CHƯƠNG I KHÁI NIỆM, BẢN CHẤT, ĐẶC ĐlỂM, CHỨC NĂNG VÀ PHÀN LOẠI THỊ TRƯỜNG DU LỊCH 1. PHẠM TRÙ THỊ TRƯỜNG VÀ THỊ TRƯỜNG DU LỊCH 1. Khái niệm, vai trò và chức năng của thị trường Sản xuất hàng hoá xuất hiện và tồn tại do việc phân công lao động xã hội. Phân công lao động xã hội càng cao thì sản xuất hàng hoá càng phát triển, ngày một đi vào chuyên môn hoá.
Đây là điều kiện cần của sản xuất hàng hoá. Điểu kiện thứ hai của sản xuất hàng hoá là sự tách biệt về kinh tế giữa những ngưòi sản xuất do các quãli hệ sò hữu khác nhau về tư liệu sản xuất quy định. Dựa vào điều kiện này, người chủ tư 17 liệu sản xuất có quyền quyết định việc sử dụng tư liệu sản xuất và các sản phẩm do họ sản xuất ra. Trong điều kiện đó người sản xuất này muốn sử dụng sản phẩm của người sản xuất kia thì phải trao đổi sản phẩm cho nhau.
Sản phẩm lao động trỏ thành hàng hoá và sự trao đổi hàng hoá cũng nảy sinh. Trong khi trao đổi hàng hoá diễn ra trong quá trình lưu thông, thì sản xuất hàng hoá tồn tại tương đôì độc lập. Ở đây cũng cần phân biệt 2 khái niệm: trao đổi và trao đổi hàng hoá. Khi nói đến phạm trù trao đổi trong quá trình tái sản xuâ't phải được hiểu là việc trao đổi hoạt động, kinh nghiệm, công nghệ và kết quả của quá trình lao động dưới dạng sản phẩm và hàng hoá.
Còn trao đổi hàng hoả chỉ giói hạn trong việc mua và bán hàng hoá dựa trên sự hỗ trợ cùa phương tiện thanh toán. Ở đâu có quan hệ tiền - hàng, ở đó có trao đổi hàng hoá diễn ra trên thị trường. Khi phân tích vâh đề thị trường trong môi quan hệ với sự phát triển của Chủ nghĩa Tư bản, Lê-Nin đã viết: "Hễ ờ đàu. khi nào có phân công lao động xã hội và sản xuất hàng hoá, thì ở đó và khi ấy cũng có thị trường.
Thị trường chảng qua là sự biểu hiện cùa phân công xã hội và do đó nó có thể phát triển vô cùng tân.L Lênin - Toàn tập - Tiếng Việt, Nhà xuất bản tiến bộ Maxcơva 1974, Tập I Tr. Bởi vậy điểu kiện để tồn tại và phát triển của hàng hoá cũng là điều kiện để tồn tại và phát triển của thị trường. Trên thị trường, trong quá trình lưu thông, hàng hoá sản xuất ra được trao đổi thông qua việc mua và bán. Thị trường bao hàm cả điều kiện mua và điểu kiện bán.
Đối với người bán, thị trường chứa đựng điểu kiện thực hiện hàng hoá của họ. Còn đối với ngưòi mua, họ từn thấy ỏ thị trường những điểu kiện mua sắm, Tại đây đã diễn ra sự "gặp gỡ" giữa cung và cầu, phù 18 hợp về chủng loại, chất lượng, số lượng, thòi gian cung cấp, nhịp độ cung cấp cũng nhự các loại dịch ,vụ phục vụ khác. Khái niệm thị trường gắn liền với quan hệ sản xuất và trao đổi hàng hoả, tồn tại trong điểu kiện sản xuất hàng hoá. Thị trường có thể xem như là nơi trao đổi hàng hoá vật chất và dịch vụ.
Vì vậy nói đến thị trường là nói đến địa điểm, nơi trao đổi hàng hoá. Điểm cố định này có thể là cái chợ, của hàng, cửa hiệu, sỏ giao dịch. Tuy nhiên ỏ một vài trưòng hợp, ngưòi mua và ngưòi bán không phải lúc nào cũng gặp nhau trực tiếp mà giao dịch thông qua các phương tiện thông tin hiện đại, ví dụ như trong thị trường chứng khoản người ta giao dịch thông qua những phương tiện như Fax, điện thoại, Internet. Ở khía cạnh thứ hai, khi nói đến thị trường là nói đến cạnh tranh giữa các chủ thể kinh tế để xác định giá trị và khối lượng hàng hoá.
Vì vậy thị trường là nơi tập trung và thực hiện của cung và cầu về một loại hàng hoá và dịch vụ nào đó, là tổng thể của các mõì quan hệ kinh tế hình thành giữa ngưòi mua và người bán, khi mà lao động cá biệt tiêu phí để sản xuất ra hàng hoá và dịch vụ đó được coi là lao động xã hội cần thiết. Kinh tế hàng hoá càng phát triển thì khái niệm thị trường càng được mỏ rộng, từ dó kéo theo sự thay đổi cùa khái niệm người mua và người bán. Trong thời kỳ đầu của sự hình thành thị trường, ngưòi bán đồng thời là người sản xuất, còn ngưòi mua đồng nghĩa vối người tiêu dùng. Khi thị trường được mỏ rộng, sản xuất phát triển, sự chuyên môn hoá ngày một cao, khái niệm người mua và người bán bao gồm: người tiêu dùng, người mua, người trung gian, người bán và người sản xuất.
19 Trong kinh tê chính trị học có nhiều khái niệm khảc nhau vệ thị trường. Có thể đưa ra một định nghĩa chung : Thị trường là phạm trù của nền sản xuất và lưu thông hàng hoá, phản ánh toàn bộ quan hệ trao đồi giữa người mua và người bán, giữa cung và cầu và toàn bộ các mối quan hệ, thông tin kinh tế, kỹ thuật gắn với các môĩ quan hệ đó. Từ khái niệm trên cho thấy: Thị trưòng chứa tổng cung và cầu, cơ cấu của chúng về một loại hàng, nhóm hàng và dịch vụ nào đó. Thị trướng bao gồm cả yếu tô' không gian và thời gian, chịu ảnh hưỏng cùa các yếu tô kinh tế, chính trị, văn hoâ, tâm lý.Thị trường có vai trò quan trọng đổi vói sản xuất, lưu thông hàng hoá, quyết định kinh doanh và quản lý.
Người ta coi thị trường là môi trường của kinh doanh. Mỗi doanh nghiệp không thể tồn tại nếu không tiếp cận để thích ứng với thị trường. Thông qua thị trường các doanh nghiệp nhận biết được nhu cầu xã hội, tiên hành kinh doanh và biết được hiệu quả của mình. Thị trường thực hiện các chức năng cơ bản là thực hiện, công nhận, thông tin và điều tiết.
Trên thị trường, tất cả các hàng hoá sản xuất ra phải được thực hiện khâu cuốỉ cùng là bán ra. Qua đó mới có thể tái tạo được các điều kiện cần thiết đảm bảo quá trình tái sản xuất được diễn ra trôi chảy. Trong quá trình chuyển đổi hàng-tiền, hay nói cách khác, chức năng thực hiện của thị trường được tiến hành, giá trị và giá trị sử dụng cùa hàng hoá sản xuất ra được xã hội công nhận. Như vậy, chức nâng thực hiện và chức năng công nhận thường gắn liền với nhau.
Trên thị trường khi cung cầu gặp nhau, nảy sinh các thông tin vể thị trường. Những thông tin này vô cùng quan trọng đôi với tất cả những doanh nghiệp và doanh nhân tham 20 gia vào thị trường. Một chức năng quan trọng khác của thị trường là chức năng điều tiết. Thị trường tạo ra sự kích thích kinh tế, thúc đẩy việc mỏ rộng sản xuất và tiêu dụng, tập trung mỏ rộng thị trường mang lại lợi nhuận, thông qua các đòn bẩy kinh tế như giá cả, tỷ giá, lợi nhuận, lãi suất.Nhưng khi một loại hoặc một nhóm hàng hoá dịch vụ không còn có ý nghĩa đôì vói thị trường, thì bản thân thị trường sẽ điều tiết giảm di hoặc ngừng hẳn việc sản xuất mặt hàng, loại dịch vụ này.
Thị trường du lịch Để đảm bảo cho các hoạt động trong du lịch không bị ách tắc thì các dịch vụ phải được tạo ra, .các hàng hoá dưói nhiều dạng phải được mua và bán, và phải được tiêu dùng. Nhưng quá trình mua và bán chỉ có thể được diễn ra trên thị trường. Như vậy trong du lịch cũng tổn tại thị trường. Trong lịch sử phát triển của du lịch, lúc đầu khách đến một vùng nào đó rất ít ảnh hưỏng đến cư dân điểm du lịch.
Việc đi lại do khách du lịch tự lo. Nơi ăn chốn ỏ do những người hảo tâm hoặc bà con nơi du lịch sắp xếp bế trí. Nhưng cùng vdi quá trình phát triển, du lịch dần trỏ thành một hiện tượng phổ biến, đã xuất hiện những tổ chức chuyên doanh dịch vụ vận chuyển, ăn uống và lưu trú. Khách du lịch trả tiền cho những cơ sỏ chăm lo cho họ việc đi lại, ăn, nghỉ, lưu trú và vui chơi giải trí.Thị trường du lịch đã dược hình thành như vậy trong quá trình chuyển đổi tiền-hàng giữa khách du lịch và các cơ sỏ chuyên doanh.
Một mặt, những dịch vụ, hàng hoá trên thị trường du lịch là do các cơ sỏ chuyên doanh về du lịch tạo ra hoặc chuyển bán, nhằm đáp ứng nhu Gấu du lịch một cách trực tiếp, ví dụ các 21 dịch vụ vận chuyển, dịch vụ lưu trú, các tour du lịch, thực phẩm, điện, nước, dịch vụ thông tin liên lạc.Những hàng hoá này (dưới dạng hàng hoá vật chất hoặc dịch vụ) đáp ứng những nhu cầu chung của khách du lịch và cả những người không phải là khách du lịch (có thể là người địa phương hoặc người nơi khác đến nhưng không phải là khách du lịch) và được mua bán, trao đổi trên thị trường hàng hoá chung và trên thị trường chỉ dành riêng cho du lịch. Vì vậy có thể nói rằng: Thị trường du lịch là bộ phận của thị trường hàng hoà chung, chịu sự chi phối của quy luật kinh tế trong nền sản xuất hàng hoá như quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh. Có thể biểu diễn thị trưòng du lịch trong mối quan hệ với thị trưòng chung bằng sơ đồ (sơ đồ 1). Tuy nhiên việc phân định ranh giới giữa các thị trường thành phần rất khó.
Ranh giới giữa chúng không cô' định mà rất linh hoạt, có những vùng đan xen lẫn nhau giữa các thị trường, tác động qua lại và ảnh hưởug lẫn nhau. Sơ đổ 1: Thị trưởng du lịch li một bộ phân của thị trường chung 22 Dưới góc độ của các nhà kinh doanh du lịch thì thị trương du lịch là các nhóm khách hàng đang có mong muốn và sức mua sản phẩm du lịch nhưng chưa được đáp ứng. Một nưóc, một nhóm nước là nơi cư trú của nhóm khách hàng nói trên được các nhà kinh doanh gọi là nước gửi khách hay thị trường gửi khách. Tuy nhiên, nói về thị trường du lịch cũng như các loại thị trường khác, không thể chỉ nói đến cung hoặc cầu một cách riêng biệt, mà cùng lúc phải có cả hai thành phần thị trường nói trên cũng như các mối quan hệ giữa chúng.
Như vậy về bản chất, thị trưòng du lịch được coi là bộ phận cấu thành tương đối đặc biệt của thị tntòng hàng hoá nói chung. Nó bao gồm toàn bộ các mối quan hệ và cơ chế kinh tế liên quan đến địa điểm, thôi gian, điều kiện và phạm vi thực hiện các dịch vụ, hàng hoá nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội vể du lịch.