mở đầu cho những nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh ở mức dưới phân tử đã và đang có những phát hiện đáng khích lệ vào những năm đầu thế kỷ XXI. - 1965: Jacob và Monod phát minh RNA thông tin, Nirenberg, Holdey, Khorana phát minh về mã di truyền; Sutherland phát minh về cơ chế tác dụng của hormon. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ HỌC TẬP SINH LÝ HỌC ►Phương pháp nghiên cứu - Trên cơ thể toàn vẹn (in vivo): Cần các phương tiện máy móc hỗ trợ như ghi điện tim, ghi điện não. - Trên in vitro: Tách rời một cơ quan, cơ thể hoặc tế bào ra khỏi cơ thể và nuôi dưỡng trong điều kiện dinh dưỡng và nhiệt độ giống như trong cơ thể để nghiên cứu.
- Insitu: Tách một phần của cơ quan hay bộ phận ra 5 khỏi mối liên quan với các phần khác để nghiên cứu nhưng vẫn để lại các mạch máu nuôi dưỡng ►Phương pháp học tập - Phải có những kiến thức về giải phẫu và mô học, sinh học, hoá sinh học và lý sinh học. - Luôn so sánh, liên hệ về những chức năng trong cơ thể thống nhất và đặt chúng trong mối liên quan giữa cơ thể với môi trường. - Áp dụng các kiến thức sinh lý học để giải thích một số hiện tượng, triệu chứng lâm sàng. 6 ĐẠI CƯƠNG VỀ CƠ THỂ SỐNG VÀ HẰNG TÍNH NỘI MÔI Mục tiêu học tập: Sau khi học xong bài này, sinh viên có khả năng: 1.
Nêu được ba đặc điểm của sự sống 2. Trình bày được vai trò của hằng tính nội môi 3. Trình bày được cơ chế điều hoà bằng thần kinh thông qua các phản xạ 4. Trình bày được cơ chế điều hoà bằng đường thể dịch 5.
Trình bày được cơ chế điều hoà ngược I. GIỚI THIỆU Cơ thể sống là một hệ thống mở, tồn tại được nhờ liên tục tiếp nhận không khí, thức ăn, nước uống từ môi trường bên ngoài đồng thời cũng đẩy các chất thải ra ngoài môi trường và các tế bào là đơn vị sống cơ bản. ĐẶC ĐIỂM CỦA SỰ SỐNG 1/ Đặc điểm thay cũ đổi mới - Quá trình đồng hoá: Là quá trình thu nhận vật chất, chuyển vật chất thành chất dinh dưỡng, thành những phần cấu tạo nên tế bào, giúp sinh vật tồn tại và phát triển. - Quá trình dị hoá: Là quá trình phân giải vật chất, giải phóng năng lượng 7hoc ơ thể hoạt động và thải các sản phẩm chuyển hoá ra khỏi cơ thể.
2/ Đặc điểm chịu kích thích - Là khả năng đáp ứng với các tác nhân kích thích vật lý như cơ học, điện học, quang học, nhiệt học; với các kích thích hoá học, tâm lý học… biểu hiện ở mức tế bào, cơ quan hoặc toàn bộ cơ thể. - Cường độ tối thiểu tạo ra đáp ứng với mỗi tác nhân kích thích được gọi là ngưỡng kích thích. 3/ Đặc điểm sinh sản giống mình - Là phương thức tồn tại, duy trì nòi giống. NỘI MÔI, HẰNG TÍNH NỘI MÔI 7 1/ Nội môi : Là môi trường bên trong cơ thể, khoảng 56% trọng lượng cơ thể ở người trưởng thành.
Gồm có 2 phần: - Dịch nội bào: chiếm 2/3, - dịch ngoại bào: chiếm 1/3 (huyết tương, dịch kẽ, dịch bạch huyết, dịch não tuỷ, dịch nhãn cầu, dịch ổ khớp. "Homeostasis" : Sự ổn định nồng độ các chất trong dịch nội môi. ►Các chức năng cần thiết cho sự sống = duy trì hằng tính nội môi Hệ thống bao bọc, chống đỡ và vận động: Da, cơ, xương, khớp Hệ thống điều hòa: Hệ thần kinh và thể dịch Hệ duy trì (tiếp nhận, tiêu hóa, chuyển hóa, vận chuyển các chất dinh dưỡng, bài tiết các sản phẩm chuyển hóa): Hệ tuần hoàn, hô hấp, miễn dịch, tiêu hóa, dinh dưỡng, chuyển hóa chất-năng lượng và điều nhiệt, tiết niệu, dịch cơ thể Hệ thống sinh sản: Tồn tại, duy trì nòi giống III. ĐIỀU HOÀ CHỨC NĂNG CƠ THỂ 8 Các hệ thống chức năng tương tác với nhau qua con đường thần kinh và thể dịch - Sự điều hòa chức năng phụ thuộc vào 5 yếu tố: Bộ phận cảm thụ (receptor) tiếp nhận các kích thích từ bên trong, ngoài cơ thể, Chuyển về trung tâm theo đường hướng tâm.
Trung tâm điều hòa sẽ tích hợp, phân tích, đưa ra những quyết định. Đường ly tâm sẽ dẫn truyền tín hiệu đến bộ phận đáp ứng tạo ra những thay đổi thích hợp. - Thường nằm trên da, niêm mạc, bề mặt khớp, thành mạch, bề mặt các tạng, cơ quan trong cơ thể. - Thường là dây thần kinh cảm giác hoặc dây thần kinh tự chủ.
- Vỏ não, các cấu trúc dưới vỏ và tuỷ sống. - Thường là dây thần kinh vận động và dây thần kinh tự chủ. - Thường là cơ hoặc tuyến. 1- Điều hoà bằng đường thần kinh Các phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện giúp cơ thể đáp ứng nhanh, nhậy, tự động với các tác nhân kích thích bên trong và ngoài nhằm đảm bảo các hoạt động bình thường và thống nhất Phản xạ không điều kiện - Có tính chất loài, bản năng, tồn tại vĩnh viễn, di truyền.
- Trung tâm của phản xạ nằm ở phần dưới của hệ thần kinh. - Cung phản xạ cố định, phụ thuộc vào tác nhân kích thích và bộ phận nhận cảm. Ví dụ: bú mẹ, bài tiết dịch tiêu hóa Phản xạ có điều kiện - Có tính chất cá thể, hình thành trong đời sống, luyện tập, có thể mất hoặc tái thành lập, không di truyền. - Trung tâm ở vỏ não - Cung phản xạ phức tạp, không phụ thuộc vào tác nhân kích thích và bộ phận cảm thụ.
Ví dụ: học tập, trí nhớ. Khái niệm "điều kiện hoá" là cơ sở sinh lý học thiết lập những mối quan hệ mới nhằm thích nghi với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. 2- Điều hoà bằng đường thể dịch Các chất khí trong máu Sự thay đổi nồng độ O2, CO2 trong máu kích thích các phản xạ của hệ tuần hoàn, hô hấp, vận động để đưa chúng về giá trị bình thường. Các ion trong máu - K+, Na+, Ca2+ , Mg2+ tham gia tạo điện thế màng, điện thế hoạt động, dẫn truyền xung động thần kinh trong sợi thần kinh và qua synap.
Rối loạn nồng độ các ion này sẽ làm mất tính ổn định của nội môi và dẫn đến rối loạn hoạt động ở các tế bào đặc biệt là tế bào thần kinh, tế bào cơ như cơ tim, cơ vân, cơ trơn. - Ion Fe2+ tham gia cấu tạo hemoglobin, thiếu Fe2+ sẽ gây thiếu máu - Các ion H+, Na+, K+, bicarbonat. đều đóng vai trò quan trọng trong điều hoà 9 pH. Các hormon Đóng vai trò chủ yếu, do các các tế bào, tuyến nội tiết sản xuất, bài tiết vào máu, tới khắp cơ thể điều hoà chức năng chuyển hoá , sinh dục-sinh sản và phát triển cơ thể.
3- Cơ chế điều hoà ngược Thế nào là điều hoà ngược? - Sự thay đổi hoạt động chức năng nào đó sẽ có tác dụng ngược trở lại trung tâm điều khiển chức năng đó, tạo ra một loạt các phản ứng liên hoàn nhằm điều chỉnh hoạt động chức năng đó trở lại bình thường. Điều hoà ngược âm tính - Phổ biến, duy trì hằng định nội môi - Có tác dụng làm tăng nồng độ một chất hoặc tăng hoạt động của một cơ quan khi nồng độ chất đó hoặc hoạt động của cơ quan đó đang giảm và ngược lại Ví dụ, khi nồng độ CO2 trong dịch ngoại bào tăng sẽ kích thích trung tâm hô hấp, tăng thông khí phổi, đưa nồng độ CO2 trở lại bình thường - Hiệu suất thường được không đạt 100%. Điều hoà ngược dương tính - Hiếm gặp, mang tính bảo vệ, diễn ra trong thời gian ngắn, không dẫn tới sự ổn định, có thể dẫn tới cái chết, đôi khi có lợi. - Khi một yếu tố hoặc hoạt động chức năng của một cơ quan nào đó tăng, xảy ra một loạt các phản ứng càng làm tăng yếu tố đó hoặc hoạt động chức năng của cơ quan đó và ngược lại, khi đã giảm lại càng giảm thêm.
Ví dụ: đông máu, sổ thai, shock tuần hoàn … KẾT LUẬN 10 - Cơ thể là một tập hợp bao gồm nhiều cơ quan và hệ thống cơ quan mà đơn vị cấu tạo là những tế bào - đơn vị của sự sống. Nếu một lượng đủ lớn tế bào chết là cơ thể sẽ chết. - Tất cả hoạt động chức năng đều tiến đến mục đích cuối cùng là duy trì hằng tính nội môi. - Mỗi tế bào, cơ quan đều có những đặc tính- chức năng riêng biệt nhưng đều liên quan chặt chẽ với nhau trong một cơ thể thống nhất để đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển và tạo ra tính cá thể.
11 SINH LÝ TẾ BÀO TRAO ĐỔI CHẤT QUA MÀNG TẾ BÀO Mục tiêu học tập: Sau khi học xong bài này, sinh viên có khả năng: Trình bày được đặc điểm cấu trúc - chức năng của màng tế bào Trình bày được các hình thức vận chuyển vật chất qua màng tế bào Trình bày được hình thức vận chuyển qua một lớp tế bào Trình bày được hiện tượng thực bào, ẩm bào, tiêu hóa chất trong tế bào và xuất bào I. GIỚI THIỆU Cơ thể người có từ 75 đến 100 triệu triệu tế bào với nhiều hình dạng kích thước khác nhau. Mỗi tế bào có màng, bào tương, các bào quan và nhân. Chức năng chủ yếu của tế bào là: - Tạo ra hàng rào bảo vệ, tạo hình, ổn định cấu trúc cả trong và ngoài - Thông tin: Tiếp nhận, xử lý và truyền tin.
- Tiếp nhận, tiêu hóa chất, tổng hợp chất mới, sinh năng lượng, sinh công - Dự trữ chất và năng lượng - Sinh sản để thay cũ đổi mới, phát triển cơ thể, hồi phục cơ thể, duy trì nòi giống - Sinh điện sinh học: Điện não, điện tim, điện thần kinh, điện dạ dày… Tế bào thực hiện được các chức năng chủ yếu dựa vào sự trao đổi thông tin và vật chất với môi trường bên ngoài thông qua một số hình thức vận chuyển vật chất qua màng tế bào là: - Khuếch tán - Vận chuyển tích cực - Nhập bào và xuất bào 12 II. ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC-CHỨC NĂNG CỦA MÀNG TẾ BÀO Màng tế bào là màng bán thấm, có tính đàn hồi, dày 7-10 nm (1nm =10- 9 m), thành phần chủ yếu là protein và lipid, một phần nhỏ là carbohydrat. ►Lớp lipid kép của màng tế bào ►Các protein của màng tế bào ►Những carbohydrat của màng tế bào ►Lớp lipid kép của màng tế bào Đặc điểm: - Mềm mại, linh động, dễ biến dạng, làm cho nó có khả năng hòa màng.