Quản trị kinh doanh nông nghiệp

Giáo trình Quản trị kinh doanh nông nghiệp - ĐH Kinh tế Quốc dân (PGS. Trần Quốc Khánh)

• Tác giả: Hoàng Ngọc Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Khánh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn
• Đề tài: Quản trị kinh doanh nông nghiệp
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình quản trị kinh doanh nông nghiệp

Giáo trình quản trị kinh doanh nông nghiệp là học liệu nền tảng tại các trường đại học kinh tế. Tài liệu do các chuyên gia hàng đầu biên soạn dựa trên thực tiễn sản xuất nông nghiệp Việt Nam. Mục tiêu chính là trang bị tư duy kinh tế thị trường cho người học. Nội dung sách kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết quản trị hiện đại và đặc thù nông nghiệp sinh thái. Kinh doanh nông nghiệp chịu tác động lớn từ đất đai, thời tiết và tính mùa vụ. Do đó, giáo trình tập trung phân tích quy luật tự nhiên gắn liền với hiệu quả kinh tế. Sinh viên được tiếp cận các quy trình quản lý trang trại, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp. Giáo trình cũng cập nhật đường lối đổi mới kinh tế nông nghiệp của Nhà nước. Người học nắm vững cách thức phân bổ vốn, lao động và tư liệu sản xuất nông thôn. Tài liệu giúp nhà quản trị tương lai thích ứng linh hoạt với thị trường hàng hóa.

1.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của môn học

Đối tượng trọng tâm là các cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp trong nền kinh tế hàng hóa. Giáo trình nghiên cứu toàn diện từ hộ nông dân, kinh tế trang trại đến hợp tác xã nông nghiệp. Phạm vi môn học bao quát các quy luật kinh tế vận hành trong ngành nông nghiệp. Nghiên cứu chỉ rõ mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất nông thôn. Học phần làm rõ phương thức sử dụng nguồn lực đất đai, giống cây trồng và vật nuôi hiệu quả. Người học hiểu sâu sắc cách tổ chức sản xuất thích ứng với cơ chế thị trường mở.

1.2. Cấu trúc khung chương trình học tập môn học

Hệ thống bài giảng gồm mười sáu chương được thiết kế logic và khoa học. Các chương đầu tập trung vào lý thuyết cơ bản và các loại hình doanh nghiệp nông nghiệp. Các chương tiếp theo trình bày phương pháp lập kế hoạch sản xuất kinh doanh chi tiết. Nội dung đi sâu vào quản trị đất đai, lao động, vật tư và máy móc thiết bị. Phần cuối hướng dẫn quản trị rủi ro, quản trị tài chính và tiêu thụ nông sản. Cấu trúc này giúp người học phát triển toàn diện tư duy quản lý chiến lược và tác nghiệp nông nghiệp.

II. Phân tích thực trạng quản trị kinh doanh nông nghiệp

Sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam đối mặt với nhiều rào cản nội tại và thách thức thị trường. Nhiều mô hình kinh doanh truyền thống bộc lộ rõ sự hạn chế về năng lực quản lý. Quy mô canh tác nhỏ lẻ gây khó khăn cho việc cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ. Các hợp tác xã kiểu cũ thường thiếu tính chủ động và nguồn vốn vận hành. Nhiều chủ cơ sở kinh doanh chưa chú trọng đồng thời ba trụ cột hiệu quả: kinh tế, xã hội và môi trường. Sự đánh giá thiếu toàn diện làm suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước và hợp tác xã. Biến đổi khí hậu cùng dịch bệnh gia tăng tạo áp lực lớn lên chi phí sản xuất. Khâu liên kết chuỗi giá trị từ nông trại đến thị trường tiêu thụ vẫn còn lỏng lẻo. Thiếu hụt kỹ năng quản trị tài chính dẫn đến rủi ro thua lỗ cao. Nông sản thường xuyên rơi vào cảnh được mùa mất giá do dự báo thị trường yếu kém.

2.1. Hạn chế trong chuyển đổi mô hình hợp tác xã

Nhiều hợp tác xã nông nghiệp thực hiện chuyển đổi mô hình nhưng còn mang tính hình thức. Trình độ nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ điều hành chưa đáp ứng cơ chế thị trường. Nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật còn rất eo hẹp. Mối liên kết giữa hợp tác xã và hộ xã viên chưa thực sự gắn kết lợi ích kinh tế. Việc cung ứng dịch vụ đầu vào và bao tiêu sản phẩm đầu ra còn kém hiệu quả. Một số đơn vị hoạt động cầm chừng, không tạo được năng lực cạnh tranh trước các thành phần kinh tế khác.

2.2. Xung đột giữa mục tiêu kinh tế và môi trường

Nhiều trang trại chạy theo lợi nhuận ngắn hạn mà bỏ qua tiêu chuẩn môi trường. Việc lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật làm thoái hóa đất canh tác. Ô nhiễm nguồn nước ngầm và nguồn nước mặt ảnh hưởng xấu đến đời sống dân sinh nông thôn. Sự phát triển thiếu kiểm soát gây mất cân bằng hệ sinh thái nông nghiệp bản địa. Hậu quả là chi phí xử lý môi trường tăng cao trong các chu kỳ canh tác sau. Đây là vấn đề cấp bách đòi hỏi các nhà quản trị nông nghiệp phải thay đổi tư duy.

III. Phương pháp đổi mới quản trị kinh doanh nông nghiệp

Giáo trình cung cấp hệ thống giải pháp toàn diện nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh nông nghiệp. Cơ sở sản xuất cần tái cấu trúc mô hình quản lý theo hướng chuyên môn hóa và dịch vụ tổng hợp. Người quản lý phải xây dựng kế hoạch kinh doanh chi tiết dựa trên dữ liệu thị trường thực tế. Nâng cao năng lực cán bộ là khâu then chốt trong quá trình chuyển đổi tổ chức. Doanh nghiệp cần phân định rõ ràng quyền lợi và nghĩa vụ đối với từng vị trí lao động. Cơ chế khoán gọn và trả lương theo kết quả công việc tạo động lực sản xuất mạnh mẽ. Đơn vị cần đầu tư vốn có trọng điểm vào công nghệ chế biến và bảo quản sau thu hoạch. Việc mở rộng liên kết bốn nhà tạo nền tảng bao tiêu nông sản ổn định. Tối ưu hóa chuỗi cung ứng giúp giảm thiểu chi phí trung gian và nâng cao giá trị gia tăng nông sản Việt Nam.

3.1. Hoàn thiện mô hình hợp tác xã và kinh tế trang trại

Các hợp tác xã cần chuyển mạnh sang hình thức dịch vụ chuyên khâu và dịch vụ tổng hợp. Hợp tác xã đóng vai trò cầu nối chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật cho hộ gia đình. Mô hình kinh tế trang trại cần mở rộng quy mô diện tích để ứng dụng cơ giới hóa đồng bộ. Chủ trang trại phải áp dụng quy trình sản xuất an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc GlobalGAP. Việc xây dựng thương hiệu và chứng nhận xuất xứ nâng cao uy tín sản phẩm trên thị trường. Các mô hình này tạo tiền đề hình thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung quy mô lớn.

3.2. Quản trị chuỗi giá trị và phân phối nông sản

Doanh nghiệp nông nghiệp cần thiết lập kênh phân phối đa dạng từ siêu thị đến sàn thương mại điện tử. Quản trị chuỗi giá trị đòi hỏi sự kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt ở từng công đoạn. Các cơ sở cần ứng dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR để minh bạch thông tin. Việc đầu tư hệ thống logistics bảo quản lạnh giúp giảm thiểu tổn thất sau thu hoạch. Ký kết hợp đồng bao tiêu dài hạn với đối tác bán lẻ giúp bình ổn giá cả đầu ra. Chiến lược này giúp nông sản tiếp cận thị trường xuất khẩu quốc tế thuận lợi.

IV. Ứng dụng giáo trình quản trị kinh doanh nông nghiệp

Giáo trình quản trị kinh doanh nông nghiệp là cẩm nang thiết thực cho sự nghiệp phát triển kinh tế nông thôn. Tri thức từ cuốn sách định hình năng lực tư duy quản lý hiện đại cho các nhà quản trị. Việc áp dụng đúng nguyên lý giúp các doanh nghiệp tối ưu chi phí và nâng cao biên lợi nhuận. Mô hình canh tác hữu cơ và nông nghiệp tuần hoàn trở nên khả thi khi có chiến lược quản trị rõ ràng. Người điều hành chủ động kiểm soát rủi ro thời tiết, dịch bệnh và biến động thị trường. Doanh nghiệp dễ dàng huy động vốn nhờ kế hoạch sản xuất kinh doanh minh bạch. Hiệu quả kinh tế luôn đi đôi với trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái địa phương. Giáo trình mở ra định hướng phát triển bền vững cho nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại. Các kiến thức học thuật trở thành công cụ thực chiến đắc lực thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam vươn tầm quốc tế.

4.1. Đào tạo nguồn nhân lực quản lý chất lượng cao

Giáo trình là tài liệu giảng dạy cốt lõi cho sinh viên ngành kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn. Học viên được trang bị kỹ năng phân tích tài chính, lập dự án và quản lý nhân sự chuyên nghiệp. Cán bộ quản lý địa phương sử dụng giáo trình để tham khảo khi xây dựng chính sách nông nghiệp vùng. Nguồn nhân lực qua đào tạo bài bản đáp ứng nhu cầu tái cơ cấu ngành nông nghiệp hiện nay. Đội ngũ chuyên gia có đủ năng lực dẫn dắt nông dân chuyển dịch sang phương thức kinh doanh hiện đại hơn.

4.2. Định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao

Ứng dụng lý thuyết quản trị giúp trang trại tiếp cận công nghệ nhà kính và tưới tiêu tự động. Doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí sản xuất thông qua hệ thống cảm biến thông minh IoT. Dữ liệu số hỗ trợ nhà quản trị theo dõi quá trình sinh trưởng cây trồng chính xác. Nông sản công nghệ cao đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kiểm dịch khắt khe để xuất khẩu sang các thị trường khó tính. Doanh thu và giá trị kinh tế của nông trại tăng trưởng rõ rệt qua từng mùa vụ. Đây là xu hướng tất yếu giúp nền nông nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Quản trị kinh doanh nông nghiệp do Bộ môn Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thuộc Khoa Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân tổ chức biên soạn, do PGS. Trần Quốc Khánh làm chủ biên và được Nhà xuất bản Lao động – Xã hội ấn hành năm 2005. Cuốn sách được Hội đồng thẩm định và đánh giá giáo trình của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân nghiệm thu, đóng vai trò là học liệu bắt buộc đối với sinh viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn, đồng thời là tài liệu tham khảo cho sinh viên khối kinh tế và cán bộ quản lý ngành nông nghiệp.

Về mục tiêu học tập, giáo trình trang bị hệ thống lý luận và phương pháp tổ chức, quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh tại các cơ sở kinh tế cơ sở trong nông nghiệp. Người học được hình thành năng lực nhận diện, vận hành và giải quyết các bài toán kinh tế vi mô trong điều kiện nền nông nghiệp hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Cấu trúc giáo trình gồm 16 chương được phân công biên soạn bởi các giảng viên và nhà nghiên cứu: GS. Hoàng Ngọc Việt (Chương 1), PGS. Phạm Văn Khôi (Chương 2, 3, 7, 11, 12), GS. Nguyễn Đình Nam (Chương 4), PGS. Trần Quốc Khánh (Chương 5, 6, 8, 9, 10), PGS. Ngô Đức Cát (Chương 13) và GVC. Vũ Thị Minh (Chương 14, 15, 16).

Cách tiếp cận của giáo trình kết hợp giữa nguyên lý quản trị kinh doanh chung với các đặc thù sinh học, kỹ thuật và tự nhiên của sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Điểm đặc trưng trong nội dung là việc phân tích cơ sở sản xuất kinh doanh với tư cách là tế bào kinh tế vừa thực hiện chức năng sản xuất, dịch vụ, vừa thực hiện chức năng phân phối giá trị cho người lao động, tích lũy tái sản xuất và thực hiện nghĩa vụ ngân sách nhà nước.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ phương pháp luận đại cương, phân loại hình thức tổ chức, hoạch định chiến lược đến quản trị tác nghiệp và đánh giá hiệu quả kinh doanh:

• Chương 1: Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của môn học Quản trị kinh doanh nông nghiệp (GS. Hoàng Ngọc Việt biên soạn): Xác định đối tượng nghiên cứu là những vấn đề cơ bản về tổ chức và quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh nông nghiệp. Trích dẫn luận điểm của C. Mác trong tác phẩm Tư bản (Quyển 1, tập 2) về tính tất yếu của chức năng quản lý, điều hòa lao động chung tương tự như vai trò của "nhạc trưởng". Phân tích 5 đặc điểm chung của nông nghiệp (ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt, đối tượng là cơ thể sống, tính thời vụ, chu kỳ dài tiến hành ngoài trời, phụ thuộc tự nhiên) và 3 đặc điểm riêng của Việt Nam (sản xuất nhỏ đang chuyển dịch công nghiệp hóa, bình quân đất thấp và lao động phân bố không đều, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có sự phân hóa độ cao như Sa Pa, Đà Lạt, Ngọc Linh).
• Chương 2: Các loại hình tổ chức kinh doanh nông nghiệp (PGS. Phạm Văn Khôi biên soạn): Trình bày 4 nguyên tắc lựa chọn loại hình tổ chức (hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường; tính tự chủ; phù hợp đặc điểm nông thôn; thống nhất sở hữu - quản lý - phân phối). Phân loại và phân tích 3 loại hình chủ thể:
  1. Hộ nông dân: Lịch sử phát triển từ 1954 đến nay (chia ruộng 1954–1960, HTX tập thể 1960–1980, Khoán 100 giai đoạn 1981–1987, Khoán 10 giai đoạn 1988–1993, tự chủ từ 1994); phân loại hộ tự cấp tự túc (chiếm trên 30%) và hộ sản xuất hàng hóa nhỏ.
  2. Trang trại: Định lượng tiêu chí (giá trị sản phẩm hàng hóa $\ge$ 40 triệu đồng/năm; diện tích đất 2 ha ở phía Bắc, 3 ha ở Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long cho cây hàng năm, 3 ha cho cây lâu năm, 0,5 ha cho hoa/cây cảnh; vốn đầu tư > 20 triệu đồng, thuê $\ge$ 2 lao động).
  3. Hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN): Đặc trưng tự nguyện, bình đẳng biểu quyết, phân phối lãi có giới hạn theo vốn góp và theo mức độ sử dụng dịch vụ; các mô hình HTX dịch vụ chuyên khâu (thủy nông, điện, vật tư), HTX dịch vụ tổng hợp, HTX sản xuất kết hợp dịch vụ.
• Chương 3, 4, 5, 6, 7: Cơ sở khoa học, bộ máy quản trị, chiến lược, kế hoạch và quản trị các yếu tố sản xuất: Đi sâu vào phương pháp thiết lập cơ cấu tổ chức bộ máy, hoạch định chiến lược kinh doanh nông nghiệp, lập kế hoạch sản xuất kinh doanh và quản trị các yếu tố đầu vào (đất đai, giống cây trồng - vật nuôi, vốn, máy móc và lao động).
• Chương 8, 9, 10: Tổ chức kinh doanh chuyên ngành (PGS. Trần Quốc Khánh biên soạn): Tổ chức sản xuất kinh doanh ngành trồng trọt, ngành chăn nuôi và phát triển các hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp trong khu vực nông thôn.
• Chương 11, 12, 13: Tiêu thụ sản phẩm, quản lý tài chính và hạch toán kinh doanh (PGS. Phạm Văn Khôi và PGS. Ngô Đức Cát biên soạn): Quản trị lưu thông và bán nông sản theo mùa vụ; quản lý các nguồn vốn và dòng tiền; hạch toán chi phí, tính giá thành và phân tích hiệu quả kinh doanh.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng nền tảng lý thuyết và khung phân tích dựa trên:

• Hệ thống quy luật kinh tế và sinh học: Sự kết hợp giữa quy luật giá trị, cung - cầu trong kinh tế thị trường với các quy luật sinh học chi phối sự sinh trưởng của cây trồng, vật nuôi và tính chu kỳ mùa vụ.
• Nguyên tắc quản trị hệ thống: Đảm bảo tính thống nhất hữu cơ giữa ba mặt của quan hệ sản xuất: quan hệ sở hữu, quan hệ quản lý và quan hệ phân phối kết quả lao động.
• Khung pháp lý và thể chế: Cơ sở pháp lý về đất đai, Luật Hợp tác xã, các chủ trương của Đảng và Nhà nước như Chỉ thị 68-CT/TW trong chuyển đổi kinh tế nông thôn.

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung các chương, tài liệu rèn luyện cho người học các kỹ năng chuyên môn:

• Kỹ năng kỹ thuật nghiệp vụ: Lập hồ sơ địa bạ và quy hoạch sử dụng đất; xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật; lập quy trình canh tác và cơ cấu luân canh, xen canh, rải vụ.
• Kỹ năng phân tích và tính toán: Ứng dụng các chỉ tiêu định lượng để nhận diện mô hình kinh tế trang trại; phân tích độ lệch giữa mục tiêu dự kiến (doanh thu, lợi nhuận, năng suất) và kết quả thực tế; hạch toán chi phí đầu vào và kết quả đầu ra.
• Kỹ năng điều hành thực tế: Thiết lập hợp đồng liên kết bao tiêu sản phẩm nông nghiệp; tổ chức các khâu dịch vụ sản xuất (làm đất, thủy nông, bảo vệ thực vật) tại hợp tác xã; quản lý lao động thời vụ và lao động khoán.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình xác định phương pháp tiếp cận sư phạm dựa trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đặt các hiện tượng kinh tế nông nghiệp trong mối liên hệ vận động, biến đổi không ngừng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.

Về phương pháp nghiên cứu và giải quyết bài tập nghiệp vụ, giáo trình hướng dẫn vận dụng 6 phương pháp cụ thể:

1. Phương pháp thống kê: Phân tổ số liệu, lập bảng cân đối để phân tích bản chất và tính quy luật của các hiện tượng kinh tế.
2. Phương pháp điều tra: Thu thập dữ liệu thực tế thông qua điều tra toàn bộ, điều tra chọn mẫu, điều tra trọng điểm hoặc điều tra ngẫu nhiên.
3. Phương pháp chuyên khảo (nghiên cứu điển hình): Khảo sát các mô hình đơn vị kinh tế điển hình (hộ gia đình, trang trại, hợp tác xã) để rút ra kết luận mang tính quy luật chung.
4. Phương pháp chuyên gia: Thu thập và xử lý ý kiến tư vấn từ các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà kinh doanh qua phỏng vấn trực tiếp, phiếu thăm dò, hội nghị trao đổi.
5. Phương pháp toán học và tin học: Xây dựng mô hình tối ưu hóa quy mô sản xuất, cơ cấu đầu vào, kết hợp chặt chẽ giữa định lượng số học và phân tích định tính.
6. Phương pháp xây dựng phương án với luận chứng kinh tế - kỹ thuật và phương pháp khảo nghiệm: Xây dựng các kịch bản phát triển, khảo nghiệm quy trình kỹ thuật mới và phương thức trả công lao động khoán.

Cuối mỗi chương, giáo trình bố trí hệ thống câu hỏi ôn tập nhằm phục vụ công tác kiểm tra, đánh giá kiến thức lý thuyết và năng lực xử lý tình huống quản trị của người học. Để tự học hiệu quả, người đọc cần nắm chắc phần tóm tắt nội dung ở cuối chương, kết hợp phân tích các số liệu thực tế tại địa phương với khung lý thuyết đã được trình bày.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình phản ánh quá trình đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp tại Việt Nam từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung chuyển sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa:

• Tích hợp dữ liệu điều tra thực nghiệm quy mô lớn: Giáo trình đưa vào các số liệu khảo sát thực tế có tính xác thực cao:
  • Khảo sát 1.044 trang trại năm 1999 của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân: phản ánh tỷ trọng vốn tự có của trang trại chiếm bình quân 91,03% (Đắk Lắk đạt 96%, Sơn La đạt 79,9%), xuất thân chủ trang trại có 71,19% từ nông dân sản xuất giỏi.
  • Số liệu Tổng điều tra ngày 01/10/2001: Cả nước có 60.758 trang trại (trang trại cây hàng năm chiếm 35,9%, cây lâu năm chiếm 27,3%, chăn nuôi chiếm 2,9%).
  • Số liệu Tổng điều tra tháng 04/2002: Toàn quốc có 7.226 HTX nông nghiệp (912 HTX thành lập mới, 6.314 HTX chuyển đổi; 13 HTX lâm nghiệp, 319 HTX thủy sản). Phân loại rõ thực trạng: 65,9% HTX chuyển đổi khá, 30,22% (2.184 HTX) hoạt động yếu kém ở một vài khâu và 3,88% HTX tồn tại hình thức, thua lỗ.
• Phản ánh mối liên kết ngành và thực tiễn sản xuất: Trích dẫn các ví dụ thực tiễn như mô hình liên kết giữa các HTX nông nghiệp vùng mía đường Lam Sơn (Thanh Hóa) với nhà máy chế biến để minh chứng cho mô hình liên kết kinh tế công - nông nghiệp.
• Bám sát thể chế pháp lý đương thời: Cập nhật các quy định trong Luật Hợp tác xã, Chỉ thị 68-CT/TW của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới và phát triển kinh tế tập thể, các mốc chính sách nông nghiệp từ Khoán 100, Khoán 10 đến quy chế giao đất, tự chủ kinh doanh.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục đại học và công tác quản lý:

• Sinh viên đại học: Là tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên đại học chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Đồng thời, giáo trình là học liệu tham khảo chuyên ngành cho sinh viên các ngành Kinh tế học, Quản trị kinh doanh, Kinh tế phát triển.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Sử dụng tài liệu làm cơ sở phương pháp luận để nghiên cứu các đề tài về kinh tế vi mô nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu cây trồng - vật nuôi và thể chế kinh tế hợp tác.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Kinh tế vi mô, Nguyên lý quản trị học, Thống kê kinh tế, cùng các hiểu biết cơ bản về sinh học nông nghiệp và thổ nhưỡng.
• Giảng viên và cán bộ thực tiễn: Giảng viên sử dụng làm đề cương chuẩn cho bài giảng; cán bộ quản lý hợp tác xã, chủ trang trại, cán bộ chỉ đạo nông nghiệp tại các địa phương sử dụng làm tài liệu tra cứu các nguyên tắc tổ chức lao động, quản lý tài chính và lập kế hoạch sản xuất kinh doanh cơ sở.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên, giảng viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn, sinh viên khối ngành kinh tế; đồng thời là cẩm nang nghiệp vụ cho các cán bộ quản lý HTX, chủ trang trại và cán bộ hoạch định chính sách nông nghiệp cơ sở.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần có kiến thức cơ sở về Kinh tế học vi mô, Kinh tế chính trị, Lý thuyết quản trị, Nguyên lý thống kê kinh tế và kiến thức phổ thông về mùa vụ, kỹ thuật nông nghiệp.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?
Giáo trình tập trung chuyên biệt vào cấp quản trị vi mô tại các đơn vị kinh tế cơ sở (hộ nông dân, trang trại, HTX), giải quyết trực tiếp mối quan hệ giữa quy luật kinh tế hàng hóa với các đặc thù sinh học, tự nhiên và thời vụ của nông nghiệp Việt Nam.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?
Người học cần nghiên cứu nội dung theo đúng trình tự từ Chương 1 đến Chương 16; sau mỗi chương cần trả lời hệ thống câu hỏi ôn tập, đối chiếu phần tóm tắt lý thuyết với các số liệu và tình huống thực tế tại địa phương nơi cư trú.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
Tài liệu gắn liền với các văn bản pháp lý như Luật Hợp tác xã, Luật Đất đai, các nghị quyết về nông nghiệp - nông thôn của Trung ương, các báo cáo Tổng điều tra nông thôn và tác phẩm kinh điển Tư bản của C. Mác.

---

Kết luận

Giáo trình Quản trị kinh doanh nông nghiệp (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, 2005) là tài liệu học thuật chuẩn hóa về quản trị vi mô trong lĩnh vực nông nghiệp. Tác phẩm cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về tổ chức, điều hành các cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp, gắn kết chặt chẽ giữa khoa học kinh tế với đặc thù sinh học và điều kiện tự nhiên của Việt Nam.

Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: khởi đầu từ phương pháp luận và phân loại hình thức tổ chức (Chương 1–2), tiến đến các chức năng quản trị nền tảng (Chương 3–7), vận dụng vào quản trị chuyên ngành trồng trọt, chăn nuôi, phi nông nghiệp (Chương 8–10) và hoàn thiện ở các nghiệp vụ tài chính, tiêu thụ, phân tích kinh doanh (Chương 11–16). Để nâng cao hiệu quả tiếp thu, người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình với các báo cáo số liệu thống kê định kỳ của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM v ụ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIẾN c ứ u m m m m CỦA MÔN HỌC QUẢN TRỊ KINH DOANH NÔNG NGHIỆP ■ ■ ■ I. ĐỐI TƯỢNG CỦA MÔN HỌC QUẢN TRỊ KINH DOANH NÔNG NGHIỆP 1. Cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp và vị trí của cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp trong nền nông nghiệp hàng hoá Lịch sử phát triển của nền kinh tế nói chung, của nông nghiệp nói riêng là lịch sử phát triển của lực lượng sản xuất, quan hộ sản xuất và của phân công lao động xã hội. Lực lượng sản xuất trong nông nghiệp xuất phát từ những công cụ lao động thô sơ và kỹ thuật sản xuất với sự phân công lao động mang tính tự nhiên giữa những người sản xuất.

Khi đó hộ nông dân sản xuất nhằm mục đích sinh tổn và tự cung tự cấp là hình thức tổ chức sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp. Tổ chức sản xuất và phân công lao động trong các nông hộ rất đơn giản, hoạt động sản xuất để đảm bảo những nhu cầu vật chất thiết yếu cho sự tổn tại của các hộ nông dân hoàn toàn do người chủ nông hộ quyết định. Cùng với sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, phân công lao động xã hội trong nông nghiệp ngày càng được nâng cao và ngày càng thúc đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển theo hướng chuyên môn hoá, tập trung hoá và hiệp tác hoá. Sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội trong nông nghiệp đã đưa sản xuất nông nghiệp từ trình độ tự nhiên, tự cung tự cấp từng bước đi lên trình độ sản xuất hàng hoá.

Khi nền nông nghiệp chuyển sang sản xuất hàng hoá, hình thức tổ chức sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp không còn là những hộ nông dân sản xuất nhằm mục đích sinh tồn và tự cung tự cấp nữa mà chủ yếu là các hộ nông dân sản xuất hàng hoá và các loại hình cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp đa dạng. Trơdng Đợi học Kinh tế Qưổc dãn 1 Cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp là hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh cơ sở (hay đơn vị sản xuất kinh doanh cơ sở) trong nông nghiệp, bao gồm một tập thể người lao động, có sự phân công và hiệp tác lao động để khai thác và sử dụng một cách có hiệu quả các yếu tố, các điều kiện của sản xuất nông nghiệp (đất đai, vốn, cơ sở vật chất - kỹ thuật và các điều kiện tự nhiên, kinh tế khác) nhằm sản xuất ra nông sản phẩm hàng hoá và thực hiện dịch vụ theo yêu cầu của xã hội. Các cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp có vị trí hết sức quan trọng trong nền nông nghiệp hàng hoá. Cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp là đơn vị sản xuất kinh doanh cơ sở tức là tế bào của nền kinh tế quốc dân.

Cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp vừa là nơi kết nối các khoa học với nhau và nối liền khoa học với sản xuất, vừa là nơi ứng dụng các thành tựu khoa học và kỹ thuật nông nghiệp để thực hiộn mục tiêu sản xuất nông sản phẩm hàng hoá và dịch vụ theo yêu cầu của xã hội, của thị trường, đổng thời đảm bảo hiệu quả sản xuất kinh doanh của cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp và góp phần bảo vệ, cải thiện môi trường sinh thái. Là một đơn vị sản xuất kinh doanh, một đơn vị kinh tế cơ sở, cùng với chức năng sản xuất và thực hiện một số dịch vụ cho sản xuất nông nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp đồng thời cũng là một đơn vị phân phối. Điều đó có nghĩa là cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp vừa là nơi kết hợp các yếu tố để sản xuất ra nông sản phẩm và dịch vụ để bán ra thị trường, đồng thời lại vừa là nơi phân phối giá trị sản phẩm dịch vụ được tạo ra cho những người lao động tham gia vào quá trình lao động sản xuất trong cơ sở sản xuất kinh doanh, cho việc bù đắp những chi phí được sử dụng trong quá trình sản xuất kinh doanh của cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp và cho việc thực hiện các nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Trong hoạt động phân phối, cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp phân phối trực tiếp và không trực tiếp kết quả sản xuất kinh doanh cho cá nhân và tổ chức kinh tế đã tham gia vào hoạt động sản xuất kinh 6 Tiơdng Đọi học Kinh tế Quổc dôn Chương t ỉ Đổitượng, nhiệm vụ vờphương pháp nghiên cứu,.

doanh, cho việc thực hiện nghĩa vụ với Nhà nước và xã hội cũng như cho tích luỹ, để mở rộng sản xuất kinh doanh của cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp như sau: - Trả lương (hoặc trả công) cho người lao động; - Bù đắp các tư liệu sản xuất đã tiêu dùng; - Trả lãi tiền vay; - Các khoản thuế và đóng góp xã hội nộp cho Nhà nước hoặc ngân sách địa phương; - Trích từ lợi nhuận để tích luỹ mở rộng sản xuất, phát triển phúc lợi công cộng và chia theo cổ phần đóng góp cho cổ đông (nếu có). Là một đơn vị sản xuất kinh doanh và dịch vụ, cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp có các nguồn lực kinh tế và tự nhiên như: đất đai, vốn, sức lao đông, các tư liệu sản xuất, nguồn nước, khí hậu. Cơ sở sản xuất kinh doanh kết hợp các yếu tố sản xuất trên để tạo ra các nông sản phẩm và dịch vụ theo nhu cầu của xã hội, tức là kết hợp và biến đổi các yếu tố đầu vào thành kết quả đầu ra, sao cho giá trị thu được từ việc bán sản phẩm và dịch vụ ở đầu ra phải lớn hơn giá trị của các yếu tố đầu vào đã chi dùng cho sản xuất nhằm đảm bảo cho hoạt động sản xuất kinh doanh của cơ sở kinh doanh có hiệu quả. Nền nông nghiệp hàng hoá của Việt Nam là một nền nông nghiệp hàng hoá đa thành phần kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.

Nền nông nghiệp hàng hoá nhiều thành phần kinh tế tất yếu phải đa dạng về hình thức tổ chức sản xuất và quy mô sản xuất kinh doanh phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Tính đa dạng về hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp được thể hiện chủ yếu ở tính đa dạng của các loại hình cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp: cơ sở sản xuất kinh doanh thuộc sở hữu của Nhà nước, doanh nghiệp nhà nước cơ sở sản xuất kinh doanh tập thể, doanh nghiệp tư nhân công ty liên doanh. Các cơ sở sản xuất kinh doanh hoạt động trong môi Trưdng Đọi học Kinh tế Quốc dân I GIẲO TRĨNH QUẢN TR| KINH DOANH NÔNGNGH1ỆP W Ê Ê fS Ế trường thể chế thống nhất, vừa cạnh tranh vừa hợp tác với nhau trong quá trình phát triển sản xuất kinh doanh, góp phần tiến tới thực hiện mục tiêu xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Do vậy cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp với nhiều loại hình khác nhau luôn có vị trí hết sức quan trọng trong nền nông nghiệp hàng hoá và trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước ta.

Đối tượng nghiên cứu của môn học quản trị kinh doanh nông nghiệp Môn học quản trị kinh doanh nông nghiệp trang bị cho người học những kiến thức cơ bản về quản trị sản xuất kinh doanh trong các cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp. Đối tượng nghiên cứu của môn học là những vấn đề cơ bản về tổ chức và quản lý các hoạt động sản xuất kinh doanh của cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp nhằm đảm bảo đạt được mục đích và mục tiêu hoạt động của cơ sở sản xuất kinh doanh nồng nghiệp. TỔ chức và quản lý các hoạt động sản xuất kinh doanh bao gồm việc tổ chức, sắp xếp các yếu tố sản xuất và điều hành công việc thường ngày để tác động, phối hợp điều hòa hoạt động của những cá nhân, những bộ phận (tức là chỉ huy những con người, những đơn vị) trong quá trình sản xuất hay thực hiện nhiệm vụ hoặc trong những quá trình có liên quan với nhau để thực hiện các mục đích và mục tiêu đã xác định trong những điều kiện sản xuất kinh doanh cụ thể, vì “bất cứ lao động xã hội hay lao động chung nào mà tiến hành trên quy mô lớn đều yêu cầu phải có một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân. Sự chỉ đạo đó phải làm chức năng chung.

Một nhạc sĩ độc tấu thì tự điều khiển lấy mình, nhưng một giàn nhạc thì phải có nhạc tmcmg’X1) Người tổ chức, điều hành các hoạt động sản xuất kinh doanh của một cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp nhất thiết phải có đủ tri thức về quản trị kinh doanh. Trong đó, chẳng những nắm vững khoa học về quản trị kinh doanh mà còn phải nắm vững kỹ thuật sản xuất nông nghiệp (') Các Mác, Tư bản, Quyển 1, tập 2, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1960; trang 29-30 Trơỏng Đọì học Kinh *ế Quổc dòn ______ I Cbuơng kùốỉtựộng, nhiệm vụ vâphươngpháp nghiên cứu,. cũng như các khoa học khác có liên quan đến quản trị kinh doanh để thực hiện tốt những nội dung chủ yếu về quản trị cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp, đảm bảo thực hiện được mục đích hoạt động sản xuất kinh doanh của cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp. Mục đích sản xuất kinh doanh của cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp không hoàn toàn giống nhau.

Thông thường, trong điều kiện kinh tế thị trường lợi nhuận là mục đích đẩu tiên của doanh nghiệp. Nhưng lợi nhuận không phải là mục đích duy nhất trong các cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp. Ở nhiều cơ sở dịch vụ sản xuất hay hợp tác xã, ngoài mục đích lợi nhuận còn có mục đích phục vụ và nâng cao phúc lợi của các thành viên, mà mục đích này nhiều khi lại được quan tâm trước hết. Như vậy cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp hầu như luôn có nhiều mục đích.

Các mục đích có thể có vị trí, thứ bậc. Vị trí, thứ bậc của các mục đích đó không những thay đổi theo từng cơ sở sản xuất kinh doanh mà còn thay đổi ngay tại một cơ sở trong từng hoàn cảnh cụ thể và thời gian khác nhau.