Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 (TS. Trần Thị Kim Xuyến): Hành vi và Hành động

Giáo trình nhập môn xã hội học phần 2 của TS Trần Thị Kim Xuyến cung cấp kiến thức cơ bản và ứng dụng trong nghiên cứu xã hội học.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Xã Hội Học
• Đề tài: Giáo Trình Nhập Môn Xã Hội Học Phần 2
• Loại tài liệu: Giáo Trình

Tóm tắt

I. Tổng quan Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 chi tiết

Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 của TS. Trần Thị Kim Xuyến là một tài liệu học thuật nền tảng, đi sâu vào các lĩnh vực cơ bản của xã hội học. Nội dung tập trung vào việc phân tích các cấu trúc và quy trình xã hội cốt lõi, từ hành vi, hành động cá nhân đến các khái niệm vĩ mô như văn hóa và chuẩn mực. Cuốn giáo trình này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn trang bị cho người học phương pháp luận để tiếp cận và lý giải các hiện tượng xã hội phức tạp. Với cách trình bày khoa học và logic, tài liệu của TS. Trần Thị Kim Xuyến trở thành nguồn tham khảo quan trọng cho sinh viên và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã hội. Các chương được sắp xếp một cách hệ thống, bắt đầu từ những khái niệm vi mô như hành vi xã hội và hành động xã hội, sau đó mở rộng ra các phạm trù lớn hơn như văn hóa, giá trị, và quá trình xã hội hóa. Đây là phần tiếp nối quan trọng, xây dựng trên những kiến thức cơ bản đã được giới thiệu ở phần một, giúp người học có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về cách xã hội vận hành và tác động lên mỗi cá nhân.

1.1. Mục tiêu và đối tượng của giáo trình xã hội học

Mục tiêu chính của Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 là cung cấp một khung lý thuyết vững chắc để phân tích các lĩnh vực cơ bản của xã hội học. Tài liệu này hướng đến việc giải thích sự khác biệt giữa các khái niệm dễ gây nhầm lẫn như hành vi và hành động xã hội, đồng thời giới thiệu các lý thuyết kinh điển của Max Weber và George Herbert Mead. Đối tượng chính mà giáo trình hướng tới là sinh viên các ngành khoa học xã hội và nhân văn, những người cần một nền tảng kiến thức bài bản để hiểu về cấu trúc và tương tác xã hội. Bên cạnh đó, tài liệu cũng hữu ích cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và những ai quan tâm đến việc tìm hiểu các quy luật vận động của xã hội. Giáo trình giúp người đọc không chỉ nắm bắt định nghĩa mà còn hiểu được cách các khái niệm này được áp dụng để phân tích thực tiễn, từ đó nâng cao tư duy phản biện và khả năng lý giải các vấn đề xã hội đương đại.

1.2. Cấu trúc nội dung chính trong phần 2 của giáo trình

Nội dung phần 2 của giáo trình được cấu trúc một cách logic, đi từ cấp độ vi mô đến vĩ mô. Phần đầu tiên (Bài 9) tập trung vào hành vi và hành động xã hội, làm rõ sự khác biệt thông qua các lý thuyết kinh điển như thuyết hộp đen và lý thuyết lựa chọn hợp lý. Tiếp theo, Bài 10 đi sâu vào khái niệm văn hóa, phân tích các loại hình văn hóa, đặc điểm và sự khác biệt văn hóa giữa các xã hội. Bài 11 tiếp tục mạch phân tích bằng cách làm rõ các khái niệm giá trị - chuẩn mực - chế tài, và cơ chế điều chỉnh xã hội. Cuối cùng, Bài 12 kết luận bằng chủ đề xã hội hóa và sự hình thành cái tôi, giải thích quá trình cá nhân tiếp thu văn hóa và trở thành một thành viên của xã hội. Cấu trúc này giúp người học xây dựng kiến thức một cách tuần tự, hiểu rõ mối liên kết giữa các khái niệm và thấy được bức tranh toàn cảnh về đời sống xã hội.

II. Khó khăn khi học Xã hội học và giải pháp từ TS

Việc tiếp cận các lý thuyết xã hội học thường đặt ra nhiều thách thức cho người mới bắt đầu. Các khái niệm thường mang tính trừu tượng cao, và ranh giới giữa chúng đôi khi rất mong manh, ví dụ như sự khác biệt giữa hành vi bản năng và hành động có ý thức. Sinh viên có thể cảm thấy bối rối trước các trường phái lý thuyết đối lập nhau, như giữa chủ nghĩa hành vi và chủ nghĩa hành động. Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 của TS. Trần Thị Kim Xuyến đã đưa ra một giải pháp hiệu quả cho những khó khăn này. Bằng cách sử dụng các ví dụ thực tiễn, sinh động và dễ hiểu, giáo trình đã cụ thể hóa các khái niệm phức tạp. Ví dụ kinh điển của Max Weber về hai người đi xe đạp gặp nhau ở ngã tư được trích dẫn để minh họa rõ ràng sự khác biệt giữa hành vi (khi họ va vào nhau) và hành động (khi họ dừng lại để tranh luận). Cách tiếp cận này giúp biến những lý thuyết khô khan trở nên gần gũi và dễ tiếp thu hơn, tạo điều kiện cho người học áp dụng kiến thức vào việc phân tích các tình huống đời thường.

2.1. Thách thức trong việc phân biệt các khái niệm xã hội học

Một trong những thách thức lớn nhất đối với sinh viên xã hội học là phân biệt các thuật ngữ trông có vẻ tương đồng nhưng lại mang bản chất khác biệt. Tài liệu gốc chỉ rõ, "Trong cuộc sống hàng ngày, đôi khi người ta không chú ý phân biệt hai khái niệm này [hành vi và hành động]". Hành vi thường được hiểu là những phản ứng mang tính bản năng hoặc thói quen, tuân theo mô hình "Kích thích - Phản ứng" (S-R), không có sự tham gia của ý thức hay động cơ rõ ràng. Ngược lại, hành động xã hội là những ứng xử mà chủ thể "gắn cho nó một ý nghĩa chủ quan nhất định" (Weber), có sự tham gia của ý thức, động cơ và mục đích. Sự nhầm lẫn giữa chúng có thể dẫn đến việc phân tích sai lệch các hiện tượng xã hội. Giáo trình của TS. Xuyến đã giải quyết vấn đề này bằng cách đối chiếu trực tiếp và cung cấp các ví dụ minh họa sắc bén, giúp người học xây dựng một nền tảng khái niệm vững chắc.

2.2. Lối tiếp cận sư phạm của TS. Trần Thị Kim Xuyến

Điểm sáng trong Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 là phương pháp tiếp cận sư phạm của tác giả. Thay vì chỉ trình bày định nghĩa một cách máy móc, TS. Trần Thị Kim Xuyến sử dụng phương pháp so sánh, đối chiếu và phân tích sâu. Tác giả không chỉ nêu lên quan điểm của một trường phái mà còn đặt chúng trong mối tương quan với các trường phái khác. Ví dụ, quan điểm của các nhà hành vi luận cho rằng không thể nghiên cứu yếu tố bên trong con người được đặt đối lập với nguyên tắc "hiểu" (Verstehen) của Max Weber, người nhấn mạnh sự cần thiết phải thâm nhập vào thế giới nội tâm của chủ thể. Cách tiếp cận này khuyến khích tư duy phản biện, giúp người học không chỉ chấp nhận kiến thức một cách thụ động mà còn chủ động đánh giá, so sánh và hình thành quan điểm riêng. Các ví dụ từ chính trị, kinh tế đến đời sống hàng ngày cũng được lồng ghép khéo léo để tăng tính ứng dụng cho kiến thức.

III. Hướng dẫn phân biệt Hành vi và Hành động xã hội theo Weber

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 là phần phân tích sâu sắc về hai khái niệm nền tảng: hành vi và hành động xã hội. Theo tài liệu, sự phân biệt này là chìa khóa để hiểu được bản chất của tương tác xã hội. Hành vi được mô tả như một mối liên hệ cơ học giữa kích thích và phản ứng (S-R), không có sự can thiệp của tư duy hay ý thức. Đây là những phản xạ bản năng hoặc thói quen, ví dụ như rụt tay lại khi gặp nóng. Ngược lại, hành động xã hội theo định nghĩa của Max Weber là những ứng xử có ý nghĩa chủ quan, được định hướng bởi mục đích và sự suy tính. Hành động luôn gắn liền với động cơ bên trong của chủ thể. Giáo trình đã làm nổi bật sự khác biệt cốt lõi: trong hành vi không có động cơ, chỉ có phản ứng; còn trong hành động luôn tồn tại động cơ và mục đích. Sự phân định rạch ròi này giúp người học có một công cụ lý thuyết sắc bén để phân tích các tương tác của con người trong xã hội, từ đó nhận diện được đâu là phản xạ tự nhiên và đâu là lựa chọn có ý thức.

3.1. Lý thuyết hành vi Mô hình S R và lý thuyết hộp đen

Trường phái hành vi, đặc biệt là trong giai đoạn sơ khai, giải thích ứng xử của con người thông qua công thức S-R (Kích thích - Phản ứng). Lý thuyết này cho rằng các động cơ chủ quan bên trong cá nhân không có vai trò đáng kể, vì hành vi của con người chủ yếu bị chi phối bởi các tác động từ môi trường. Từ đó, lý thuyết hộp đen (black box) ra đời, do H. Homans đại diện. Lý thuyết này xem con người như một "hộp đen", không cần quan tâm đến thế giới nội tâm phức tạp bên trong. Các nhà nghiên cứu chỉ cần quan sát mối quan hệ giữa kích thích đầu vào (S) và phản ứng đầu ra (R). Họ cho rằng "dù da trắng hay da đen, nam hay nữ... phản ứng cũng vẫn như nhau" trước cùng một kích thích. Quan điểm này có phần cơ giới hóa con người, xem con người giống như đối tượng trong phòng thí nghiệm và bị phê phán vì đã "loại tính người ra khỏi cơ thể người".

3.2. Lý thuyết hành động xã hội của Max Weber và G. Mead

Đối lập với trường phái hành vi, lý thuyết hành động xã hội nhấn mạnh vai trò của ý thức và các yếu tố chủ quan. Max Weber định nghĩa hành động xã hội là "một hành vi mà chủ thể gắn cho nó một ý nghĩa chủ quan nhất định". Ông cho rằng nguyên nhân của hành động là động cơ bên trong và phải thâm nhập vào thế giới nội tâm của con người để hiểu được hành động đó. Weber đã phân loại hành động thành bốn loại: hành động do cảm xúc, hành động theo truyền thống, hành động hợp lý về giá trị và hành động hợp mục đích. Trong khi đó, G. Mead tiếp cận từ góc độ tương tác xã hội. Ông cho rằng con người phát triển nhân cách và hiểu được chính mình thông qua quá trình tương tác với người khác, trong đó ngôn ngữ đóng vai trò trung tâm. Cả hai nhà lý thuyết đều khẳng định tầm quan trọng của ý thức, nhưng Weber tập trung vào cá nhân riêng lẻ còn Mead tập trung vào mối quan hệ liên cá nhân.

IV. Cách hiểu Văn hóa Giá trị Chuẩn mực trong xã hội học

Phần tiếp theo của Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 tập trung vào các khái niệm vĩ mô hơn, đóng vai trò định hình nên trật tự xã hội, bao gồm văn hóa, giá trị, và chuẩn mực. Văn hóa được định nghĩa là một tổng thể phức hợp bao gồm kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, luật pháp, đạo đức, phong tục và bất kỳ khả năng, thói quen nào khác mà con người có được với tư cách là một thành viên của xã hội. Nó là sản phẩm được học hỏi và truyền đạt qua các thế hệ, chứ không phải bẩm sinh. Từ nền tảng văn hóa chung, xã hội hình thành nên các giá trị, tức là những quan niệm về cái gì là tốt, là đúng, là đáng mong đợi. Dựa trên các giá trị này, các chuẩn mực xã hội ra đời. Chuẩn mực là những quy tắc, tiêu chuẩn hành vi cụ thể mà các thành viên trong xã hội được kỳ vọng sẽ tuân theo. Hệ thống ba khái niệm này tạo thành một khung điều chỉnh hành vi, giúp duy trì sự ổn định và trật tự cho xã hội. TS. Xuyến đã phân tích chi tiết mối quan hệ hữu cơ giữa chúng.

4.1. Định nghĩa và các loại hình văn hóa trong xã hội

Theo tài liệu, văn hóa được hiểu là "tổng thể những hành vi học hỏi được, những giá trị, niềm tin, ngôn ngữ, luật pháp và kỷ luật của các thành viên sống trong một xã hội nhất định". Nó bao gồm hai khía cạnh chính: văn hóa vật chất (các đồ vật, sản phẩm do con người tạo ra như công cụ, nhà ở) và văn hóa tinh thần (ý niệm, tín ngưỡng, giá trị, chuẩn mực). Leslie White phân loại văn hóa thành bốn loại hình: hành động, đồ vật, tư tưởng và tình cảm. Mỗi xã hội có một nền văn hóa riêng, mang bản sắc độc đáo. Ví dụ, giáo trình nêu ra sự khác biệt trong tục lệ thờ cúng người chết giữa người Bungari và người Việt Nam, hay quan niệm về quan hệ nam nữ trước hôn nhân ở phương Tây và phương Đông. Điều này nhấn mạnh tính tương đối của văn hóa, rằng không có tiêu chuẩn tuyệt đối để phán xét một hành vi là đúng hay sai, mà phải xem xét nó trong bối cảnh văn hóa cụ thể.

4.2. Vai trò của giá trị và chuẩn mực xã hội

Giá trị là những quan niệm chung về cái đúng và cái sai, cái tốt và cái xấu, và là nền tảng tình cảm của văn hóa. Từ những giá trị này, xã hội xây dựng nên các chuẩn mực, tức là các "tiêu chuẩn hành vi được hình thành dựa trên những gì một nhóm hay một cộng đồng tán thành". Ví dụ, nếu một xã hội coi trọng giá trị "thủy chung", thì hành vi chuẩn mực sẽ là "không có quan hệ ngoài hôn nhân". Các chuẩn mực có thể là phong tục (dựa trên giá trị đạo đức, có tính ràng buộc cao) hoặc tập tục (dựa trên thói quen, ít tính ràng buộc hơn). Chúng hoạt động như những quy tắc không chính thức, điều hướng hành vi của các cá nhân và đảm bảo rằng các tương tác xã hội diễn ra một cách có trật tự và dễ dự đoán.

4.3. Chế tài xã hội và cơ chế điều chỉnh hành vi

Để đảm bảo các chuẩn mực được tuân thủ, xã hội sử dụng chế tài. Chế tài là "những hình phạt và những sự ban thưởng được quy định đối với sự lệch lạc và sự tuân thủ". Chúng bao gồm chế tài tích cực (khen thưởng, tuyên dương) cho những hành vi tuân thủ và chế tài tiêu cực (trừng phạt, chỉ trích) cho những hành vi lệch lạc. Chế tài có thể ở dạng chính thức (do nhà nước, pháp luật quy định) hoặc không chính thức (phản ứng tự phát từ cộng đồng như sự chê bai, tán dương). Hệ thống giá trị - chuẩn mực - chế tài tạo thành một cơ chế điều chỉnh xã hội hiệu quả. Nó hoạt động để "bảo vệ trật tự và ổn định xã hội", hướng các cá nhân hành động theo những cách được xã hội chấp nhận, từ đó duy trì sự gắn kết và hài hòa.

V. Ứng dụng lý thuyết Xã hội hóa vào phân tích cá nhân

Chương cuối cùng được phân tích trong Giáo trình Nhập môn Xã hội học Phần 2 đề cập đến quá trình xã hội hóa – một khái niệm then chốt giải thích cách một cá thể sinh học trở thành một con người xã hội. Xã hội hóa là quá trình mà qua đó cá nhân học hỏi và tiếp thu văn hóa, giá trị, chuẩn mực của xã hội để có thể thực hiện các vai trò của mình. Đây là một quá trình kéo dài suốt đời, bắt đầu từ khi sinh ra và chỉ kết thúc khi qua đời. Giáo trình nhấn mạnh tính hai mặt của quá trình này: một mặt, cá nhân tiếp nhận kinh nghiệm xã hội một cách thụ động; mặt khác, cá nhân cũng chủ động tái tạo và sáng tạo ra các kinh nghiệm xã hội mới. Quá trình này diễn ra thông qua các môi trường xã hội hóa khác nhau, trong đó gia đình và nhà trường đóng vai trò quan trọng nhất. Hiểu về xã hội hóa giúp lý giải tại sao con người ở các nền văn hóa khác nhau lại có những cách suy nghĩ và hành động khác nhau, đồng thời cho thấy tầm quan trọng của giáo dục trong việc hình thành nhân cách.

5.1. Khái niệm và các giai đoạn của quá trình xã hội hóa

Neil Smelser định nghĩa, xã hội hóa là "quá trình mà trong đó cá nhân học cách thức hành động tương ứng với vai trò của mình". Giáo trình của TS. Trần Thị Kim Xuyến làm rõ thêm rằng đây là một quá trình tương tác hai chiều. Các nhà xã hội học thường chia quá trình này thành ba giai đoạn chính: giai đoạn ban đầu trong gia đình, giai đoạn học tập trong nhà trường, và giai đoạn trưởng thành khi cá nhân tham gia vào các vai trò xã hội phức tạp hơn. Giai đoạn trong gia đình có ý nghĩa nền tảng, nơi đứa trẻ học những quy tắc ứng xử, ngôn ngữ và giá trị đầu tiên. Giai đoạn trong nhà trường mở rộng tương tác xã hội, cung cấp kiến thức chính thức và cả những "chương trình không chính thức" về quan hệ bạn bè, thầy cô. Giai đoạn trưởng thành là lúc cá nhân thực sự áp dụng những gì đã học và phát huy khả năng sáng tạo.

5.2. Các môi trường xã hội hóa Gia đình và nhà trường

Gia đình được xem là môi trường xã hội hóa quan trọng bậc nhất. Đây là nơi cá nhân tiếp nhận "tiểu văn hóa" riêng, bao gồm truyền thống, lối sống và nền giáo dục của gia đình. Những kinh nghiệm đầu đời này có ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến nhân cách. Nhà trường là môi trường xã hội hóa chính thức thứ hai. Tại đây, cá nhân không chỉ học kiến thức khoa học mà còn học các quy tắc, cách ứng xử và kỹ năng tương tác xã hội. Trường học dạy cho trẻ ý thức trách nhiệm, cách hòa nhập vào tập thể và xây dựng các mối quan hệ xã hội ngoài gia đình. Cả hai môi trường này đều đóng vai trò cốt yếu trong việc "mặc cho cá nhân một chiếc áo văn hóa phù hợp", chuẩn bị hành trang để họ trở thành một thành viên đầy đủ của xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHAN THO II CAC LINH VUC CO BAN CUA XA HOI HOC BAI9 HANH VI VA HANH DONG XA HOI I. KHÁI NIỆM Xã hội học nghiên cứu về cá nhân và xã hội. Cá nhân được nghiên cứu trên hai khía cạnh: hành vi và hành động. Vì vậy đã hình thành trên hai bước lý thuyết: các lý thuyết hành vi và các lý thuyết hành động.

Còn để nghiên cứu xã hội còn có các lý thuyết về lịch sử xã hội. Trong cuộc sống hàng ngày, đôi khi người ta không chú ý phân biệt hai khái niệm này. Những ứng xử đó hình thành do những phản ứng bản năng hoặc những thói quen diễn ra hàng ngày. Đôi khi người ta thực hiện nó mà không cần phải suy nghĩ.

Ví dụ ăn cơm thường cầm 14I đũa bằng tay phải. đi đường thường đi theo bên phái mà không phải suy nghĩ đấn đo về nó. Dó chính là hình thức của mới quan hệ giữa kích thích và phản ứng. Ví dụ khi vấp ngã người la thường chống tay, hoặc những cầu thủ đá bóng trên sân bị cản phá bất ngờ ngã lăn ra sân mà không thể tính trước mình ngã sao cho đẹp mắt khán giả.

Tuy nhiên đôi khi người ta vẫn đồng nhất khái niệm này với khái niệm hành động chẳng hạn như gặp nóng thì thụt tay lại. Nhiều người vẫn gọi đó là hành động, thực ra gọi như vậy là không chính xác. Nếu gọi phản xạ rụt tay lại là hành động thì cần nói rõ hơn - đó là hành động sinh học- bản năng hay hành động vô thức. Dưới góc độ khoa học cần phân biệt rõ hai thuật ngữ này.

Max Weber đã có ví dụ rất hay để phân biệt hai từ này: có hai người đi xe gần gặp nhau tại ngã tư đường phố, họ cùng đi chậm lại và báo hiệu cho nhau người này nói với người kia là tôi sẽ dừng còn anh hãy đi qua. Lúc này họ hành động (họ sử dụng lý trí để giải quyết vấn đề). Nhưng giả sử họ không hiểu nhau cả hai cùng tiến lên, cả hai cùng ngã. Khi ngã có nghĩa là họ thể hiện hành vi (không có biểu hiện của ý thức).

Tuy nhiên họ không bỏ đi mà còn dừng lại để cãi nhau, phân định ai đúng ai sai — lúc này lại là hành động. Như vậy, hành vi hay ứng xử là biểu hiện của mối liên hệ giữa kích thích và phản ứng. Có kích thích thì có phản ứng. Lúc này không có chổ cho sự cân nhắc, tính toán kỹ càng mà chỉ là phản ứng đối với kích thích mà thôi.

Chính vì vậy các nhà bác học đã đưa ra một công thức trong lâm lý học :Š -R ( kích thích- phản ứng). Day là việc ứng dung ly thuyét phan xa cua Setrenov va Pavlov. Nhu vậy, sự phân biệt cơ bản giữa hai khái niệm này thể hiện ở chỗ; hành vi xuất phát từ mô hình “Kích thích - phản ứng”. Còn hành động lại diễn ra theo nguyên tắc: hành động phản ứng có suy nghĩ.

Trong hành vị không có động cơ, chỉ có phản ứng. Còn trong hành động có động cơ, người ta thực hiện hành động theo khi muốn một cái gì đó, để đạt được một cai gi dé. 142 Các nhà nghiên cứu lí luận hành vi chú nghĩa cho rằng hầu hét các ứng xứ của con người đều có thể giải Lhích theo công thức S-R, ring động cơ của các cá nhân khác nhau nhưng dường như chúng không có vai trò đáng kể với sự diễn biến hành vi liên tục của con người. Họ thừa nhận con người có động cơ nhưng mang tính chú quan, những hành vi diễn ra đều đặn theo tình huống nên động cơ của từng cá nhân còn ý nghĩa nữa.

Các nhà hành vi còn chỉ ra tính qui luật đó trong ứng xử của con người. Từ đó các nhà hành vi trong thời kỳ đầu đã đưa ra lý thuyết hộp đen. Còn hành động là gì? Đó là những ứng xử mà chủ thể gắn cho nó một ý nghĩa chủ quan nhất định (Weber). 6 day, nguyén nhan cua hanh động là động cơ bên trong chủ thể (người ta hành động vì một cái gì đó).

Hành động xã hội được thực hiện với sự tham gia củaý thức (dù ít hay nhiều). Đó là “ý nghĩa chủ quan và mục đích của định hướng” (Weber), hay nói cách khác là “tâm thế xã hội của cá nhân” (Mead). Hành động là bộ phận cấu thành trong hoạt động của cá nhân. Đời sống xã hội là tổng hoà phức hợp những hành động xã hội liên quan với nhau, qui định lẫn nhau và có thể xung đột lẫn nhau.

Xét trên phương diện triết học, hành động xã hội chính là một hình thức hoặc cách thức giải quyết các mâu thuẫn, các vấn đề xã hội. Hành động xã hội được tạo ra bởi các phong trào xã hội, các tổ chức, các đảng phái chính trị. Cũng theo góc độ triết học, căn cứ vào các loại vấn đề như kinh tế, chính trị, xã hội, tỉnh thần. có thể phân chia hành động xã hội thành hành động kinh tế, chính trị, xã hội, hoặc hành động xã hội được phân loại theo giai cấp.

Các nhà tâm lý học quan niệm: hành động xã hội chịu sự chỉ phối của tính tích cực của cá nhân mà những tính tích cực này lại phụ thuộc 143 vào một số loại như sau: như cầu lợi ích. dịnh hướng giá trị của cá nhân với tư cách là chủ thể của hành dộng. Còn trong xã hội học, hành động xã hội được hiểu cụ thế hơn và thường gắn với các chủ thể hành động là cá nhân. Định nghĩa về hành động xã hội của Max Weber, được coi là hoàn chỉnh nhất, theo ông: Hành động xã hội, là một hành tỉ mà chủ thể gắn cho ú nghĩa chủ quan nhất định.

Weber đã nhấn mạnh động cơ hên trong chủ thể như là nguyên nhân của hành động và ông cho rằng, chúng ta có thể nghiên cứu được các yếu lố chủ quan thúc đấy hành động. Các nhà hành vi luận cho rằng, chúng ta không thể nghiên cứu được những yếu tố bên trong qui định hành vi của cá nhân mà chỉ có thể biết đến những phản ứng bên ngoài. Hai quan điểm này hoàn toàn khác nhau. mà kể cả những người theo thuyết hành động như F.

Mead, đều quan tâm đến một vấn đề cơ bản nhất của hành động có sự tham gia cúa yếu tố tri thức, chỉ vào một mức độ khác nhau. Weber gọi đó là ý nghĩa chủ quan, còn G. Mead thì xem đó là tâm thế xã hội của cá nhân. Cùng một hành động.

nhưng ta có thể đánh giá đó là hành động xã hội hay không tuỳ thuộc vào hệ qủa khách quan của hành động đó. Chẳng hạn, do sơ ý ta bắn một người nào đó bị thương, thì hành động đó không được gọi là hành động xã hội. Hành động trên, chỉ được coi là xã hội, nếu như ta cố tình bắn vào người đó vì mục đích, động cơ nào đó có thể do thù hằn, do gây gổ. Trong xã hội, các cá nhân hành động là để thực hiện hoạt động sống của mình: ví dụ như ta trồng cây là để thu quả, chúng ta đến cơ quan làm việc là để có tiền lương nuôi sống bản thân và gia đình.

Muốn nâng cao trình độ học vấn ta phải học đại học, khi còn là sinh viên ta 144 phải học tốt, có kết quả giỏi để tìm được chỗ làm tốt, lương cao. Như vậy, đời sống xã hội là một tập hợp phức tạp bao gồm các hành động xã hội liên quan với nhau, qui định lẫn nhau hoặc có khi xung đột lẫn nhau. LÍ THUYẾT HÀNH VI II. Lí thuyết hành vi ở buổi sơ khai - thuyết hộp đen (black box) (Đại diện cho trường phái nàu là H.

Homans) Những người theo thuyết hành vi quan niệm rằng, động cơ riêng biệt của tính cá nhân rất khác nhau nhưng không có vai trò đáng kể đối với sự diễn biến liên tục của hành vi của con người. Như vậy, động cơ mang tính chủ quan trong khi đó hành vi diễn ra đều đặn và thay đổi tuỳ theo tình huống vì vậy động cơ không còn có ý nghĩa nữa. Tức là theo họ có một tính qui luật nào đó: “Con người bị chỉ phối với những tác động của môi trường, nếu môi trường thay đổi thì ứng xử của con người thay đổi theo”. Nhiều khi động cơ cá nhân cũng có nhưng nó không đáng kể và vì quá chú trọng qui luật đó người ta gạt bỏ động cơ ứng xử của con người.

Với mong muốn tìm ra qui luật những động cơ khác nhau có làm con người xử lý hay thể hiện hành vi của mình một cách giống nhau khi trong những tình huống tác động như nhau không? Vì vậy dẫn dến ý tưởng của họ có liên quan đến “hộp đen”. Hộp đen là con người, mọi sự việc đều diễn ra trong hộp đen. Cái họ muốn nghiên cứu là xem khi tăng hay giảm kích thích có gây sự biến đổi trong hành vi không? Chẳng hạn họ giả định rằng, con người dù da trắng hay da đen, nam hay nữ, người có học hay không có học; cho dù có động cơ khác nhau thì phản ứng (Reafion) cũng vẫn như nhau. da đen, S1——— trắng ———t-RI nam, nữ Hop den 145 Hoc van S2 ———* Béo gây ————R2 Hộp den Các nhà hành vi chỉ quan tâm tới những biểu hiện chung nhất của con người nói chung, không quan tâm tới từng cá nhân riêng lẻ.

Khi không quan tâm tới động cơ của cá nhân, họ chỉ thấy một qui luật kích thích giống nhau và một phản ứng như nhau. Trong chừng mực nào đó, thuyết này thiên về tự nhiên, nó loại tinh ngudi ra khdi cơ “hể người. Thuyết này bị phê phán ở chỗ nó coi con người giống loài vật trong phòng thí nghiệm. Như vậy, theo quan điểm này về mặt phương pháp người ta không thể nắm bắt được thế giới nội tâm của con người, cái duy nhất có thể làm được là quan sát những gì có thể hiện ra bên ngoài (quan sát chụp ảnh, quay phim).

Ở dây thấy có sự đối lập với quan điểm của Weber , ông cho rằng vấn đề chính là phải hiểu nội tâm của con người vì người ta hành động chịu sự chi phối cua chúng - đó là nguyên tắc hiểu “Vestehen”. Li thuyết về sự chọn lựa hợp lý Một biến thái khác của thuyết hành vi đã làm thay đổi bản chất của lý thuyết truyền thông đó là thuyết lựa chọn hợp lí trational choise), dai diện cho xu hướng này là nhà tâm lý học người Mỹ - Coleman. Lý thuyết này không bỏ hộp den mà muốn di sâu vào bí mật của hộp đen đó.