chương 1 cung cấp cho sinh viên các vấn đề nguyên lý về thuế để sau khi nghiên cứu sinh viên hiểu biết được sự cần thiết của thuế, các khái niệm, vai trò, các nội dung cơ bản của một chính sách thuế. Ngoài ra, Sinh viên có thể vận dụng một số kiến thức tổng quan về thuế để phân tích các tác động của chính sách thuế đến nền kinh tế trong hệ thống thuế của quốc gia phù hợp với chuẩn đầu ra số 1 đề cương chi tiết môn thuế. CHÚC CÁC BẠN THÀNH CÔNG 14 TS. SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA THUẾ Lịch sử phát triển của loài người trải qua rất nhiều giai đoạn phát triển và qua từng giai đoạn lịch sử hình thành các hình thái kinh tế khác nhau.
Trước khi giai cấp ra đời thì không thể có nhà nước. Khi xã hội phân chia thành giai cấp, mâu thuẫn giai cấp ngày càng gay gắt không thể điều hòa được thì nhà nước xuất hiện. Khẳng định điều đó, V.Lênin viết: “Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được. Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện.
Ngược lại, sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hòa được”. Xét về góc độ lý luận khoa học về nhà nước, về nguồn gốc và bản chất của nhà nước, chỉ có thể có được trên cơ sở những quan điểm biện chứng duy vật về sự phát triển xã hội. Xét về bản chất, nhà nước xuất hiện và tồn tại không phải do ý muốn chủ quan của một cá nhân hay một giai cấp nào mà sự xuất hiện nhà nước là một tất yếu khách quan. Đương nhiên, trên cơ sở tất yếu nói trên, giai cấp lập ra và sử dụng nhà nước phải là giai cấp mạnh nhất, giai cấp giữ địa vị thống trị về mặt kinh tế.
Nhờ có nhà nước, giai cấp này trở thành giai cấp thống trị về mặt chính trị. Do đó về bản chất nhà nước là quyền lực chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế. Nhà nước là công cụ thống trị chính trị giai cấp, nhưng trong thực tế tồn tại như một công quyền, một quyền lực công cộng. Qua đây thấy được tính chính trị, tính giai cấp của các chủ trương, chính sách và sự tác động can thiệp của nhà nước vào các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, giáo dục, v.
Khi Nhà nước xuất hiện thì cần có nguồn lực tài chính để phục cho sự tồn tại của mình để thực hiện chức năng của nhà nước. Các nguồn lực tài chính sẽ tập trung vào quỹ lớn nhất của Nhà nước đó là quỹ tài chính nhà nước, một khâu tài chính trong hệ thống tài chính quốc gia mà ngân sách nhà nước là một bộ phận cấu thành quỹ tài chính nhà nước, là một khâu quan trọng trong hệ thống tài chính. Với tư cách là giai cấp mạnh nhất nhà nước buộc mọi công dân trích nộp một phần thu nhập của mình cho nhà nước tạo nguồn vật chất cung ứng cho mọi mặt hoạt động của nhà nước gọi là thuế. Như vậy, sự ra đời và tồn tại của nhà nước là yếu tố lịch sử làm tiền đề cho sự ra đời của thuế.
Theo quá trình phát triển xã hội và trải qua rất nhiều giai đoạn phát triển và qua từng giai đoạn lịch sử hình thành các hình thái kinh tế khác nhau thì hình thức Giáo trình Thuế 15 đóng thuế khác nhau. Hình thức đầu tiên đóng (nộp) thuế bằng ngày công và sản vật của người nộp thuế với hình thức này gây khó khăn trong việc bảo quản tính toán. Khi các hình thái kinh tế phát triển cao cùng với sự phát triển của sản xuất hàng hóa và xuất hiện tiền tệ hay đồng tiền ra đời thì có sự khác biệt về hình thức đóng thuế so với hình thức trước là thay thế hình thức thuế bằng ngày công và sản vật bằng tiền vì tiện lợi bảo quản và chi tiêu. Như vậy, sự ra đời và phát triển của quan hệ hàng hóa-tiền tệ mà sự xuất hiện tiền tệ làm phương tiện trao đổi làm tiền đề cho sự ra đời thuế.
Có thể khẳng định, sự phát triển của thuế đi đôi với sự phát triển xã hội. Xã hội càng văn minh, thuế càng phát triển và nhận thức về thuế càng trở nên hết sức tự nhiên. Marx đã viết: “Chính phủ mạnh và thuế cao là hai khái niệm đồng nhất” Theo Hiến pháp 2013 quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Theo Luật NSNN 2015 Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
Trong các khoản thu của NSNN thì thuế là một khoản thu chủ lực và là yếu tố quyết định trong nguồn thu NSNN. Như vậy qua đây cho thấy (i) sự ra đời của thuế là cần thiết đối với hoạt động quản lý của nhà nước hay nói cách khác sự tồn tại tất yếu trong mối quan hệ giữa Nhà nước và thuế; (ii) Khi nhà nước thực hiện vai trò quản lý gia tăng thêm nhu cầu chi tiêu, thì thuế cũng được gia tăng cả về chất lẫn lượng; (iii) khi nhà nước hoạt động hướng theo an sinh xã hội, sự lành mạnh và tích cực trong phát triển thể chất lẫn tinh thần người dân. Lúc đó, nhu cầu chi tiêu của nhà nước không chỉ nhiều hơn mà phải đúng đối tượng. Vì thế, thuế được mở rộng hơn và đánh đúng đối tượng hơn.
KHÁI NIỆM VỀ THUẾ Theo các nhà kinh tế học có rất nhiều góc nhìn của thuế và từ đó đưa ra các quan điểm khác nhau về thuế. Tuy nhiên dưới góc độ của giáo trình này tác giả đưa ra quan điểm khái niệm về thuế như sau: - Xét ở góc độ Nhà nước thì thuế là một công cụ và là một khoản thu chủ yếu của NSNN, mang tính bắt buộc, mang tính pháp lý và không hoàn trả trực tiếp. Võ Văn Hợp Căn cứ điều 46, điều 47 Hiến pháp 2013 Nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam công dân có nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp luật; Mọi người có nghĩa vụ nộp thuế theo luật định. - Xét ở góc độ doanh nghiệp thì thuế là một khoản chi phí hay một khoản phải chi trong các hoạt động kinh doanh, thương mại dịch vụ và sản xuất của doanh nghiệp thuộc phạm vi áp dụng của luật định.
- Xét ở góc độ cá nhân thì thuế là một phần thu nhập hoặc tài sản của mình phải nộp cho nhà nước thuộc phạm vi áp dụng của luật định. Tóm lại, (i) thuế là một nguồn lực tài chính nhà nước thông qua sự động viên, sự đóng góp của dân theo pháp luật thuế tập trung vào NSNN để đáp ứng nhu cầu chi tiêu và phục vụ chức năng của Nhà nước.(ii) thuế mang tính ràng buộc pháp lý và không hoàn trả trực tiếp. BẢN CHẤT CỦA THUẾ - Xét dưới góc độ nhà nước thì thuế là mang tính pháp lý cao và bắt buộc thể hiện qua quyền lực của Nhà nước, đáp ứng nhu cầu chi tiêu và phục vụ chức năng của nhà nước, đảm bảo lợi ích chung của quốc gia,thực hiện công bằng xã hội và có mối quan hệ hữu cơ giữ nhà nước. Với vai trò của Nhà nước là sự vận hành nền kinh tế, điều khiển kinh tế vĩ mô, can thiệp nhiều hơn, mạnh mẽ hơn vào tiến trình kinh tế quốc gia và giữ vai trò chủ chốt trong quản lý đối với mọi hoạt động xã hội mà trực tiếp tham gia thực hiện.
Những hoạt động điều tiết kinh tế vĩ mô, chính trị xã hội nói trên đòi hỏi một Nhà nước có nguồn vật chất to lớn huy động từ thuế thông qua mở rộng nguồn thu bằng cách đặt ra nhiều sắc thuế (luật thuế) nhắm vào hoạt động kinh tế quốc gia. Như vậy, Thuế tồn tại song song với Nhà nước vừa là nguồn thu chủ yếu tạo nguồn vật chất to lớn đối với hoạt động của Nhà nước và đem lại một năng suất dồi dào vừa đạt được mục tiêu kích thích kinh tế tăng trưởng. Thể hiện tính linh động, mềm dẻo và đa dạng của thuế - Xét dưới góc độ xã hội, thuế là một công cụ trong việc thực hiện phân phối lại cho toàn xã hội (không hoàn trả trực tiếp) mà nhà nước sử dụng nguồn thu từ thuế cung cấp hàng hóa công cho xã hội, mọi người điều bình đẳng và được hưởng lợi ích xã hội đó từ thuế thông qua các cách sau (i) đầu tư cơ sở hạ tầng kinh tế- xã hội; (ii) đầu tư vốn vào những lĩnh vực hoặc doanh nghiệp giữ vị trí then chốt trong nền kinh tế; (iii) tài trợ cho các doanh nghiệp trong nước và ngoài nước (doanh nghiệp FDI) ngoài nhà nước thông qua hệ thống thuế, tín dụng,….; để làm những việc đó, chính phủ phải tìm cách động viên, tuyên truyền thông qua các luật Giáo trình Thuế 17 thuế đánh trên thu nhập và tài sản nhằm ổn định nguồn thu, chuyển chúng vào ngân sách nhà nước để chi tiêu cho các mục tiêu kinh tế xã hội tạo động lực thúc đẩy xã hội phát triển. Thể hiện tính động viên, ràng buộc, và cương quyết của thuế.
Xét ở góc độ người nộp thuế khi nhu cầu Nhà nước được đáp ứng thì Nhà nước phải hướng hoạt động của mình vào sự phát triển toàn diện của dân chúng thể hiện tính dân chủ, công bằng, phân phối lại thu nhập, phải quan tâm thiết thực đến những người có thu nhập thấp, người thất nghiệp, người già, trẻ em không nơi nương tựa, người mất khả năng tạo thu nhập… một mặt, thông qua sự đóng góp phần nào thu nhập của người giàu, phần nào thu nhập của các doanh nghiệp thông qua hệ thống quốc gia hay nói cách khác chia sẽ một phần tài chính của các tổ chức cá nhân mà không làm mất động lực làm giàu chính đánh mà làm gia tăng thu nhập quốc dân tập trung trong tay nhà nước. Mặt khác, thì ngoài nghĩa vụ thực hiện nộp thuế theo pháp luật thuế thì quyền của người nộp thuế hưởng từ lợi ích xã hội của hàng hóa công mà nhà nước cung cấp.