PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÝ HỌC Hoàng Mộc Lan Lời nói đầu Trong xu thế ngày càng tăng lên của việc nghiên cứu và ứng dụng tâm lý học vào nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, các phương pháp nghiên cứu tâm lý học ngày càng được quan tâm. Các kiến thức cơ sở về cách thiết kế một nghiên cứu tâm lý học, về các phương pháp, thu thập và xử lý, phân tích thông tin nghiên cứu rất cần thiết cho người học, phục vụ thực tế cho nghề nghiệp. Giáo trình Các phương pháp nghiên cứu tâm lý học được hướng vào các đối tượng là sinh viên, những người chưa có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu mà mới bước đầu tiếp cận và đặt chân vào lĩnh vực phức tạp này. Bởi vậy, nội dung giáo trình được trình bày một cách ngắn gọn, dễ hiểu về các phương pháp nghiên cứu cơ bản nhất, phổ biến nhất, thông dụng nhất để sinh viên có thể đọc, hiểu và ứng dụng được trong nghiên cứu những vấn đề của tâm lý học.
Nội dung giáo trình Các phương pháp nghiên cứu tâm lý học được sử dụng trong việc giảng dạy môn học này với thời lượng là 4 tín chỉ tương đương 60 tiết học, bao gồm 4 phần, 13 chương. Phần thứ nhất giới thiệu về phương pháp luận, nguyên tắc đạo đức nghề và tiến trình nghiên cứu. Trong phần thứ hai, vấn đề được bàn luận là xây dựng cơ sở lý luận và lựa chọn khách thể nghiên cứu. Phần thứ ba, các phương pháp nghiên cứu, trình bày các phương pháp nghiên cứu cơ bản.
Phần thứ tư được trình bày về các loại đo lường và phương pháp xử lý, phân tích thống kê thông dụng nhất trong các nghiên cứu tâm lý học. Mặc dù đã có nhiều cố gắng soạn thảo một cuốn giáo trình, có thể có ích lợi thiết thực cho các thầy giáo, sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh, nhưng trong những điều kiện hạn chế về mọi mặt trong việc thực hiện, giáo trình không tránh khỏi những khiếm khuyết. Kính mong độc giả đóng góp ý kiến để có dịp sửa chữa, hoàn thiện hơn cuốn sách. Tác giả xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới GS Nguyễn Ngọc Phú, GS Vũ Dũng, PGS Lê Khanh, PGS Nguyễn Hữu Thụ, PGS Lê Thanh Hương, PGS Trương Khánh Hà, PGS Nguyễn Thị Minh Hằng, TS Trần Thu Hương, ThS Nguyễn Bá Đạt và nhiều bạn bè đồng nghiệp trong và ngoài khoa tâm lý học, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc Gia Hà Nội đã cung cấp tài liệu, đóng góp ý kiến, chỉnh sửa nội dung cuốn sách.
Nhân đây, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS Phạm Tất Dong, PGS Trần Trọng Thủy, PGS Lê Ngọc Lan, PGS Đào Thị Oanh về sự giúp đỡ trong quá trình nghiên cứu để biên soạn giáo trình này. Tác giả xin cảm ơn chân thành Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Nhà xuất bản Đại học Quốc Gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tập giáo trình ra đời. NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ NGHIÊN CỨU TÂM LÝ HỌC 1. Khái niệm nghiên cứu khoa học Nghiên cứu khoa học là hoạt động sáng tạo của các nhà khoa học với mục đích tìm tòi khám phá bản chất và các quy luật vận động của thế giới, tạo ra thông tin mới, nhằm ứng dụng vào sản xuất hay tạo ra những giá trị tinh thần để thỏa mãn nhu cầu của con người.
Theo Vũ Cao Đàm (2007) “ nghiên cứu khoa học là sự phát hiện bản chất sự vật, phát triển nhận thức khoa học về thế giới; hoặc là sáng tạo phương pháp mới và phương tiện kỹ thuật mới để làm biến đổi sự vật phục vụ cho mục tiêu hoạt động của con người ”. Có nhiều quan niệm khác nhau về nghiên cứu khoa học, nhưng hầu hết các định nghĩa nhấn mạnh vào sản phẩm nghiên cứu khoa học là những phát hiện mới hoặc sáng tạo mới của những sự vật, hiện tượng mà khoa học chưa biết, có giá trị cho nhiệm vụ, công việc của con người. Tính mới là thuộc tính quan trọng số một của nghiên cứu khoa học. Ngoài ra, nghiên cứu khoa học còn bao gồm các đặc điểm cơ bản: kết quả nghiên cứu luôn luôn đòi hỏi phải có độ tin cậy cao, có tính thông tin, phải đảm bảo tính khách quan, tính kế thừa của mỗi vấn đề khoa học.
Để thực hiện mục đích, nghiên cứu khoa học phải sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học, các công cụ đặc biệt đo lường, kiểm định sản phẩm của nghiên cứu và các chi phí vật tư, thiết bị kỹ thuật, giá trị công sức. Phương pháp nghiên cứu khoa học là sự tổng hợp các cách thức và các quan điểm nhận thức quy luật tự nhiên và xã hội. Phương pháp nghiên cứu khoa học có ba đặc trưng quan trọng: - Phương pháp nghiên cứu luôn gắn liền với tư tưởng cơ bản, có tính nguyên tắc, định hướng chỉ đạo hoạt động nghiên cứu, đó chính là các quan điểm tiếp cận đối tượng, là thế giới quan của người nghiên cứu. - Phương pháp nghiên cứu là hệ thống các phương thức hoạt động nghiên cứu bao gồm các hành động, thao tác có tính kỹ thuật.
Đó là các phương pháp cụ thể. - Phương pháp nghiên cứu là hệ thống các quy trình hoạt động nghiên cứu, là trình tự các bước đi, bao gồm lôgic tiến trình và lôgic của hoạt động nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu có tính quy trình. Như vậy, phương pháp nghiên cứu khoa học có liên quan đến ba vấn đề quan trọng là phương pháp luận nghiên cứu khoa học, phương pháp nghiên cứu cụ thể và lôgic tiến hành các công trình nghiên cứu khoa học.
Phương pháp nghiên cứu khoa học luôn cần có các công cụ hỗ trợ, cần có các phương tiện kỹ thuật hiện đại với độ chính xác cao. Các phương tiện kỹ thuật trong nghiên cứu tâm lý học như máy đo phản ứng của các giác quan, của hành động con người với sự tác động của kích thích, máy ghi âm, quay phim, chụp ảnh.Phương tiện và phương pháp là hai phạm trù khác nhau nhưng chúng gắn bó chặt chẽ với nhau, căn cứ vào đối tượng nghiên cứu mà ta chọn phương pháp nghiên cứu, theo yêu cầu của phương pháp nghiên cứu mà ta chọn phương tiện nghiên cứu phù hợp. Chính các phương tiện kỹ thuật hiện đại đảm bảo cho quá trình nghiên cứu đạt tới độ chính xác cao. Phương pháp nghiên cứu khoa học là một hệ thống phong phú.
Tùy theo mục đích sử dụng, người ta phân loại phương pháp như sau: - Dựa vào phạm vi sử dụng người ta chia phương pháp thành: những phương pháp chung nhất dùng cho các lĩnh vực khoa học, những phương pháp chung dùng cho một số ngành và những phương pháp đặc thù dùng cho một lĩnh vực cụ thể. - Dựa theo lý thuyết thông tin về quy trình nghiên cứu một đề tài khoa học, người ta chia phương pháp thành 3 nhóm: nhóm phương pháp thu thập thông tin, nhóm phương pháp xử lý thông tin và nhóm phương pháp trình bày thông tin. - Dựa theo tính chất và trình độ nghiên cứu người ta chia phương pháp thành: nhóm phương pháp mô tả, nhóm phương pháp giải thích và nhóm phương pháp phát hiện. - Dựa theo trình độ nhận thức chung của loài người người ta chia phương pháp thành hai nhóm: nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn và nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết.
- Dựa vào việc sử dụng toán học trong nghiên cứu khoa học, người ta có thêm một nhóm phương pháp mới: nhóm phương pháp toán học. Trong nghiên cứu khoa học, tùy theo mục đích, đặc điểm của đề tài khoa học, đặc điểm chuyên ngành người ta sử dụng phối hợp nhiều phương pháp để hỗ trợ và kiểm tra lẫn nhau nhằm khẳng định kết quả nghiên cứu. Nghiên cứu khoa học đòi hỏi các nhà khoa học phải có quan điểm tiếp cận đối tượng, có một chiến lược nghiên cứu đúng đắn và nắm vững kỹ năng nghiên cứu. Kỹ năng nghiên cứu khoa học là khả năng thực hiện thành công các công trình khoa học trên cơ sở nắm vững các quan điểm phương pháp luận, sử dụng thành thạo phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu.
Kỹ năng nghiên cứu khoa học có thể phân loại thành ba nhóm: nhóm kỹ năng nắm vững lý luận khoa học và phương pháp luận nghiên cứu, nhóm kỹ năng sử dụng thành thạo các phương pháp nghiên cứu cụ thể trong phạm vi chuyên môn, nhóm kỹ năng sử dụng kỹ thuật nghiên cứu như sử dụng phương tiện, công cụ kỹ thuật để thu thập, xử lý, trình bày thông tin khoa học. Kỹ năng nghiên cứu là một hệ thống nhiều thành phần. Nắm vững kỹ năng nghiên cứu là điều kiện thiết yếu để nhà khoa học thực hiện thành công các công trình nghiên cứu khoa học. Khái niệm nghiên cứu tâm lý học Tâm lý học là bộ môn khoa học nghiên cứu bản chất, quy luật về sự hình thành và phát triển tâm lý của con người.
Nghiên cứu tâm lý học mang tính khoa học bởi nó sử dụng các nguyên lý, phương pháp, kỹ năng nghiên cứu khoa học để quan sát, đo lường và thực nghiệm. Nghiên cứu tâm lý học khác với việc nghiên cứu trong các lĩnh vực khoa học khác như vật lý hay hoá học. Trong các lĩnh vực khoa học này, các nhà nghiên cứu cố gắng xem xét mối quan hệ nhân quả của một biến (ví dụ, khối vật thể ) với một biến khác ( như là gia tốc của vật thể đó) trong tình huống mà biến được xem xét (ở đây là gia tốc của vật) có thể là kết quả của sự tác động của biến nguyên nhân ( khối vật thể ). Tình huống nghiên cứu này trong tâm lý học phức tạp hơn nhiều.
Biến được nghiên cứu là tâm lý biểu hiện ra hành vi, trong hoạt động của con người. Hành vi của con người rõ ràng là khó đoán trước hơn vì bản chất của nó linh hoạt hơn và hay thay đổi hơn, ví dụ như một miếng ngói vỡ rơi từ mái nhà xuống sẽ luôn hướng về mặt đất; một người đang là mục tiêu của những trò đùa lại có thể phản ứng theo một loạt cách khác nhau (cười, đùa, tức giận. Bản chất và tính chất phức tạp của hiện tượng đòi hỏi các nhà nghiên cứu khoa học lý thuyết và ứng dụng phải đưa ra những công cụ đo lường khác nhau. Các nhà tâm lý học không sử dụng kính hiển vi hoặc tia lasers để nghiên cứu mà dùng tất cả các kỹ thuật khác nhau phù hợp và thích ứng với nghiên cứu tâm lý con người.