Giáo Trình Lịch Sử Nhật Bản Quyển Thượng Phần 2: Mạc Phủ Muromachi và Edo

Khám phá phần 2 của giáo trình lịch sử Nhật Bản, cung cấp kiến thức sâu sắc về văn hóa, chính trị và xã hội Nhật Bản qua các thời kỳ.

• Tác giả: Nguyễn Nam Trân
• Chuyên ngành: Lịch Sử Nhật Bản
• Đề tài: Mạc Phủ Muromachi và Edo
• Loại tài liệu: Giáo trình

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG XÃ HỘI QUÂN NHÂN
• 1.1. Tổ chức cai trị của Mạc phủ Muromachi
• 1.2. Nụy khấu và chính sách đối ngoại của Mạc phủ
• 1.3. Tổ chức làng xã và các cuôc nổi loạn của nông dân
• 1.4. Xã hội thời Muromachi. Cuộc tranh đoạt thời Sengoku mở màn
• 1.5. Các lãnh chúa Sengoku xuất hiện
• 2. CHƯƠNG 2: THỂ CHẾ MẠC PHIÊN THÀNH HÌNH
• 2.1. Thời kỳ hàng hải viễn dương bắt đầu
• 2.2. Oda -Toyotomi và công cuộc thống nhất đất nước
• 2.3. Chính sách của chính quyền Toyotomi
• 2.4. Sự hình thành và tổ chức Mạc phủ Edo
• 2.5. Chế độ cai trị của Mạc phủ và sinh hoạt dân chúng
• 2.6. Từ mậu dịch bằng thuyền Shuin đến việc bế quan tỏa cảng
• 3. CHƯƠNG 3: THỂ CHẾ MẠC PHIÊN PHÁT TRIỂN
• 3.1. Thời chính quyền Mạc phủ xác định vị trí
• 3.2. Chính sách của đại thần Arai Hakuseki
• 3.3. Tình hình giao thông và công nghiệp thời Edo
• 3.4. Cơ cấu thương nghiệp dưới thời Edo
• 4. CHƯƠNG 4: THỂ CHẾ MẠC PHIÊN LUNG LAY
• 4.1. Cuộc cải cách năm Kyôho
• 4.2. Chuyển biến của xã hội và thời kỳ Tanuma Okitsugu chấp chính
• 4.3. Cuộc cải cách năm Kansei
• 4.4. Chính sách đối ngoại thời Edo hậu kỳ
• 4.5. Thời đại Ôgosho
• 4.6. Cải cách năm Tenpô. Các phiên trấn có thế lực lộ diện

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Lịch Sử Nhật Bản Mạc Phủ Muromachi và Edo

Giáo trình Lịch sử Nhật Bản cung cấp cái nhìn sâu sắc về hai thời kỳ quan trọng: Mạc Phủ Muromachi và Mạc Phủ Edo. Thời kỳ Muromachi (1336-1573) đánh dấu sự chuyển mình của xã hội Nhật Bản từ chế độ phong kiến sang một hình thức chính quyền mới. Trong khi đó, thời kỳ Edo (1603-1868) lại chứng kiến sự ổn định và phát triển văn hóa, kinh tế. Hai thời kỳ này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong chính trị mà còn trong văn hóa và xã hội Nhật Bản.

1.1. Lịch sử hình thành Mạc Phủ Muromachi

Mạc Phủ Muromachi được thành lập vào năm 1336 dưới sự lãnh đạo của Tướng Quân Ashikaga Takauji. Thời kỳ này chứng kiến sự phân chia quyền lực giữa hai triều đình Nam Bắc, dẫn đến nhiều cuộc xung đột và nội chiến. Sự kiện thống nhất hai triều đình vào năm 1392 dưới sự lãnh đạo của Ashikaga Yoshimitsu đã tạo ra một chính quyền thống nhất, mở đường cho sự phát triển văn hóa và kinh tế.

1.2. Đặc điểm văn hóa thời kỳ Muromachi

Thời kỳ Muromachi nổi bật với sự phát triển của văn hóa Thiền tông và nghệ thuật. Các ngôi chùa như Kinkakuji (Kim Các Tự) trở thành biểu tượng của kiến trúc thời kỳ này. Văn học và nghệ thuật cũng phát triển mạnh mẽ, với nhiều tác phẩm nổi tiếng được sáng tác trong thời gian này.

II. Những thách thức trong thời kỳ Mạc Phủ Muromachi

Mạc Phủ Muromachi phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, bao gồm sự nổi dậy của các lãnh chúa địa phương và các cuộc chiến tranh nội bộ. Những cuộc xung đột này không chỉ làm suy yếu quyền lực của Mạc Phủ mà còn ảnh hưởng đến sự ổn định của xã hội Nhật Bản.

2.1. Cuộc chiến tranh Sengoku và ảnh hưởng đến Mạc Phủ

Thời kỳ Sengoku (1467-1568) là giai đoạn khủng hoảng của Mạc Phủ Muromachi, khi các lãnh chúa địa phương tranh giành quyền lực. Cuộc chiến này đã dẫn đến sự phân chia quyền lực và làm suy yếu Mạc Phủ, tạo điều kiện cho sự xuất hiện của các nhân vật như Oda Nobunaga và Toyotomi Hideyoshi.

2.2. Chính sách đối ngoại của Mạc Phủ Muromachi

Chính sách đối ngoại của Mạc Phủ Muromachi chủ yếu tập trung vào việc duy trì hòa bình với các nước láng giềng. Tuy nhiên, sự can thiệp của các thế lực nước ngoài và các cuộc xung đột nội bộ đã làm cho chính sách này trở nên khó khăn hơn.

III. Phương pháp giải quyết vấn đề trong thời kỳ Mạc Phủ Edo

Mạc Phủ Edo, được thành lập bởi Tokugawa Ieyasu vào năm 1603, đã áp dụng nhiều phương pháp để giải quyết các vấn đề xã hội và chính trị. Sự ổn định và phát triển kinh tế trong thời kỳ này đã giúp Nhật Bản trở thành một quốc gia mạnh mẽ.

3.1. Chính sách bế quan tỏa cảng và ảnh hưởng đến kinh tế

Chính sách bế quan tỏa cảng được áp dụng trong thời kỳ Edo nhằm kiểm soát thương mại và ngăn chặn ảnh hưởng của các nước phương Tây. Mặc dù chính sách này đã giúp duy trì sự ổn định, nhưng cũng dẫn đến sự chậm phát triển của kinh tế Nhật Bản.

3.2. Cải cách xã hội và văn hóa thời kỳ Edo

Thời kỳ Edo chứng kiến nhiều cải cách xã hội, bao gồm việc phát triển hệ thống giáo dục và văn hóa. Các hình thức nghệ thuật như Nô và Kabuki phát triển mạnh mẽ, phản ánh sự thay đổi trong tâm tư và nhu cầu của xã hội.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Mạc Phủ Muromachi và Edo

Nghiên cứu về Mạc Phủ Muromachi và Edo không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử Nhật Bản mà còn cung cấp những bài học quý giá cho các quốc gia khác trong việc quản lý xã hội và phát triển kinh tế. Các kết quả nghiên cứu cho thấy sự quan trọng của việc duy trì ổn định chính trị và phát triển văn hóa trong việc xây dựng một xã hội thịnh vượng.

4.1. Bài học từ sự phát triển của Mạc Phủ Edo

Mạc Phủ Edo đã thành công trong việc duy trì hòa bình và ổn định trong suốt 250 năm. Bài học từ sự phát triển này có thể áp dụng cho các quốc gia hiện đại trong việc xây dựng chính quyền và phát triển kinh tế.

4.2. Tác động của văn hóa Nhật Bản đến thế giới

Văn hóa Nhật Bản trong thời kỳ Edo đã có ảnh hưởng lớn đến nhiều quốc gia khác. Các hình thức nghệ thuật và triết lý sống của người Nhật đã được nhiều nước trên thế giới tiếp nhận và áp dụng.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản

Nghiên cứu về Mạc Phủ Muromachi và Edo vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khai thác các khía cạnh chưa được khám phá, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về lịch sử và văn hóa Nhật Bản.

5.1. Tương lai của nghiên cứu lịch sử Nhật Bản

Nghiên cứu lịch sử Nhật Bản sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp nghiên cứu mới. Điều này sẽ giúp làm sáng tỏ nhiều khía cạnh của lịch sử mà trước đây chưa được chú ý.

5.2. Vai trò của giáo dục trong việc bảo tồn văn hóa Nhật Bản

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa Nhật Bản. Việc giảng dạy lịch sử và văn hóa Nhật Bản trong các trường học sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về di sản văn hóa của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lịch sử Nhật Bản – Phần hai: Mạc phủ Muromachi và Edo do tác giả Nguyễn Nam Trân biên soạn, là tài liệu học tập chuyên khảo phục vụ học phần Lịch sử Nhật Bản Trung – Cận đại thuộc chương trình đào tạo Cử nhân và Sau đại học ngành Nhật Bản học, Đông phương học và Lịch sử học.

Về phạm vi thời gian, giáo trình bao quát tiến trình lịch sử từ năm 1333 đến năm 1868, phân chia thành ba giai đoạn chính:

• Thời kỳ Muromachi (1333–1568): bao gồm giai đoạn Nam Bắc Triều (1337–1392) và giai đoạn Chiến Quốc (1467–1568).
• Thời kỳ Adzuchi-Momoyama (1568–1600): giai đoạn quá độ thống nhất đất nước.
• Thời kỳ Edo (1603–1868): phân kỳ thành Tiền kỳ (1603–1651, thiết lập và võ đoán), Trung kỳ (1651–1716, văn trị và chấn chỉnh) và Hậu kỳ (1716–1867, suy thoái và mở cửa biển).

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm cung cấp cho người học hệ thống tri thức hoàn chỉnh về sự vận hành của thể chế chính trị quân nhân (bushi), cơ chế tổ chức của bộ máy chính quyền Mạc phủ (Bakufu), cấu trúc kinh tế nông nghiệp – thương nghiệp làng xã, cũng như diện mạo văn hóa và quan hệ ngoại giao khu vực Đông Á trong hơn năm thế kỷ.

Giáo trình tiếp cận lịch sử thông qua phương pháp thực chứng, kết hợp phân tích cấu trúc thể chế chính trị - xã hội với khảo cứu tư liệu thành văn gốc và các tác phẩm hội họa, văn học đương thời. Điểm đặc thù của tài liệu là việc hệ thống hóa chi tiết các thuật ngữ Hán – Nhật chuyên ngành, tích hợp sơ đồ bộ máy hành chính trung ương – địa phương, đồ biểu niên đại và bảng số liệu thống kê lịch sử.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Cấu trúc nội dung Phần II của giáo trình được tổ chức thành 4 chương lớn theo tiến trình vận động lịch sử:

[Chương I: Chuyển biến trong xã hội quân nhân]
[Chương II: Thể chế Mạc phiên thành hình]
[Chương III: Thể chế Mạc phiên phát triển]
[Chương IV: Thể chế Mạc phiên lung lay]

• Chương I: Những chuyển biến trong xã hội quân nhân: Phân tích sự thiết lập Mạc phủ Muromachi gắn liền với Shôgun Ashikaga Yoshimitsu; tổ chức hành chính trung ương (Kanrei, Samuraidokoro, Mandokoro, Monchuujo) và địa phương (Kamakura-fu, Tandai, Shugo); chế độ thuế khóa (tansen, munabetsuzen, kurayaku, sakayayaku); mậu dịch khám hợp (kangô) với nhà Minh; bang giao với Triều Tiên thời Joseon, vương quốc Lưu Cầu (Ryuukyuu) và Ezo; cấu trúc làng xã (sôson), tổ chức phường hội (Za) và các cuộc khởi nghĩa nông dân (tsuchi-ikki, tokusei-ikki).
• Chương II: Thể chế Mạc phiên thành hình: Trình bày quá trình thống nhất đất nước của Oda Nobunaga và Toyotomi Hideyoshi; sự thành lập Mạc phủ Edo dưới thời Tokugawa Ieyasu; chính sách quản lý lãnh chúa phiên trấn (daimyô) và kiểm soát thương mại viễn dương dẫn tới chính sách bế quan tỏa cảng (sakoku).
• Chương III: Thể chế Mạc phiên phát triển: Phân tích thời kỳ văn trị, các chính sách tiền tệ và kinh tế của đại thần Arai Hakuseki; sự phát triển của hệ thống giao thông huyết mạch, công nghiệp chế biến và mạng lưới thương nghiệp đô thị.
• Chương IV: Thể chế Mạc phiên lung lay: Khảo sát ba cuộc đại cải cách lớn thời Edo (Cải cách Kyôho, Kansei, Tenpô) xen kẽ thời kỳ chấp chính của Tanuma Okitsugu; tình hình khủng hoảng kinh tế - xã hội và áp lực mở cửa ngoại giao từ phương Tây vào nửa đầu thế kỷ XIX.

Progression logic của giáo trình đi từ việc phân tích sự hình thành và rạn nứt của thể chế phong kiến phân quyền Muromachi, qua giai đoạn tái cấu trúc tập quyền dưới thể chế Mạc – Phiên Edo, đến sự khủng hoảng tất yếu của xã hội tiền cận đại trước ngưỡng cửa Duy tân.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết thể chế chính trị quân sự: Khung phân tích về sự phân chia quyền lực giữa Thiên hoàng (công khanh) và Shôgun (vũ gia) theo nguyên lý "công vũ hợp nhất"; cơ chế vận hành tập đoàn chính trị quân sự dựa trên các gia tộc thế thần (Sankanrei: Hosokawa, Shiba, Hatakeyama; Sankanshishiki: Akamatsu, Isshiki, Yamana, Kyôgoku).
• Nguyên lý kinh tế - tài chính phong kiến: Cơ chế ban hành Hanzeirei (Bán tế lệnh năm 1352) trích thu thuế trang viên phục vụ binh lương (hyôrômai); tiến trình hình thành chế độ lãnh địa shugo ryôkokusei và cơ chế giao khoán thuế shugouke.
• Khuôn khổ tổ chức thương nghiệp và tiền tệ: Nguyên lý vận hành của các tổ chức đặc quyền Za dưới sự bảo trợ của các honjô (bản sở); quá trình lưu thông tiền tệ ngoại nhập (tiền đồng nhà Minh: Hồng Vũ, Vĩnh Lạc, Tuyên Đức thông bảo) và các công cụ thanh toán hối đoái (kawase, saifu).
• Khung quan hệ quốc tế khu vực Đông Á: Cấu trúc ngoại giao theo thể chế sách phong (sakuhô taisei), mô hình mậu dịch triều cống đi kèm cơ chế kiểm soát thẻ bài đối chiếu (kangôfu - kangô teibô), cùng hệ thống mậu dịch trung chuyển (chuukei bôeki) của Lưu Cầu.

Kỹ năng phát triển

• Năng lực phân tích và tra cứu văn bản chuyên ngành: Đọc hiểu thuật ngữ lịch sử bằng chữ Hán và phiên âm Romanji; nắm bắt chuẩn xác tên chức danh, pháp lệnh và tên các thể chế hành chính cổ.
• Kỹ năng giám định và phê phán sử liệu: Khai thác và đối chiếu các tư liệu nhật ký, thư tịch cổ bản như Daijôin nikki mokuroku, Sakkaiki, Zenrin Kokuhôki, Kuuge Nikkishuu và Lão Tùng Đường Nhật Bản hành lục.
• Năng lực phân tích biểu bảng và dữ liệu định lượng: Xử lý bảng biểu niên đại, số liệu thống kê tần suất các cuộc nổi dậy ikki qua từng thế kỷ, biểu đồ cơ cấu tổ chức chính quyền trung ương và địa phương.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

                         [Mô hình sư phạm giáo trình]
[Khảo cứu sử liệu gốc]       [Phân tích Đồ bản / Mỹ thuật]   [Thống kê & Thể chế]
- Thư tịch cổ bản:           - Tranh bình phong:             - Bảng biểu niên đại
  Zenrin Kokuhôki,             Rakuchuu rakugaizu            - Sơ đồ cơ cấu quan chế
  Daijôin nikki mokuroku     - Tranh cuộn (Emaki):             (Sankanrei, Tandai)
- Văn bia thực địa:            Shinnyodô engi,               - Dữ liệu tần suất Ikki
  Tokusei hibun                Shichijuuichi ban shokunin      (1600 - 1867)

Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình kết hợp giữa phương pháp diễn giải biên niên lịch sử với phương pháp phân tích chức năng - cấu trúc. Nội dung bài giảng không chỉ liệt kê các biến cố chính trị mà tập trung mổ xẻ nguyên nhân kinh tế, xã hội và mâu thuẫn giai cấp tiềm ẩn bên dưới mỗi sự kiện.

Bài tập và phân tích trường hợp (Case studies)

Giáo trình cung cấp các trường hợp nghiên cứu cụ thể gắn với các xung đột lịch sử thực tế:

• Case study về xung đột quyền lợi ngoại thương: Biến loạn cảng Ninh Ba năm 1523 (Ninpo no ran) giữa hai tập đoàn lãnh chúa Hosokawa (thương nhân Sakai) và Ôuchi (thương nhân Hakata).
• Case study về khủng hoảng chính trị và nổi dậy xã hội: Khảo sát cuộc nổi dậy đòi thực thi đức chính năm 1428 (Shôchô no tokusei ikki) tại Nara, bắt nguồn từ khoảng trống quyền lực sau khi Shôgun Yoshimochi qua đời và tác động của dịch bệnh mikkayamai.
• Case study về cải cách thể chế: Đánh giá sự chuyển đổi từ chính sách ngoại giao độc đoán của Shôgun Yoshimitsu sang chính trị hiệp nghị shukurô kaigi dưới thời Shôgun Yoshimochi.

Bài tập thực hành và tài liệu trực quan

Người học được rèn luyện kỹ năng phân tích lịch sử thông qua việc khai thác tư liệu hình ảnh và mỹ thuật học thuật:

• Đọc hiểu cấu trúc đô thị và phân tầng xã hội qua bình phong Rakuchuu rakugaizu byôbu (Lạc trung lạc ngoại đồ bình phong).
• Phục dựng diện mạo 71 ngành nghề thủ công nghiệp và phân công lao động trung đại qua tranh cuộn Shichijuuichi ban shokunin uta-awase.
• Đối chiếu kiến trúc giao thoa công khanh – vũ gia (shindenzukuri kết hợp Zenshuuyô) tại công trình chùa Vàng Kinkakuji (Lộc Uyển Tự).

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Đánh giá: Thực hiện qua các bài tập chuyên đề yêu cầu vẽ lại sơ đồ quan chế Mạc phủ Muromachi, viết bài luận so sánh thẩm quyền tư pháp giữa Shugo thời Kamakura và Shugo daimyô thời Muromachi, hoặc phân tích nguyên nhân suy tàn của chế độ mậu dịch kangô.
• Hướng dẫn tự học: Người học cần lập bảng đối chiếu thuật ngữ Hán – Nhật, theo dõi niên biểu sự kiện chính trị song song với diễn biến kinh tế - văn hóa, và liên hệ các dữ kiện khảo cổ thực địa (như văn bia Tokusei hibun tại Yagyuu).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp nguồn tư liệu chuẩn xác từ Nhật Bản: Giáo trình tổng hợp và đối chiếu trực tiếp dữ liệu từ các tài liệu tham khảo chuyên ngành như Nihonshi Zuroku, kết hợp các trích dẫn sử liệu kinh điển (Zenrin Kokuhôki, Kuuge Nikkishuu).
• Cập nhật số liệu nghiên cứu quốc tế: Tích hợp các công trình nghiên cứu sử học hiện đại như chuyên khảo Ikki của học giả Katsumata Shizuo, công trình A Modern History of Japan của Andrew Gordon trích dẫn dữ liệu thống kê của Stephen Vlastos về 2.700 cuộc khởi nghĩa nông dân giai đoạn 1600–1867.
• Đào sâu lịch sử kỹ thuật và đời sống vật chất: Không dừng lại ở lịch sử quân sự, giáo trình phân tích chi tiết bước tiến công nghệ nông nghiệp như việc phân loại giống lúa (wase, nakate, okute), ứng dụng guồng nước trục rồng (ryuukossha), kỹ thuật luân canh 3 vụ (sanmôsaku) và các loại phân bón (karishiki, sômokubai, shimogoe).
• Phân tích nguồn gốc lịch sử của các thiết chế hiện đại: Làm rõ mối liên hệ giữa cơ chế tự thu thuế jige-uke của làng xã thời Muromachi với mô hình thầu phụ shitauke trong cơ cấu doanh nghiệp Nhật Bản đương đại, hay vai trò của cây bông vải (momen) trong việc hình thành đời sống sinh hoạt vật chất qua nghiên cứu của nhà dân tộc học Yanagita Kunio (Momen izen no koto).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên năm thứ 2 đến năm thứ 4 chuyên ngành Nhật Bản học, Lịch sử thế giới, Đông phương học, Quan hệ quốc tế và Văn hóa học.
• Học viên cao học: Học viên thạc sĩ, nghiên cứu sinh ngành Lịch sử châu Á và Khu vực học cần tài liệu tra cứu khung thể chế và thuật ngữ sử liệu gốc.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần Lịch sử Nhật Bản – Phần I (thời kỳ Nguyên thủy đến hết thời kỳ Kamakura); có kiến thức cơ bản về địa lý hành chính Nhật Bản cổ truyền (hệ thống các tiểu quốc và vùng Kinki, Kantô, Kyuushuu) và khả năng nhận diện thuật ngữ gốc Hán.
• Giảng viên: Sử dụng làm giáo trình khung cho học phần chuyên sâu, cung cấp tư liệu để xây dựng đề tài tiểu luận, câu hỏi thi kết thúc học phần và đề cương bài giảng chuyên đề.
• Nghiên cứu và tự học: Tài liệu tham khảo chuẩn xác cho các dịch giả, nhà nghiên cứu văn hóa truyền thống, văn học cổ điển (tuồng Nô, Thiền học phái Gozan) và lịch sử kinh tế Đông Á.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với chương trình đào tạo nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho các học phần Lịch sử Nhật Bản Trung – Cận đại, Lịch sử Thể chế chính trị Nhật Bản và Lịch sử Văn hóa Đông Á tại bậc đại học và sau đại học.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng gì trước khi tiếp cận?

Cần nắm vững tiến trình lịch sử Nhật Bản giai đoạn cổ đại (thời kỳ Luật lệnh Nara, Heian) và giai đoạn sơ kỳ phong kiến (Mạc phủ Kamakura), đồng thời hiểu rõ các khái niệm cơ bản về tầng lớp võ sĩ (samurai) và cơ chế trang viên (shôen).

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt về mặt học thuật so với các tài liệu lịch sử đại cương?

Khác với các tài liệu chỉ tóm lược sự kiện chiến tranh, giáo trình tập trung phân tích sâu cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước, hệ thống thuế khóa vi mô, sự chuyển biến của mạng lưới lưu thông tiền tệ, cấu trúc phường hội buôn bán và sử dụng nhiều tư liệu nhật ký thực chứng.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?

Người học nên kết hợp đọc nội dung văn bản với việc đối chiếu sơ đồ tổ chức bộ máy trung ương – địa phương; lập bảng theo dõi các mốc niên đại đối ngoại (với Minh, Triều Tiên, Lưu Cầu); và ghi chú lại danh mục thuật ngữ Hán – Nhật xuất hiện ở từng chương.

5. Giáo trình có tích hợp các bảng biểu và tư liệu minh họa không?

Giáo trình cung cấp các bảng tóm lược về văn hóa Bắc Sơn (Kitayama), bảng tổng hợp sự kiện chính trị dưới thời Shôgun Yoshimitsu, bảng thống kê các cuộc khởi nghĩa nông dân, sơ đồ tổ chức Mạc phủ và trích dẫn trực tiếp từ các bộ tranh cuộn cổ.

---

Kết luận

Giáo trình Lịch sử Nhật Bản – Phần hai: Mạc phủ Muromachi và Edo của tác giả Nguyễn Nam Trân là công trình học thuật cung cấp bức tranh toàn cảnh, khách quan và chi tiết về hai thể chế Mạc phủ trung – cận đại tại Nhật Bản. Giáo trình tái hiện mối tương quan chặt chẽ giữa biến động chính trị thượng tầng với các quy luật vận động kinh tế, xã hội và văn hóa tư tưởng.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nghiên cứu Chương I để nắm vững cơ chế phân quyền, mậu dịch đối ngoại và cấu trúc làng xã thời Muromachi.
2. Đọc Chương II để hiểu quá trình thống nhất đất nước và xác lập thể chế Mạc – Phiên.
3. Nghiên cứu Chương III nhằm phân tích sự phát triển đỉnh cao của thương nghiệp và văn trị thời Edo.
4. Đọc Chương IV để lý giải các khủng hoảng thể chế dẫn tới quá trình mở cửa đất nước.

Tài liệu bổ trợ khuyến nghị: Người học nên tra cứu song song với các tư liệu được dẫn trong giáo trình như tuyển tập đồ bản Nihonshi Zuroku, công trình nghiên cứu của Katsumata Shizuo (Ikki), khảo cứu của Yanagita Kunio (Momen izen no koto), và chuyên khảo lịch sử A Modern History of Japan của Andrew Gordon.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I Những chuyển biến trong xã hội quân nhân Tiết 1: Tổ chức cai trị của Mạc phủ Muromachi.1-Việc xác định quyền uy của Shôgun: Trong phần II của Giáo Trình Lịch Sử Nhật Bản, trước tiên chúng ta sẽ đề cập đến công cuộc thống nhất hai triều đình Nam Bắc vốn đã phân ly trong nhiều năm do sự bất đồng về quyền thừa kế giữa nội bộ hoàng tộc. Kế tiếp ta sẽ bàn tới diễn biến chính trị của hai Mạc phủ Muromachi và Tokugawa cho đến thời điểm cuối thế kỷ 19, lúc nhà nước Nhật Bản đứng trước nguy cơ một mất một còn khi phải trả lời chấp nhận hay không yêu cầu của ngoại quốc đòi mở cửa thông thương. Cuộc thống nhất hai triều Nam Bắc đã thành công vào năm Meitoku thứ 3 (1392) dưới thời Tướng Quân Ashikaga Yoshimitsu (Túc Lợi Nghĩa Mãn, 1358-1408), người cầm quyền Mạc Phủ Muromachi trong giai đoạn 1368-1394. Năm 1368 (Ôan nguyên niên), sau khi tức vị, Yoshimitsu đã dẹp yên cuộc nội chiến kéo dài cho đến lúc đó, thực hiện sự hòa giải giữa hai triều đình.

Ông đặt Kyôto, trung tâm công thương nghiệp cả nước thời bấy giờ, dưới sự quản lý của mình. Đồng thời ông đã dành được quyền trưng thu một thứ thuế tạm thời gọi là tansen (đoạn tiền, đoạn (tan) là đơn vị đo đạc = 991,7 m2) đánh vào đồng ruộng ở các tiểu quốc địa phương để bù đắp kinh phí tổ chức lễ tức vị cho thiên hoàng, kiến tạo cung điện trong đại nội và sửa sang Thần cung Ise, nơi tế tự của hoàng tộc. Như thế, Yoshimitsu đã tước đoạt cái quyền mà xưa nay gia đình Thiên Hoàng xem như là của riêng họ. Đặt được hoàng gia dưới tay mình thì Mạc Phủ Muromachi đã có khả năng thành lập và xác định được một chính quyền thống nhất trên cả nước.

Sự kiện này là tiền đề chúng ta nên chấp nhận trước khi muốn bàn xa hơn. Tuy nhiên, cần biết thêm là lúc đầu, tại sao Mạc phủ lại mang tên Muromachi. Thực ra vào năm 1378 (Eiwa 4), Shôgun Yoshimitsu đã cho kiến tạo phủ đệ của mình trong vùng Muromachi (Thất Đinh) ở Kyôto và cho trồng nhiều hoa thơm cỏ lạ (Muromachi còn có mỹ xưng là hana no gosho tức khu dinh thự đầy hoa)126. Từ nơi đây, ông bắt đầu 126 Còn có tên là Kaei (Hoa dinh), Katei (Hoa đình) bởi vì xưa kia bên Trung Quốc, nơi tướng quân đóng 273 thực hiện chính trị của mình.

Nếu chúng ta nhìn bức bình phong mang tên Rakuchuu rakugaizu byôpu (Lạc trung lạc ngoại đồ bình phong) (Lạc có nghĩa là kinh đô như thành Lạc Dương bên Trung Quốc), một tác phẩm mỹ thuật gồm nhiều bức127, được vẽ ra trong khoảng thời Muromachi cho đến thời văn hóa Momoyama (Đào Sơn), ghi lại cảnh tượng bên trong và bên ngoài thành phố Kyôto, thì mới thấy nơi sinh hoạt của Yoshimitsu không xa đại nội nơi thiên hoàng sống bao nhiêu. Chẳng những thế, phủ đệ này lấy cảm hứng từ lối kiến trúc thời vương triều và qui mô của nó còn vượt hẳn chỗ ở của thiên hoàng. Sự kiện chính trị dưới thời Shôgun Ashikaga Yoshimitsu (1358-1408)128 Năm Sự kiện nổi bật 1368 Shôgun đời thứ 2 Yoshikakira mất, Yoshimitsu (11 tuổi) kế vị. Trên thực chất, chức kanrei (quản lãnh) là Hosokawa Yoriyuki nắm quyền.

1378 Yoshimitsu dời dinh về Hana no gosho (Hoa ngự sở) ở Muromachi 1379 Shôgun lật đổ, bãi chức của Hosokawa và thi hành chính sách độc tài. 1383 Mạc phủ giành được quyền thu các thuế ruộng và thuế nóc gia. 1385 Mạcphủ lại nắm quyền cảnh sát và thủ bị kinh đô Kyôto. 1390 Loạn do nội tình gia đình họ Toki ở Ise.

Thảo phạt Toki Yasuyuki. 1391 Loạn năm Meitoku ở San. Bị thảo phạt, Yamana Ujikiyo bại tử. 1391 Yoshimitsu thống nhất được hai triều đình Nam Bắc.

1393 Giành được quyền thu thuế kho hàng và quán rượu-tiệm cầm đồ. 1394 Yoshimitsu nhượng vị cho Yoshimochi (chức vụ mạc phủ), lên làm Daijôdaijin (chức vụ triều đình) để thực thi “công vũ hợp nhất” giữa công khanh và vũ gia. 1395 Yoshimitsu xuất gia, pháp danh Dôgi (Đạo Nghĩa). Bãi chức Thủ hiến Kyuushuu của Imagawa Ryôshun vì sợ thế lực ông này quá mạnh.

1399 Loạn năm Ôei ở vùng Nagato-Suô. Ôuchi Yoshihiro bại tử. 1400 Thảo phạt Imagawa Ryôshun. Ryôshun được cho về ở ẩn.

1401 Yoshimitsu gửi sứ sang nhà Minh ngoại giao 1402 Yoshimitsu nhận sắc phong chức Quốc vương Nhật Bản từ nhà Minh binh thường có hoa cỏ đẹp đẽ như Liễu doanh của Chu Á Phu đời Hán. 127 Loại bình phong mang đề tài này được nhiều họa sư khai thác vào cuối thời Muromachi. Sau được phát triển thành tranh cuộn (emaki) mô tả cuộc sống và phong tục chốn đế đô. 128 Nguồn Nihonshi Zuroku (trang 119) 274 1404 Bắt đầu mậu dịch kangô (khám hợp) với nhà Minh.

1406 Vợ Yoshimitsu là Hinoyasuko trở thành mẹ đỡ đầu Thiên hoàng 1408 Muốn tiếm vị, Yoshimitsu ngồi ngang vai với Thiên hoàng trong các buổi lễ.Tuy nhiên, sau khi Yoshimitsu chết, Yoshimochi phủ định sự nghiệp của cha. Điều đó chứng tỏ rằng trong thời đại Muromachi, giai đoạn Yoshimitsu giữ chức Shôgun, là lúc mà quyền uy của nhà chúa lên đến cực điểm. Bởi vì bản thân Yoshimitsu đã nắm chức quan trọng nhất trong triều đình là Daijôdaijin (Thái chính đại thần), một điều chỉ có quyền thần Taira no Kiyomori đạt được trước đó.Ngay sau khi Yoshimitsu xuất gia và nhượng lại chức Shôgun rồi, quyền uy của ông đối với mạc phủ lẫn triều đình vẫn còn nguyên vẹn. Nền văn hoá tỏa sáng trong giai đoạn này là văn hóa Kitayama (Bắc sơn).

Đó là tên một khu vực ở Kyôto nơi ông có phủ đệ lúc nghĩ hưu.Yoshimitsu đã dùng quyền lực đã được ổn định của mình làm hậu thuẫn cho việc phát triển mọi lãnh vực từ học vấn, tôn giáo cho đến nghệ thuật mới được hồi sinh trở lại. Có thể nói ông đã biết đóng vai trò của một người bảo vệ văn hóa đúng nghĩa. Nếu muốn tóm tắt đặc sắc của văn hóa Kitayama này trong một câu, ta có thể nói đó là một nền văn hóa qui tụ và điều hòa được cái hay cái đẹp của hai thứ văn hóa công khanh và vũ gia. Tượng trưng cho sự hòa hợp đó là ngôi gác dát vàng gọi là Kinkakuji (Kim Các Tự) dựng trong khuôn viên khu vực biệt thự của Yoshimitsu nằm ở khu Kitayama (Bắc sơn)129.

Qua cái gác dát vàng này, ta vừa thấy phong cách kiến trúc shindenzukuri (xây cất kiểu tẩm điện) có tính truyền thống mà xã hội công khanh đã phát triển tài bồi cho đến lúc ấy, lại vừa thấy phong cách Zenshuuyô (chùa Thiền) vốn được giới vũ sĩ yêu chuộng. Chính vì thế, Kinkakuji mới được ca tụng là kiến trúc tiêu biểu của thời kỳ văn hoá Kitayama. 129 Khu vực núi non phía bắc thành phố Kyôto gồm các ngọn Funaoka, Kasagara và Iwakura. Tuy mang tiếng là núi (yama) nhưng chính ra chỉ là một khu vực gồm nhiều quả đồi thấp (oka).

275 Kinkakuji, tượng trưng cho kiến trúc văn hóa Bắc Sơn (Kitayama) Bảng tóm lược về văn hoá Bắc Sơn (Kitayama) 130 (kéo dài từ cuối thế kỷ 14 sang đầu thế kỷ 15) Đặc điểm -Đã phát triển dưới thời Shôgun thứ 3 Ashikaga Yoshimitsu -Chủ yếu là văn hoá Thiền tông đã được áp dụng vào nhiều lãnh vực. -Thơ văn chữ Hán phát triển qua trứ tác, dịch thuật và xuất bản. -Nhờ thuyền buôn, tiếp thu văn hóa Trung Quốc nhà Minh. Kiến trúc Kim các của Lộc Uyển Tự (Rokuonji Kinkaku)131 với kiến trúc lối tẩm điện và mang màu sắc Thiền tông.

-Đông kim đường và Tháp năm tầng chùa Kôfukuji (Hưng Phúc Tự) xây lại năm 1425-1426 từ chùa cũ có từ năm 726-730 lại mang màu sắc Nhật Bản (Wayô = Hòa dạng). Viên đình Vườn của Rokuonji (Lộc Uyển Tự) Tôn giáo Hoàn thành chế độ Ngũ sơn thập sát ở Kyôto, Kamakura cũng như hệ thống chư sơn. Hội họa -Kanzan Jittoku zu (Hàn Sơn Thập Đắc đồ) của Shuubun (Chu Văn) -Hyônenzu (Biều niêm đồ) của Jôsetsu (Như Chuyết) ở Taizôin (Thoái Tàng Viện) thuộc Myôshinji (Diệu Tâm Tự). 130 Nguồn Nihonshi Zuroku (trang 128) 131 Sau khi nhượng vị cho con trai là Yoshimochi, Yoshimitsu về sống ở phủ đệ Kitayamadono (Bắc Sơn điện).

Nơi đây, vào năm 1398, ông cho dựng một gác vàng cao 13,6 m để chứa xá lợi (shariden). Sau khi Yoshimitsu chết, nhân vì ông được tặng pháp hiệu là Rokuonin (Lộc Uyển Viện) cho nên kim các đó được đổi tên thành Rokuonji (Lộc Uyển Tự). Kim các có 3 tầng: tầng thứ nhất là đình câu cá (điếu đình) nhìn xuống hồ nước, kiến trúc theo lối tẩm điện (shindendzukuri), tầng thứ hai đặt tượng Phật Quan Âm kiến trúc thuần Nhật (Wayô). Còn tầng ba Kugyôchô (Cứu cánh đính) lại theo kiến trúc Thiền tông với song và cánh cửa bằng ván.

Tất cả đều được dát vàng. Sau chiến tranh gác bị thiêu hủy vì hỏa tai, phải xây lại mới. Văn học -Văn học Gozan (Ngũ sơn) với các cao tăng kiêm văn nhân như Gidô Shuushin (Nghĩa Đường Chu Tín) và Zekkai Chuushin (Tuyệt Hải Trung Tân). -Ấn bản Gozan (kinh, truyện, thi ca) phổ biến.

Nghệ thuật -Sarugaku (Viên nhạc) trở thành Nôgaku (Năng nhạc) (Tuồng Nô phát triển nhờ 4 rạp lớn Yamato shiza: Kanzei, Hôshô, Konbaru và Kongô). -Tác phẩm lý luận Fuushikaden (Phong tư hoa truyền) của Zeami. Kim các của Rokuonji (Lộc Uyển Tự) đã được mọi người coi như chính Rokuonji bởi vì sau khi Shôgun tạ thế, một phần lớn kiến trúc trong quần thể gồm biệt thự và tự viện đã mai một. Cái gác vàng đương thời hãy còn tồn tại cho đến sau Đệ Nhị Thế Chiến nhưng vào năm 1950, nó đã bị thần hỏa thiêu rụi và được xây lại vào năm 1955.

Cũng vào dưới thời Yoshimitsu, ông đã xây một ngôi chùa dành để cúng tế vong linh (bodaiji = bồ đề tự) cho dòng họ Ashikaga của mình. Đó là Shôkokuji hay chùa Tướng quốc. Từ ấy về sau, nhiều chùa Thiền được xây lên theo chế độ kanji (quan tự ) tức chế độ “chùa nhà nước” mô phỏng cách thức Nam Tống. Chùa Thiền ở hai vùng Kamakura và Kyôto được gọi theo chế độ Gozan jissatsu hay “Ngũ sơn thập sát”132 bên Trung Quốc và tầm quan trọng của nó được qui định từ lớn đến nhỏ.

Nhìn lại những gì xảy ra vào lúc đó, ta mới thấy ảnh hưởng các chùa Thiền đến chính trị và văn hóa thời ấy thật vô cùng to tát. Trong số những ngôi chùa quan trọng, trước tiên phải kể đến Ngũ sơn, rồi sau mới tới Thập sát133. Ngũ sơn của vùng Kyôto: Nanzenji (Nam thiền tự) (đứng riêng và cao hơn cả), Tenryuuji (Thiên long tự), Shôkokuji (Tướng quốc tự), Kenninji (Kiến nhân tự), Tôfukuji (Đông phúc tự), Manjuji (Vạn thọ tự). Ngũ sơn của vùng Kamakura: Kenchôji (Kiến trường tự), Engakuji (Viên giác tự), Jufukuji (Thọ phúc tự), Jôchiji (Tịnh trí tự), Jômyôji (Tĩnh diệu tự).

132 Trong thuật ngữ nhà Phật, sơn và sát đều có nghĩa là chùa.