CHƯƠNG 1: TIỀN TỆ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Mã chương: MH11.01 Giới thiệu: Chương nêu ra các nội dung chủ yếu về tiền tệ trong nền kinh tế thị trường, chế độ lưu thông tiền, lạm phát, các nguyên nhân và hậu quả của lạm phát từ đó có biện pháp phòng tránh và xử lý lạm phát. Mục tiêu: - Trình bày được vai trò và chức năng của tiền tệ đối với nền kinh tế, từ đó thấy được tầm quan trọng của nó đối với mọi hoạt động của nền kinh tế. - Nhận biết được nguồn gốc ra đời và tiến hoá của tiền tệ qua các hình thái của nó. - Trình bày được lịch sử tiến hoá của các chế độ tiền tệ, hệ thống tiền tệ quốc tế và sự tiến hoá của nó từ xưa đến nay.
- Vận dụng được quy luật lưu thông tiền tệ vào thực tiễn, thấy được những luận điểm khác nhau về lạm phát, nguyên nhân, tác động và các giải pháp hạn chế và phòng chống lạm phát. Nội dung chính 1. Nguồn gốc ra đời, bản chất, chức năng và vai trò của tiền tệ 1. Nguồn gốc ra đời và quá trình phát triển của tiền tệ Quá trình phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hoá đã dần đến sự xuất hiện những vật ngang giá chung.
Vật ngang giá chung là những hàng hoá có thể trao đổi trực tiếp được với nhiều hàng hoá thông thường khác. Đặc điểm của chúng là: Có giá trị sử dụng thiết thực, quí hiếm, dễ bảo quản, vận chuyển và mang tính đặc thù địa phương. Thời kỳ đầu vật ngang giá chung thường là những hàng hoá có giá trị sử dụng thiết thực cho từng khu vực hoặc nhiều vùng có điều kiện tự nhiên và phong tục xã hội tưng tự nhau: muối ăn, da thú. Khi trao đổi hàng hoá đã trở thành nhu cầu thường xuyên của các bộ lạc, dân tộc, thì vật ngang giá chung được gắn vào kim loại.
Kim loại được sử dụng làm vật ngang giá chung đầu tiên là sắt và kẽm. sau đó đến đồng rồi đến bạc. Đầu thế kỷ 19, vàng bắt đầu đóng vai trò là vật ngang giá chung và kim loại này được gọi là kim loại tiền tệ. Khi vàng độc chiếm vị trí vật ngang giá chung, thì cái tên vật "ngang giá chung" được thay thế bằng tiền tệ - (Hình thái tiền của giá trị hàng hoá).
Thế giới hàng hoá được chia thành 2 cực: một phía là những hàng hoá thông thường, trực tiếp biệu hiện giá trị sử dụng và mỗi hàng hoá chỉ có thể thoả mãn được một hay vài nhu cầu nào đó của con người. Phía bên kia - Cực đối lập là vàng - tiền tệ có thể trao đổi trực tiếp được với mọi hàng hoá khác Vàng - Tiền là một loại hàng hoá đặc biệt. 9 Kinh tế học đã chỉ ra rằng, tiền tệ là một phạm trù kinh tế khách quan, gắn liền với sự ra đời và phát triển của nền kinh tế hàng hoá. Bản chất của tiền tệ - Về bản chất, tiền tệ là vật ngang giá chung, làm phương tiện trao đổi hàng hoá, dịch vụ và thanh toán các khoản nợ.
Nó trực tiếp thẻ hiện hao phí lao động xã hội và quan hệ sản xuất giữa những người sản xuất hàng hóa. Tiền có thể thỏa mãn một số nhu cầu của người sở hữu nó, tương ứng với giá trị mà người đó tích lũy. - Trong nền kinh tế trị trường phát triển: Tiền là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán để nhận hàng hoá, dịch vụ, hoặc trong việc trả nợ. Chức năng của tiền tệ 13.
Thước đo giá trị Tiền tệ được dùng để đo lường giá trị hàng hoá, dịch vụ trước khi thực hiện trao đổi. Khi thực hiện chức năng thước đo giá trị, giá trị của tiền được gọi là "chuẩn mực", để giá trị của tất cả các loại hàng hoá khác phải so sánh với nó. Như vậy, thông qua quan hệ này các hàng hoá biểu hiện giá trị của mình thành những lượng có cùng tên giống nhau về chất và có thể so sánh được với nhau về lượng. Thực hiện chức năng thước đo giá trị, tiền là thước đo hao phí lao động xã hội kết tinh trong hàng hoá.
Đây là chức năng cơ bản nhất của tiền. Để thực hiện chức năng này tiền phải có các điều kiện sau: - Tiền phải có đầy đủ giá trị: Tất cả hàng hoá đều có giá trị nội tại, vì vậy để đo được những giá trị này, thì "thước đo"- tiền tệ buộc phải có một lượng giá trị nào đó. Nếu thước đo (tiền tệ) không có giá trị bản thân, thì không thể là cơ sở để so sánh với giá trị hàng hoá được. Trong lịch sử đã có những đồng tiền vàng lưu thông.
Đó là thước đo giá trị chuẩn mực nhất, khi thực hiện thước đo giá trị đã phát sinh so sánh trực tiếp giữa giá trị của hàng hoá và vàng. Lịch sử này được lặp đi, lặp lại nhiều lần và trở thành "thói quen" của những người tham gia trao đổi trên thị trường, nên sau đó không cần có mặt của những đồng tiền vàng, những người trao đổi hàng hoá vẫn có thể ước lượng được giá trị hàng hoá tương đối chính xác. Như vậy "phép đo" giá trị vẫn được thực hiện vẫn được thực hiện mà không cần sự hiện diện của thước đo - vàng. Đó là cơ sở dẫn đến hiện tượng "phi vật chất" chức năng thước đo giá trị.
- Tiền phải có tiêu chuẩn giá cả: Tiêu chuẩn giá cả là một lượng vàng nhất định, được luật pháp của Nhà nước ấn định cho tiền đơn vị và tên gọi của nó. Theo nguyên lý chung, hệ thống thước đo giá trị bao gồm: Tiền đơn vị; tiền ước số: tức là phần thập phân của tiền đơn vị và tiền bội số của tiền đơn vị. Tiền bội số tuỳ thuộc vào thực trạng kinh tế của mỗi quốc gia (mức độ lạm phát của từng thời kỳ), để phát hành những đồng tiền có mệnh giá khác nhau. 10 Do quá trình "phi vật chất" thước đo giá trị, nên trọng lượng vàng của tiêu chuẩn giá cả đã dần dần mất đi ý nghĩa của nó.
Trong thực tiễn, khi sử dụng tiền người ta không quan tâm đến hàm lượng vàng của đơn vị tiền nữa. Cái mà người sở hữu quan tâm là: với số lượng tiền hiện có sẽ mua được bao nhiêu hàng, tức là sức mua của đồng tiền đó cao hay thấp. Mỗi quốc gia có thước đo giá trị riêng, cơ sở để xác lập thước đo giá trị ở mỗi quốc gia là NSLĐ và trình độ phát triển của nền kinh tế thị trường của quốc gia đó. Chính vì thế mà trên thị trường quốc tế hiện nay, tiền đơn vị của quốc gia này có thể là có thể là ước số hoặc bội số của tiền đơn vị quốc gia kia.
Khi thực hiện chức năng thước đo giá trị, tiền đã chuyển giá trị của hàng hoá thành tên gọi mới, đó là giá cả. Giá cả của hàng hoá là biểu hiện bằng tiền giá trị của nó. Thực chất của giá cả hàng hoá là tỷ lệ so sánh giữa giá trị của nó với giá trị của tiền tệ. Chính vì thế mà giá cả của hàng hoá tỷ lệ thuận với giá trị của nó và tỷ lệ nghịch với giá trị của tiền tệ.
Phương tiện lưu thông (phương tiện trao đổi): Thực hiện chức năng phương tiện lưu thông, tiền được sử dụng làm môi giới trung gian, trong trao đổi hàng hoá, nó vận động đồng thời và ngược chiều với sự vận động của hàng hoá. H - T - H (Hàng hoá - Tiền tệ - Hàng hoá) Trong nền kinh tế, tiền tệ làm phương tiền trao đổi khi nó được dùng để mua bán hàng hoá, dịch vụ hoặc thanh toán các khoản nợ. Việc dùng tiền làm phương tiện trao đổi đã nâng cao hiệu quả của nền kinh tế, bởi nó đã tiết kiệm được chi phí quá lớn trong quá trình trao đổi trực tiếp (H - H), thể hiện: - Quá trình trao đổi hàng hoá được tách thành hai giai đoạn riêng biệt là bán và mua: + Giai đoạn bán hàng (H - T): Thời kỳ chuyển hoá giá trị của hàng hoá thành tiền. Đây là công việc khó khăn nhất của những người sản xuất hàng hoá trong điều kiện của nền kinh tế thị trường.
+ Giai đoạn mua hàng (T - H): Những người sở hữu tiền có thể thực hiện giai đoạn này một cách dễ dàng. - Lưu thông hàng hoá tách rời hành vi mua và bán cả về không gian và thời gian: Người sản xuất hàng hoá có thể bán chổ này, mua chỗ khác; bán lúc này mua lúc khác. Khi thực hiện chức năng phương tiện lưu thông, tiền tệ phải có đủ điều kiện sau: a. Phải sử dụng tiền mặt Tiền mặt là tiền đang có giá trị lưu hành, chúng có hình dáng, kích thước và tiêu chuẩn giá cả nhật định, được luật pháp Nhà nước thừa nhận.
11 Khi thực hiện chức năng phương tiện lưu thông, bắt buộc phải sử dụng tiền mặt, vì trong quá trình trao đổi này có sự chuyển quyền sở hữu giữa người sở hữu hàng hoá và sở hữu tiền. Có thể sử dụng tiền dấu hiệu Mục đích của người bán hàng không phải là để trở thành kẻ sở hữu tiền vĩnh viễn, mà là để mua hàng hoá, đạt đến một giá trị sử dụng mới. Do vậy, tiền tệ đối với họ chỉ là "môi giới thoáng qua", chính vì vậy mà khi thực hiện chức năng phương tiện lưu thông có thể sử dụng tiền đủ giá (tiền vàng) hoặc tiền dấu hiệu (giấy bạc ngân hàng cũng được). Lưu thông chỉ chấp nhận một lượng tiền nhất định Số lượng hàng hoá đưa vào lưu thông trong kỳ với tổng giá cả đã được xác định.
Do đó lưu thông cũng chỉ có thể chấp nhận một khối lượng tiền nhất định, để thực hiện các quan hệ trao đổi. Số lượng tiền tăng hay giảm trong lưu thông phụ thuộc vào hai yếu tố: + Tổng giá cả hàng hoá đưa ra lưu thông: Giả sử không có hiện tượng mua bán chịu hàng hoá, không có lưu thông ngoại tệ, chỉ có lưu thông một loại tiền duy nhất, thì tổng giá cả của hàng hoá trong lưu thông tăng lên số lượng tiền cần thiết cho lưu thông cũng sẽ tăng lên (số lượng tìên cần thiết cho lưu thông tỷ lệ thuận với tổng giá cả hàng hoá trong lưu thông). + Tốc độ lưu thông bình quân của tiền tệ: Khác với hàng hoá thông thường, sau quá trình lưu thông , chúng sẽ đi vào tiêu dùng. Còn tiền tệ - hàng hoá đặc biệt, lại luôn luôn vận động trong lưu thông.
Một đơn vị tiền tệ có thể thực hiện được nhiều lần giá trị của hàng hoá.