mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 14 Hình 12. Phân tích mẫu trước khi vẽ 1. Quan sát và nhận xét mẫu - Quan sát là điều cực kỳ quan trọng đối với người học vẽ, giúp phát hiện và nhận biết một cách thấu đáo đối tượng để phân tích, nhận xét trước khi vẽ. Đó cũng là công việc bắt buộc đầu tiên và không thể thiếu khi tiến hành bài vẽ hình họa.
- Với một vật thật, dù đó là các khối cơ bản, tĩnh vật hay tượng bao giờ cũng phải quan sát toàn bộ vật mẫu chung, cách sắp xếp chung, các tỷ lệ và mối liên quan của hình thể, đậm nhạt, màu sắc, đường nét…qua đó người vẽ phải cân nhắc, so sánh và hình thành những ý tưởng diễn tả và bố cục của bài vẽ. Ví dụ: Chúng ta quan sát và nhận xét mẫu tượng chân dung nam. - Góc nhìn quan sát mẫu thấy được 2/3 khuôn mặt bức tượng. Ánh sáng chiếu bên trái mẫu (bên phải bài vẽ).
Do đó toàn bộ mặt nằm trong diện sáng, các chi tiết nổi rõ khối và sáng tối rõ ràng. - Khuôn mặt hơi nghiên, khối của mái tóc dày và phủ xuống che lấp một phần của trán nên độ đậm của khu vực này nhiều và đậm nhất. Do ụ mày và gốc mũi cao nên tác động của sáng tối cũng rõ rệt. Mắt mở to và căng độ nhìn vì thế có cảm giác khoảng cách hai mắt hẹp hơn và mũi cũng vậy.
Tuy nhiên, nhìn tổng thể lại rất ăn nhập với nhau. - Mẫu này hơi nhích cao hơn đường tầm mắt, nên thấy cả ngấn và độ cong của cằm với cổ. Vì thế, tỷ lệ khuôn mặt từ chân cằm đến mắt dài hơn từ mắt đến đỉnh đầu. Chương mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 15 Hình 13.
Tượng chân dung nam 1. Đánh giá bằng con mắt thông qua trợ cụ là cây đo, dây dọi Cây đo được cấu tạo bỡi ba bộ phận rất đơn giản, dễ tìm, dễ làm và rất dễ sử dụng: cây căm xe đạp, một đoạn chỉ nhỏ có độ bền chắc và dài khoảng từ 25cm đến 30cm, một vật nhỏ có độ nặng 5 đến 10 gam. Một đầu của sợi chỉ được cột vào đầu có độ cong, đầu kia cột vào một vật nhỏ. Với sức nặng của vật nhỏ này làm cho sợi chỉ lúc nào cũng căng thẳng theo lực rơi của vật nhỏ.
Cây đo dây dọi là trợ cụ giúp chúng ta thẩm định các yêu cầu quan tâm trước khi vẽ đối tượng: - Sự tương quan về độ lớn nhỏ, cao thấp, dài ngắn từ tổng thể đến các bộ phận của đối tượng. - Các độ nghiêng, độ lệch (nếu có) trên đối tượng. - Tìm điểm rơi của các phần xiên lệch vốn có trên đối tượng. - Cây đo là trợ cụ giúp những người học vẽ trong một hay hai năm đầu khi học, nghiên cứu môn hình hoạ.
Sau quá trình quan sát quen dần người vẽ có thể “đo đạc” thẩm định bằng mắt mà không cần đến cây đo và dây dọi. Cây căm dùng để đo các chiều, các hướng, đường cắt trên đối tượng. Dây dọi là phương tiện dùng để xác định điểm rơi, độ xiên. Như đã nói, muốn vẽ đối tượng thì trước hết chúng ta bắt buộc phải xác định cách nhìn vật lý.
Chương mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 16 Nghĩa là chúng ta phải xác định khoảng cách (từ chỗ đối tượng được vẽ), góc nhìn (từ chỗ đứng thẳng đến đối tượng, nhìn chính diện, nhìn chếch hay nhìn ngang hoặc nhìn từ sau tới), tầm nhìn (chúng ta quan sát, vẽ với tầm nhìn trên hay dưới tầm mắt). Cách nhìn sẽ cho chúng ta khả năng thấy, quan sát và cho chúng ta có góc cạnh đẹp hay xấu tuỳ thuộc vào góc nhìn, từ chỗ người đứng vẽ hướng thẳng đến đối tượng được vẽ. Đối với những người đã từng vẽ lâu năm thì họ quan sát đánh giá đối tượng bằng con mắt, không cần một trợ cụ nào cả. Nhưng đối với những người mới học vẽ hay học một đến hai năm thì cây đo, dây dọi là một trợ cụ rất cần thiết khi quan sát đối tượng trong các bài vẽ hình hoạ.
Cây đo dây dọi 2. Đường chân trời và đường tầm mắt - Đứng trước thiên nhiên bao la và không có vật cản, sẽ thấy ranh giới nằm ngang giữa trời và đất. Đường phân chia ranh giới đó gọi là đường chân trời. Đường chân trời luôn có vị trí cao ngang tầm mắt nhìn.
- Đường chân trời cao hay thấp phụ thuộc vào vị trí của mắt nhìn, song ở thực tế phối cảnh đường chân trời và đường tầm mắt trùng khít nhau. Chương mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 17 Hình 15. Đường chân trời và đường tầm mắt 3. Điểm tụ Điểm tụ là điểm đồng quy của những đường thẳng song song cùng hướng trong phối cảnh.
Quan sát vật thể trong không gian sẽ thấy: Các hình vuông khi nhìn theo thấu thị lại có dạng hình bình hành, nhìn xa đường ray xe lửa gặp nhau tại một điểm. Điểm gặp nhau đó nằm ở đường chân trời và song song với mặt tranh được gọi là điểm tụ. Ngoài điểm tụ chính còn có các điểm tụ phụ. Đối với các đường xiên có thể ở trên hoặc dưới đường chân trời Hình 16.
Tàu lửa Chương mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 18 4. Đo và phương pháp đo Đo là sự thẩm định cao thấp, dài ngắn, rộng hẹp của đối tượng bằng con mắt và thông qua trợ cụ là cây đo và dây dọi. Đo còn là quá trình quan sát, thẩm định các độ xiên và độ lệch của vật thể. Khi người vẽ dùng cây đo để đo, nhằm mục đích nắm bắt được tương quan tỷ lệ về các độ lớn nhỏ, cao thấp, dài ngắn của các bộ phận từ tổng thể đến chi tiết của đối tượng được vẽ.
Đo giúp cho chúng ta hiểu khá rõ về đối tượng trước khi bắt tay vào việc vẽ. Các yêu cầu cơ bản về tư thế khi đo là: • Một là: Điểm đứng của người vẽ luôn luôn cố định trong suốt quá trình quan sát, đo và vẽ. • Hai là: Trong khi đo, người vẽ với tư thế phải dim một mắt, cánh tay cầm cây đo phải vương thẳng ra thế nằm ngang, song song với mặt đất, dùng que đo các điểm rơi trên que đo của vật thể, di chuyển ngón cái trên que đo để đánh dấu và so sánh các vật thể khác nhau và đo tỷ lệ cơ bản của chúng. Mục đích của sự thẳng tay là nhằm sát định khoảng cách cố định nhất tính từ cây đo đến vật được đo; thân cây đo đứng thẳng, thẳng góc với cánh tay.
Cách đo và cầm que đo Chương mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 19 5. Vẽ và quy trình vẽ Sau khi quan sát đo xong chúng ta bắt đầu tiến hành vẽ, trình bày bố cục hình vẽ đối tượng lên giấy. Việc này tiến hành theo các trình tự sau: - Xát định hình vẽ theo giấy dọc hay ngang. Nếu khi đo chúng ta thấy cả chiều cao của đối tượng lớn tổng bề ngang thì chúng ta đặt tờ giấy vẽ và vẽ theo chiều giấy đứng.
Nếu toàn bộ bề ngang của tượng lớn hơn tổng chiều cao thì ta chọn, đặt giấy nằm ngang. - Trước tiên phải vẽ phác hai đường trục thẳng và ngang giao nhau tại tâm của tờ giấy: Đây là những nét phác định vị cơ bản nhất để làm cơ sở cho việc bố cục hình vẽ trên giấy. - Vẽ phác hình tổng thể và bố cục hình vẽ trên giấy: Tổng diện tích của hình vẽ phải cân đối với tổng diện tích tờ giấy, không gây cảm giác hình quá nhỏ so với tờ giấy vẽ hay cảm giác hình quá lớn so với tổng diện tích của tờ giấy. Hình vẽ phải bố cục hợp lý trên tờ giấy dựa trên hai đường trục, không nghiên phía này hay phía kia.
Nghĩa là phải tạo được sự cân đối giữa “khoảng trống” và “khoảng có hình”. Nếu tổng diện tích của khoảng có hình quá lớn so với “tổng diện tích” của tờ giấy. Chú ý: - Có khi trước khi vẽ trên giấy thật chúng ta có thể ký hoạ trước vài lần trên giấy rời. Kế đó ký hoạ ngay trên góc trái, phái trên của tờ giấy.
- Khi vẽ chân dung người thật hay vẽ đầu tượng, khi bố cục hình vẽ theo hướng nhìn ngang thì yêu cầu là phải chừa khoảng không gian trống trước mặt hình vẽ nhiều hơn phía sau. Vẽ tĩnh vật 6. Vẽ - tô và diễn tả bóng Sau giai đoạn vẽ phác bố cục hình vẽ trên tờ giấy thì phần vẽ và diễn tả được thực hiện theo tiến trình sau đây: Chương mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 20 Hình 19. Sinh viên tô bóng bài vẽ chân dung nam 6.
Dựng hình - Vẽ hình dáng chung của đối tượng trên cơ sở cân nhắc kỹ lưỡng các đặc điểm tổng thể: Thế dáng, hình khối, cấu trúc, thăng bằng, hướng ánh sáng chính phụ. Chúng ta dựng hình trên cơ sở đảm bảo chính xác các đặc điểm cốt lỗi của đối tượng. - Dựng bằng các nét phác nhẹ tay, nhưng khá chuẩn xác. Khi phác nét lỡ bị sai thì không nên vội tẩy xoá.
Đừng e ngại, cứ tiếp tục phác nét tiếp theo. Nếu nét thứ hai cũng bị sai thì nét đúng sẽ ở giữa ngay bên trong hai nét sai. Chương mở đầu: Một số vấn đề cơ bản về môn hình họa 21 Hình 20. Dựng hình tượng chân dung nam 6.
Tô bóng tổng quát Sau khi xác định hướng ánh sáng, chính phụ, hệ thống các mảng sáng tối, đậm nhạt, thì trước hết chúng ta bắt đầu việc tô bóng tổng quát thành hệ thống đơn giản. Để thực hiện đúng về kỷ thuật và quy trình tô bóng, chúng ta phải tô sắc độ nhạt trước, chưa vội tô đậm ngay mà là phải từng bước tăng dần độ đậm theo quy trình. Nên nắm bắt cho được tinh thần của ánh sáng đang tác động trên đối tượng. Chúng ta cũng nên lưu ý rằng: Để tô bóng lên hình thì lớp bóng sẽ làm hình đã vẽ mờ đi.
Và nhiệm vụ của chúng ta là phải dùng nét vẽ để củng cố hình lại sau khi bị mờ. Khi lớp bóng thứ hai tô lên thì hình vừa được củng cố lại bị mờ. Tiếp tục như thế, sau mỗi lớp bóng chúng ta lại phải chỉnh, dùng nét vẽ để chỉnh hình lại. Việc chỉnh hình là cơ sở để chúng ta định vị các mảng bóng theo hình, diện, các mối liên kết giữa chúng với nhau.