CHƯƠNG 1 1. Cơ sở khách quan cho sự hình thành, phát triển của tài chính quốc tế là sự ra đời và phát triển các quan hệ quốc tế về kinh tế- chính trị cùng với sự hiện diện của tiền tệ và thực hiện chức năng tiền tệ thế giới. Ngoài những đặc điểm của tài chính nói chung thì Tài chính quốc tế còn có những đặc điểm riêng đó là:Tài chính quốc tế có phạm vi hoạt động rộng liên quan đến nhiều quốc gia trên thế giới với sự tham gia của nhiều đồng tiền cũng như chịu sự tác động bởi các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội .của các quốc gia khác và đang phát triển theo xu hướng ngày càng đa dạng và phức tạp. Tài chính quốc tế đóng vai trò quan trọng trong khai thác các nguồn lực ngoài nước tăng vốn đầu tư phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia cũng như góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực tài chính và thúc đẩy quá trình hội nhập quốc tế và toàn cầu hoá.
19 Chương 2 TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI VÀ CÁN CÂN THANH TOÁN QUỐC TẾ 2.1 HỆ THỐNG TIỀN TỆ QUỐC TẾ 2.1 Sự hình thành và phát triển của hệ thống tiền tệ quốc tế 2.1 Khái niệm hệ thống tiền tệ quốc tế Tiền tệ xuất hiện lúc đầu là mang tính tự phát, theo yêu cầu của trao đổi sản phẩm, hàng hoá; tiền tệ cũng được xuất hiện theo vùng, sau đó lan rộng dần ra theo thị tộc, bộ lạc, quốc gia.; chỉ đến khi Nhà nước đứng ra nhận trách nhiệm phát hành và thống nhất tổ chức quản lý lưu thông tiền tệ thì lúc này sự xuất hiện và tồn tại của tiền tệ mới chuyển sang mang tính tự giác. Như vậy, tiền tệ thời kỳ đầu chủ yếu chỉ có ý nghĩa cho từng quốc gia; hình thức tồn tại cũng đa dạng và chỉ có thể phát huy các chức năng vốn có của chúng trong từng phạm vi quốc gia. Cho đến khi vàng được lựa chọn để đúc tiền (tiền vàng xuất hiện), thì loại tiền này không chỉ thực hiện được các chức năng của mình trong phạm vi quốc gia, mà còn mở rộng ra phạm vi của nhiều quốc gia, tức là chúng đã thực hiện được chức năng tiền tệ thế giới, đóng vai trò là đồng tiền quốc tế bên cạnh các đồng tiền quốc gia và hình thành nên hệ thống tiền tệ quốc tế. Sau đó, cùng với sự phát triển của văn minh nhân loại và sự khan hiếm của vàng, tiền vàng được thay thế dần bằng tiền dấu hiệu, song các đồng tiền dấu hiệu này vẫn tiếp tục đảm nhận vai trò đồng tiền quốc tế thông qua những sự cam kết, bảo đảm của các quốc gia.
Do đó, ngày nay bên cạnh những đồng tiền của các quốc gia, hệ thống tiền tệ quốc tế tồn tại như là một tất yếu khách quan và có vị trí hết sức quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội thế giới. Như vậy, có thể hiểu, hệ thống tiền tệ quốc tế là những thoả thuận, cam kết, qui định. của nhiều quốc gia về việc lựa chọn đơn vị tiền tệ chung và cách thức tổ chức thực hiện chế độ lưu thông cho đơn vị tiền tệ chung đó. Qua khái niệm trên cho thấy, hệ thống tiền tệ quốc tế bao gồm hai yếu tố cơ bản Thứ nhất, Đơn vị tiền tệ chung được lựa chọn 20 Đơn vị tiền tệ chung được hiểu là đơn vị tiền tệ được sử dụng thống nhất trong các giao dịch kinh tế hoặc trong dự trữ, theo thỏa thuận của các quốc gia trong hệ thống tiền tệ.
Để được lựa chọn là đơn vị tiền tệ chung, trước hết, đồng tiền đó phải có giá trị nội tại hoặc đại diện cho một lượng giá trị, tức là phải có sức mua xác định. Đồng thời, nó là đồng tiền phát huy được ảnh hưởng ở những phạm vi tương đối rộng lớn, có uy tín ngày càng cao, được nhiều người tin tưởng, chấp nhận. Trong lịch sử từ trước đến nay, đồng tiền chung thường có các dạng sau: + Là đồng tiền của một quốc gia nào đó có uy tín lớn trong giao dịch quốc tế (Đồng Dina của Batư trước đây, GBP, USD. hiện nay); + Là đồng tiền chung của một số quốc gia (Đồng Rúp chuyển nhượng trước đây, EUR.); + Là đồng tiền hoàn toàn chung của nhiều quốc gia (SDR là điển hình).
Ngày nay, trong hệ thống tiền tệ quốc tế có thể cùng đồng thời tồn tại một số đồng tiền chung được lựa chọn tự giác và tự phát. Thứ hai, Chế độ tổ chức lưu thông tiền tệ quốc tế Chế độ tổ chức lưu thông tiền tệ quốc tế cũng bao gồm cả chế độ lưu thông tiền đủ giá(tiền vàng) và chế độ lưu thông tiền dấu hiệu. Chế độ lưu thông tiền vàng bao gồm các qui định, thoả thuận của các quốc gia về tiêu chuẩn giá cả của đơn vị tiền tệ chung; tỷ giá hối đoái với các đồng tiền quốc gia; hệ thống thập phân, các mệnh giá lớn của đơn vị tiền tệ chung; chế độ thanh toán, dự trữ. Trong chế độ lưu thông tiền dấu hiệu cũng bao gồm những qui định, thoả thuận tương tự như trong chế độ lưu thông tiền vàng.
Điểm khác biệt ở đây là có nhiều cam kết, thoả thuận. được thực hiện bằng các văn ở cấp chính phủ của các quốc gia thông qua các Hiệp ước, Hiệp định.2 Quá trình hình thành, phát triển hệ thống tiền tệ quốc tế Xuất phát từ yêu cầu của các quốc gia trong các quan hệ quốc tế về kinh tế, văn hoá - xã hội, chính trị, quân sự, ngoại giao. ngày càng mở rộng và phát triển đòi hỏi hệ thống tiền tệ quốc tế phải được hình thành là một tất yếu khách quan và chúng cũng không ngừng phát triển, hoàn thiện. Từ đó, hệ thống tiền tệ quốc tế đã trải qua các giai đoạn phát triển sau: - Hệ thống tiền tệ quốc tế hình thành tự phát.
Đó là hệ thống tiền tệ quốc tế được hình thành chủ yếu gắn với chế độ bản vị vàng trong lịch sử. Khi vàng được lựa chọn để đúc tiền thì tiền vàng không chỉ trở thành đồng tiền quốc gia 21 mà còn được chấp nhận trên phạm vi quốc tế một cách tự phát, tự nhiên. Từ đó hệ thống tiền tệ quốc tế đã được hình thành tự phát kèm theo chế độ lưu thông tiền vàng. Trong lịch sử loại hình hệ thống tiền tệ này đã tồn tại rõ nét thời trung cổ bằng Chế độ bản vị đồng Dina vàng của Batư và Chế độ bản vị vàng cổ điển gia đoạn 1875 - 1914.
- Hệ thống tiền tệ quốc tế hình thành tự giác. Đó là những hệ thống tiền tệ quốc tế được hình thành trên cơ sở có sự cam kết, thoả thuận của chính phủ các quốc gia thông qua các Hiệp ước, Hiệp định. Điển hình ở đây có Hệ thống tiền tệ Bretton Woods, Hệ thống tiền tệ Jamaica, Hệ thống tiền tệ châu Âu. - Hệ thống tiền tệ quốc tế hỗn hợp.
Đó là những hệ thống tiền tệ quốc tế được hình thành tự giác và tự phát cùng tồn tại đan xen. Hiện nay trên thực tế thế giới đang tồn tại sự đan xen của các hệ thống tiền tệ quốc tế tự giác, như Hệ thống tiền tệ Jamiaca, Hệ thống tiền tệ châu Âu. với các hệ thống tiền tệ khác, như hệ thống đồng USD, GBP. tồn tại như là những hệ thống tiền tệ quốc tế tự phát.2 Các hệ thống tiền tệ quốc tế chủ yếu - Chế độ bản vị vàng Trong chế độ bản vị vàng, vàng được lựa chọn là đơn vị tiền tệ quốc tế và chế độ lưu thông tiền vàng được thực hiện.
Chế độ này được áp dụng từ trước Chiến tranh thế giới lần thứ nhất trở về trước, song hình thành một cách tự phát và không liên tục. Trong đó, có hai giai đoạn khá điển hình + Chế độ bản vị vàng thời trung cổ. Chế độ này được hình thành gắn liền với hoạt động buôn bán Đông - Tây bằng đường bộ thời trung cổ và được mệnh danh là “Con đường tơ lụa” từ Trung đông đến Tung quốc. Lúc này, đồng Dina vàng của vương quốc Ba-tư được sử dụng phổ biến như là đồng tiền quốc tế đầu tiên để dùng làm trung gian trao đổi, thanh toán trong hoạt động buôn bán giữa các quốc gia.
+ Chế độ bản vị vàng cổ điển ở châu Âu. Có thể nói, chế độ tiền tệ này tồn tại gần một thế kỷ, từ năm 1821, khi ở nước Anh bắt đầu thực hiện chế độ bản vị vàng, và kết thúc vào thời điểm trước Chiến tranh thế giới lần thứ nhất, năm1914. Trong chế độ tiền tệ này, vàng được coi là yếu tố đảm bảo quan trọng nhất, thậm chí là duy nhất đối với hệ thống tiền tệ của nhiều quốc gia; các đồng tiền hầu như đều có tiêu chuẩn giá cả; giữa vàng và các đồng tiền dấu hiệu được chuyển đổi cho nhau một cách dễ dàng; còn tỷ giá của các đồng tiền giữa các quốc gia được xác định khá đơn giản và dễ dàng bằng cách chỉ cần so sánh tiêu 22 chuẩn giá cả của chúng với nhau là đủ. Tuy nhiên, trong giai đoạn này cũng có những khoảng thời gian nhất định, bên cạnh vàng, bạc cũng được một số quốc gia lựa chọn để đúc tiền và tổ chức lưu hành song song với tiền vàng (nên còn được gọi là chế độ lưỡng kim bản vị, hay song bản vị).
Nhưng dần dần, bạc càng kém giá trị so với vàng, nên sau này những đồng tiền bằng bạc chỉ được coi tương tự như là những đồng tiền dấu hiệu khác. Đến Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914), hầu hết các quốc gia đều tuyên bố xoá việc chuyển đổi giấy bạc ngân hàng ra vàng. Vì thế, chế độ bản vị vàng cơ bản bị huỷ bỏ. Sau này, một số quốc gia đã có những nổ lực cố gắng để khôi phục lại chế độ tiền vàng, nhưng không thành và mặc dù trong nhiều trường hợp vàng vẫn còn được sử dụng với tư cách là tiền, song chế độ lưu thông tiền vàng hầu như đã chấm dứt vĩnh viễn.
- Chế độ bản vị đồng Bảng Anh (1922 - 1929) Sau Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914 - 1918) các quốc gia ở châu Âu bị kiệt quệ về kinh tế. Nước Anh cũng ở trong tình trạng này. Tuy nhiên, London vẫn giữ được vị trí mạnh về kinh tế và tài chính so với các nước trong khu vực. Lợi dụng vị thế này chính phủ Anh đã có ý tưởng thiết lập hệ thống tiền tệ quốc tế, lấy chính đồng bảng Anh (GBP) làm đồng tiền chủ chốt.