerPoint đóng gói có trò chơi tương tác, video clip bài dạy, phiếu bài tập tương tác). Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines) tập trung vào việc thực hành lặp lại theo các bước hướng dẫn kỹ thuật trong sách, tự đối chiếu sản phẩm với bảng kiểm tiêu chuẩn giao diện và chạy thử nghiệm các liên kết để phát hiện, sửa lỗi kỹ thuật trước khi đưa vào giảng dạy thử nghiệm.


Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Ứng dụng Công nghệ thông tin trong Giáo dục mầm non (2022) phản ánh các nội dung cập nhật và xu hướng chuyển đổi số trong giáo dục:

  • Cập nhật nền tảng phần mềm và kho tài nguyên số: Giáo trình chuẩn hóa việc giảng dạy trên phiên bản Microsoft PowerPoint 2016 (yêu cầu cấu hình: Windows 7 trở lên, vi xử lý 1GHz, RAM 1GB/2GB, ổ cứng trống 3GB, độ phân giải màn hình từ 1024x768). Giáo trình giới thiệu và hướng dẫn khai thác kho học liệu số dùng chung quốc gia igiaoduc.vn (cập nhật số liệu tính đến tháng 11/2022) và hệ thống tài nguyên quốc tế Twinkl với chương trình giáo dục mầm non 6 phân môn cho trẻ từ 0–5 tuổi.
  • Tích hợp các công cụ Web 2.0 và ứng dụng tương tác hiện đại: Khác với các tài liệu tin học truyền thống chỉ dừng lại ở bộ công cụ văn phòng offline, giáo trình đưa vào các công cụ đám mây và ứng dụng thiết kế hiện đại như Canva (thiết kế trực quan), Liveworksheets (số hóa phiếu bài tập), Padlet (bảng cộng tác), Kahoot (trắc nghiệm tương tác), và công cụ xử lý đồ họa tự động remove.bg.
  • Gắn kết thực tiễn ngành nghề: Nội dung đào tạo kết nối trực tiếp với công tác vận hành tại các cơ sở giáo dục mầm non thông qua việc giới thiệu phần mềm quản lý dinh dưỡng NutriKids và phần mềm quản trị nhà trường KidsOnline.
  • Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật chuyên ngành: Giáo trình không chỉ dạy kỹ năng công nghệ đơn thuần mà gắn chặt kỹ năng công nghệ với phương pháp giáo dục mầm non, đưa ra quy trình chuẩn 4 bước xây dựng học liệu điện tử và 5 bước thiết kế bài giảng điện tử phù hợp với tâm lý tiếp nhận của trẻ nhỏ.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục:

  • Sinh viên: Phục vụ trực tiếp cho sinh viên chuyên ngành Giáo dục Mầm non trình độ Cao đẳng và Đại học (thuộc các trường Đại học Sư phạm, Cao đẳng Sư phạm, hoặc các khoa Sư phạm mầm non). Tài liệu phù hợp nhất cho sinh viên từ năm thứ hai trở đi, khi bắt đầu học các học phần phương pháp dạy học chuyên ngành và chuẩn bị cho các đợt thực tập sư phạm.
  • Yêu cầu tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức tin học cơ bản (sử dụng hệ điều hành Windows, quản lý tệp tin và thư mục, sử dụng trình duyệt web) và nắm vững kiến thức tổng quát về đặc điểm tâm sinh lý trẻ mầm non cùng chương trình chăm sóc - giáo dục mầm non hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Giảng viên: Tài liệu là căn cứ sư phạm để giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin hoặc Bộ môn Phương pháp Giáo dục Mầm non xây dựng đề cương chi tiết học phần, thiết kế bài giảng lý thuyết, tổ chức các buổi thực hành phòng máy và xây dựng tiêu chí đánh giá bài tập lớn, đồ án học phần.
  • Tài liệu tham khảo và tự học: Giáo viên mầm non đang công tác tại các trường mầm non công lập, dân lập và tư thục có thể sử dụng giáo trình để tự bồi dưỡng nâng cao năng lực số, chuẩn hóa kỹ năng thiết kế giáo án điện tử và khai thác các phần mềm chuyên môn trong công việc hàng ngày.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên ngành Giáo dục Mầm non tại các trường cao đẳng, đại học sư phạm; đồng thời là tài liệu bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên mầm non và những người làm công tác thiết kế học liệu cho trẻ em.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?
Người học cần có kỹ năng thao tác máy tính cơ bản (sử dụng chuột, bàn phím, lưu trữ tệp, truy cập Internet) và hiểu biết cơ bản về các lĩnh vực phát triển của trẻ mầm non (thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm - kỹ năng xã hội, thẩm mỹ).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình tin học văn phòng thông thường là gì?
Giáo trình không dạy lý thuyết tin học chung mà định hướng 100% vào nghiệp vụ mầm non: từ nguyên tắc chọn hình ảnh (>1000px, ảnh tách nền cartoon/transparent), quy chuẩn cỡ chữ trình chiếu, quy tắc phối màu sư phạm 60-30-10, kỹ thuật thiết kế trò chơi học tập bằng Trigger, đến việc hướng dẫn sử dụng các phần mềm mầm non chuyên dụng như NutriKids, KidsOnline, Twinkl.

4. Làm sao để tự học giáo trình này hiệu quả?
Người học cần kết hợp đọc lý thuyết với việc mở phần mềm máy tính (MS PowerPoint 2016, trình duyệt web) để thực hành từng bước theo đúng hình ảnh hướng dẫn; sau đó hoàn thành đầy đủ hệ thống bài tập thực hành ở cuối mỗi chương và thực hiện đề tài bài tập tổng hợp.

5. Có tài liệu và nguồn tài nguyên bổ trợ nào kèm theo giáo trình?
Giáo trình cung cấp hệ thống đường dẫn chi tiết đến các kho học liệu mở (igiaoduc.vn, violet.vn, twinkl.com, elearning.vn, mamnon.com), kho font chữ chuẩn (Google Fonts), kho ảnh/video trực tuyến (Unsplash, Pikbest), công cụ xử lý đồ họa (remove.bg) và địa chỉ tiếp nhận góp ý chuyên môn của nhóm tác giả qua email: haphuongcdsptw@gmail.com.


Kết luận

Giáo trình Ứng dụng Công nghệ thông tin trong Giáo dục mầm non (NXB Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương, 2022) cung cấp một hệ thống lý thuyết và kỹ năng thực hành hoàn chỉnh về ứng dụng công nghệ trong giáo dục mầm non. Lộ trình học tập của giáo trình được thiết kế rõ ràng: bắt đầu từ kỹ năng khai thác và xử lý tài nguyên số trên Internet (Chương 1), tiến đến làm chủ kỹ thuật thiết kế bài giảng điện tử tương tác và trò chơi học tập trên Microsoft PowerPoint (Chương 2), và mở rộng sang ứng dụng các phần mềm chuyên môn trong chăm sóc, giáo dục trẻ (Chương 3). Cùng với hệ thống bài tập mẫu, bài tập thực hành, bài tập tổng hợp và danh mục các kho tài nguyên số quốc gia, giáo trình là tài liệu học thuật đáp ứng yêu cầu nâng cao năng lực số cho đội ngũ giáo viên mầm non trong giai đoạn hiện nay.