Giáo Trình Làm Việc Với Vi Sinh Vật Và Vệ Sinh Ngành Kỹ Thuật Thoát Nước

Giáo trình kỹ thuật về làm việc với vi sinh vật và vệ sinh 2 ngành kỹ thuật thoát nước và xử lý nước thải cao đẳng, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến

• Người hướng dẫn: Nguyễn Thù Hiền
• Trường học: Cao đẳng Xây dựng số 1
• Chuyên ngành: Kỹ thuật thoát nước
• Đề tài: Giáo Trình Làm Việc Với Vi Sinh Vật Và Vệ Sinh Ngành Kỹ Thuật Thoát Nước
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. BÀI 1: CÁC QUY TẮC AN TOÀN VÀ VỆ SINH TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM VI SINH VẬT
• 1.1. Quy định khi làm việc với vi sinh
• 2. BÀI 2 GIỚI THIỆU CHUNG VÀ CÁC TRANG THIẾT BỊ, DỤNG CỤ TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM
• 2.1. Trang thiết bị, dụng cụ
• 2.1.1. Nồi hấp vô trùng áp suất cao (autoclave)
• 2.1.2. Tủ sấy
• 2.1.3. Tủ cấy vô trùng
• 2.1.4. Dụng cụ lắc vi sinh vật
• 2.1.5. Tủ ấm
• 2.1.6. Máy lắc
• 2.1.7. Máy li tâm
• 2.1.8. Máy đo pH
• 2.1.9. Cân phân tích
• 2.2. Dụng cụ
• 2.2.1. Phiến kính
• 2.2.2. Lá kính
• 2.2.3. Phiến kính lõm
• 2.2.4. Hấp lồng (đĩa petri)
• 2.2.5. Bình tam giác
• 2.2.6. Que cấy
• 2.2.7. Nguyên liệu và dụng cụ khác
• 2.3. Khử trùng, vệ sinh trang thiết bị dụng cụ
• 2.3.1. Rửa bằng nước
• 2.3.2. Rửa bằng hơi
• 2.3.3. Rửa bằng dung môi hữu cơ
• 2.3.4. Làm khô dụng cụ
• 2.3.5. Những điều cần lưu ý khi vệ sinh dụng cụ
• 3. BÀI 3 GIỚI THIỆU VÀ SOI KÍNH HIỂN VI, QUAN SÁT VI SINH VẬT BẰNG KÍNH HIỂN VI QUANG HỌC
• 3.1. Giới thiệu và soi kính hiển vi
• 3.2. Cấu tạo kính hiển vi
• 3.3. Sử dụng kính hiển vi
• 3.4. Quan sát vi sinh vật bằng kính hiển vi quang học
• 4. BÀI 4 NUÔI CẤY VI SINH VẬT
• 4.1. Chuẩn bị dụng cụ
• 4.2. Nguyên tắc chung
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giáo Trình Làm Việc Với Vi Sinh Vật

Giáo trình 'Làm việc với vi sinh vật và vệ sinh ngành kỹ thuật thoát nước' cung cấp kiến thức cơ bản và quy trình làm việc với vi sinh vật trong môi trường nước thải. Nội dung giáo trình được thiết kế để giúp sinh viên nắm vững các khái niệm về vi sinh vật, quy trình vệ sinh và an toàn trong phòng thí nghiệm. Việc hiểu rõ về vi sinh vật và vệ sinh là rất quan trọng trong ngành kỹ thuật thoát nước, nơi mà việc xử lý nước thải và bảo vệ môi trường là ưu tiên hàng đầu.

1.1. Mục Tiêu Của Giáo Trình Làm Việc Với Vi Sinh Vật

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức về cấu trúc và chức năng của vi sinh vật, cũng như các phương pháp nuôi cấy và phân tích vi sinh vật trong môi trường nước.

1.2. Cấu Trúc Của Giáo Trình

Giáo trình bao gồm 7 bài học, mỗi bài học tập trung vào một khía cạnh khác nhau của vi sinh vật và vệ sinh trong ngành kỹ thuật thoát nước.

II. Vấn Đề An Toàn Và Vệ Sinh Trong Phòng Thí Nghiệm

An toàn và vệ sinh trong phòng thí nghiệm là yếu tố quan trọng để đảm bảo môi trường làm việc an toàn cho sinh viên và nhân viên. Việc tuân thủ các quy định về an toàn sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và đảm bảo kết quả nghiên cứu chính xác.

2.1. Quy Định An Toàn Trong Phòng Thí Nghiệm

Các quy định an toàn bao gồm việc sử dụng trang thiết bị bảo hộ, quy trình xử lý hóa chất và cách thức xử lý sự cố trong phòng thí nghiệm.

2.2. Vệ Sinh Trang Thiết Bị Trong Phòng Thí Nghiệm

Vệ sinh trang thiết bị là cần thiết để ngăn ngừa ô nhiễm chéo và đảm bảo độ chính xác của các thí nghiệm. Các phương pháp vệ sinh bao gồm rửa sạch và khử trùng.

III. Phương Pháp Nuôi Cấy Vi Sinh Vật Hiệu Quả

Nuôi cấy vi sinh vật là một phần quan trọng trong nghiên cứu và ứng dụng vi sinh vật. Việc lựa chọn phương pháp nuôi cấy phù hợp sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển và hoạt động của vi sinh vật.

3.1. Chuẩn Bị Môi Trường Nuôi Cấy

Môi trường nuôi cấy cần được chuẩn bị kỹ lưỡng để đảm bảo các yếu tố như pH, nhiệt độ và độ ẩm phù hợp cho sự phát triển của vi sinh vật.

3.2. Kỹ Thuật Nuôi Cấy Vi Sinh Vật

Các kỹ thuật nuôi cấy bao gồm nuôi cấy trên môi trường rắn và lỏng, sử dụng các thiết bị như tủ ấm và máy lắc để duy trì điều kiện tối ưu cho vi sinh vật.

IV. Ứng Dụng Vi Sinh Vật Trong Kỹ Thuật Thoát Nước

Vi sinh vật đóng vai trò quan trọng trong việc xử lý nước thải và cải thiện chất lượng nước. Các ứng dụng này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tiết kiệm chi phí cho các hệ thống xử lý nước.

4.1. Vai Trò Của Vi Sinh Vật Trong Xử Lý Nước Thải

Vi sinh vật giúp phân hủy các chất hữu cơ trong nước thải, làm giảm ô nhiễm và cải thiện chất lượng nước trước khi thải ra môi trường.

4.2. Công Nghệ Sử Dụng Vi Sinh Vật Trong Xử Lý Nước

Các công nghệ như bể sinh học, hệ thống lọc sinh học và quy trình xử lý bằng vi sinh vật đang được áp dụng rộng rãi trong ngành kỹ thuật thoát nước.

V. Kết Luận Về Giáo Trình Làm Việc Với Vi Sinh Vật

Giáo trình 'Làm việc với vi sinh vật và vệ sinh ngành kỹ thuật thoát nước' không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn trang bị kỹ năng thực hành cần thiết cho sinh viên. Việc nắm vững các kiến thức này sẽ giúp sinh viên tự tin hơn trong công việc tương lai.

5.1. Tương Lai Của Ngành Kỹ Thuật Thoát Nước

Ngành kỹ thuật thoát nước đang ngày càng phát triển với nhiều công nghệ mới, và vi sinh vật sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc xử lý nước thải và bảo vệ môi trường.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Và Ứng Dụng

Khuyến khích sinh viên tham gia vào các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn để nâng cao hiểu biết và kỹ năng trong lĩnh vực vi sinh vật và vệ sinh môi trường.

Nội dung chính

Giáo Trình Làm Việc Với Vi Sinh Vật Và Vệ Sinh 2 – Ngành Kỹ Thuật Thoát Nước Và Xử Lý Nước Thải

---

Tổng Quan Về Giáo Trình

Làm việc với vi sinh vật và vệ sinh 2 (Mã số mô đun: MĐ 09) là môn học thực hành bắt buộc trong chương trình đào tạo Cao đẳng ngành Kỹ thuật thoát nước và xử lý nước thải, được giảng dạy tại học kỳ II của năm thứ nhất. Môn học thuộc nhóm môn cơ sở ngành, đặt nền tảng kỹ năng thực nghiệm trước khi sinh viên tiếp cận các môn chuyên ngành chuyên sâu hơn.

Giáo trình được biên soạn bởi các giảng viên Bộ môn Cấp nước và Thoát nước, Khoa Quản lý Xây dựng và Đô thị, Trường Cao đẳng Xây dựng số 1 (CĐXD số 1), do Nguyễn Thu Hiền chủ biên, và được ban hành kèm theo Quyết định số 368ĐT/QĐ-CDXD1 ngày 10 tháng 8 năm 2021.

Tổng thời lượng của mô đun là 60 giờ, trong đó thí nghiệm chiếm 52 giờ, kiểm tra 3 giờ và thi 5 giờ — lý thuyết chiếm 0 giờ. Điều này phản ánh tính chất thuần thực hành của môn học: toàn bộ nội dung được triển khai trong môi trường phòng thí nghiệm vi sinh vật.

Mục tiêu học tập bao gồm ba nhóm năng lực:

• Kiến thức: Trình bày được các nguyên tắc an toàn và vệ sinh phòng thí nghiệm; mô tả cấu tạo và cách sử dụng kính hiển vi; nêu các điều kiện sống của vi sinh vật.
• Kỹ năng: Nhận diện và vận hành thiết bị nuôi cấy; thực hiện lấy mẫu nước thải và bảo quản mẫu; pha chế môi trường nuôi cấy; nuôi cấy và định lượng vi sinh vật.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Nhận thức ý nghĩa của môn học đối với các môn chuyên ngành; hình thành thái độ làm việc khoa học, cẩn thận và nghiêm túc trong nghiên cứu.

Giáo trình gồm 7 bài thực hành sắp xếp theo tiến trình logic từ an toàn, trang thiết bị, quan sát, nuôi cấy đến phân tích vi sinh vật.

---

Nội Dung Kiến Thức Cốt Lõi

Các Bài Thực Hành Chính

Giáo trình tổ chức nội dung thành 7 bài với tiến trình tuyến tính từ nền tảng an toàn đến kỹ thuật chuyên sâu:

---

Bài 1 – Các Quy Tắc An Toàn Và Vệ Sinh Trong Phòng Thí Nghiệm Vi Sinh Vật

Bài mở đầu thiết lập khung an toàn bắt buộc cho toàn bộ quá trình học tập. Nội dung bao gồm nội quy phòng thí nghiệm (tiếp cận có kiểm soát, vệ sinh mặt bàn cuối ngày, xử lý rác thải sinh học), quy định về quy trình thao tác (cấm hút pipet bằng miệng, giảm thiểu tạo khí dung), và các lưu ý riêng khi làm việc với từng nhóm vi sinh: E. coli và Phage thao tác trong tủ an toàn sinh học (ATSH) cấp 1; chủng virus biến đổi gen yêu cầu phòng thí nghiệm cấp 2 và tủ ATSH cấp 2. Trang bị bảo hộ cá nhân được quy định cụ thể: áo choàng phòng thí nghiệm, găng tay, kính bảo hộ, mặt nạ và cấm đưa đồ ăn thức uống vào khu vực làm việc.

---

Bài 2 – Giới Thiệu Chung Về Các Trang Thiết Bị, Dụng Cụ Trong Phòng Thí Nghiệm

Bài này giới thiệu hệ thống trang thiết bị chính: nồi hấp vô trùng áp suất cao (autoclave) để khử trùng dụng cụ và môi trường nuôi cấy; tủ sấy bằng kim loại chịu nhiệt; tủ cấy vô trùng có hệ thống đèn tử ngoại; bộ lọc vi sinh (bơm chân không, phễu lọc đường kính 47 mm, màng lọc nhiều kích thước lỗ); tủ ấm duy trì nhiệt độ nuôi cấy; máy lắc tăng lượng oxy hòa tan; máy li tâm tách sinh khối tế bào; máy đo pH và cân phân tích.

Dụng cụ thủy tinh gồm: phiến kính, lá kính, phiến kính lõm (quan sát di động và bào tử), hộp lồng (đĩa Petri), bình tam giác (100 ml, 250 ml, 500 ml), que trang và ba loại que cấy (đầu tròn, đầu nhọn, đầu hình thước thợ). Vật liệu phụ trợ bao gồm agar, thuốc nhuộm, dầu bạch hương và axeton.

Phần vệ sinh dụng cụ quy định các phương pháp rửa bằng nước, hơi, dung môi hữu cơ và các phương pháp làm khô (trên cọc gỗ, trên bàn làm khô, sấy bằng không khí, sấy bằng cồn/ête, sấy trong tủ sấy ở 80–100°C).

---

Bài 3 – Giới Thiệu Về Soi Kính Hiển Vi, Quan Sát Vi Sinh Vật Bằng Kính Hiển Vi Quang Học

Bài này phân loại 5 loại kính hiển vi theo nguyên lý hoạt động:

Loại kính	Nguyên lý	Ứng dụng
Thông thường	Ánh sáng thường chiếu từ dưới	Quan sát hình thái, sinh lý tế bào phổ biến
Nền đen	Ánh sáng chiếu từ bên	Cấu trúc khó quan sát, tiêu bản không nhuộm
Đổi pha	Thay đổi pha dao động ánh sáng	Tiên mao, màng, không bào, ty thể
Huỳnh quang	Tia tử ngoại + chất huỳnh quang	Phân biệt cấu trúc theo màu phát quang
Điện tử	Chùm tia điện tử, phóng đại 30–50 vạn lần	Đại phân tử sinh học; cấu trúc kích thước lớn

Quy trình sử dụng kính hiển vi được trình bày theo 12 bước từ kiểm tra công tắc đèn (OFF), cắm điện, chỉnh ánh sáng, đặt mẫu, chọn vật kính độ khuyếch đại nhỏ nhất, điều chỉnh nút thô và nút tinh, đến vệ sinh và di chuyển kính sau khi kết thúc quan sát.

---

Bài 4 – Nuôi Cấy Vi Sinh Vật

Bài dài nhất, bao gồm toàn bộ quy trình nuôi cấy từ chuẩn bị đến kiểm tra kết quả. Môi trường dinh dưỡng được phân loại theo thành phần và nguồn gốc (tự nhiên, tổng hợp, bán tổng hợp) và theo tính chất lý học (lỏng – không chứa thạch; đặc – chứa 1,5–2% agar hoặc 10–20% gelatin; bán lỏng – chứa 0,35–0,7% agar). Chế độ khử trùng được quy định cụ thể: dụng cụ chịu nhiệt khử trùng 1,5 atm/20–30 phút; môi trường chứa đường khử trùng 0,5–0,6 atm/15 phút.

Các phương pháp nuôi cấy gồm: cấy truyền từ ống nghiệm sang ống nghiệm, nuôi cấy trên thạch nghiêng (vi sinh hiếu khí), thạch đứng (vi sinh kị khí), và nuôi cấy trên đĩa Petri bằng que cấy hoặc pipet. Điều kiện nuôi cấy (nhiệt độ, độ ẩm, oxy) được hướng dẫn riêng cho vi sinh hiếu khí và kị khí.

---

Bài 5 – Kỹ Thuật Nhuộm Gram

Trình bày nguyên lý dựa trên sự khác biệt cấu trúc vách tế bào vi khuẩn:

• Gram dương: lớp peptidoglycan dày 15–50 nm (chiếm 90% thành tế bào), giữ được phức hợp tím gentians–iod → bắt màu tím sau nhuộm.
• Gram âm: lớp peptidoglycan mỏng (~10 nm, chiếm 10%) + màng lipopolysaccharide (LPS) bên ngoài → bị tẩy màu bởi alcohol 90°, bắt màu hồng của fuchsin.

Quy trình nhuộm 4 bước: (1) dàn tiêu bản và cố định bằng lửa đèn cồn; (2) phủ tím Gentian 30 giây–1 phút; (3) phủ Lugol 1 phút để cố định màu; (4) tẩy màu bằng cồn 95° 30 giây; (5) phủ fuchsin đỏ 1/10 của Gram, 1 phút. Đọc kết quả dưới vật kính dầu 100×.

Bài phân tích các sai lầm kép: vi khuẩn Gram dương nhuộm thành hồng (do nuôi cấy quá già trên 24 giờ, lugol pha quá lâu mất iod, tẩy màu quá lâu) và vi khuẩn Gram âm nhuộm thành tím (do phết quá dày, tẩy màu quá ngắn hoặc alcohol bị pha loãng).

---

Bài 6 – Định Lượng Vi Sinh Vật Bằng Phương Pháp Đếm Trực Tiếp

Bài hướng dẫn phương pháp định lượng vi sinh vật trực tiếp trong mẫu nước thải, phục vụ yêu cầu phân tích chất lượng nước trong thực tế nghề nghiệp.

---

Bài 7 – Nghiên Cứu Điều Kiện Sống Của Vi Sinh Vật

Bài cuối tổng hợp kiến thức về: các nhân tố môi trường hạn chế sinh trưởng; kiểm tra số lượng vi sinh vật nhân nguyên thủy tuy sống nhưng không nuôi cấy được (VBNC); và cảm ứng mật độ và các quần thể vi sinh vật.

---

Kiến Thức Nền Tảng Được Xây Dựng

Lý thuyết cơ bản:

• Cấu trúc vách tế bào vi khuẩn và ý nghĩa phân loại Gram
• Khái niệm môi trường dinh dưỡng và các yêu cầu cơ bản (đủ chất dinh dưỡng, pH thích hợp, độ nhớt, vô trùng tuyệt đối)
• Nguyên lý khử trùng bằng nhiệt và sự phụ thuộc của hiệu quả khử trùng vào tính chất môi trường, số lượng tế bào, và độ pH

Nguyên tắc cốt lõi:

• Vô trùng tuyệt đối trong mọi thao tác nuôi cấy
• Phân biệt và xử lý đúng cách các nhóm vi sinh vật theo mức độ an toàn sinh học
• Kiểm soát chất lượng môi trường trước khi sử dụng (ủ 37°C trong 48–72 giờ để kiểm tra vô khuẩn)

Khung phân loại:

• Phân loại môi trường dinh dưỡng theo hai trục: thành phần/nguồn gốc và tính chất lý học
• Phân loại vi sinh vật theo nhu cầu oxy (hiếu khí / kị khí) với kỹ thuật nuôi cấy tương ứng

---

Kỹ Năng Phát Triển

Kỹ năng kỹ thuật:

• Vận hành kính hiển vi quang học theo 12 bước chuẩn
• Thực hiện nhuộm Gram hoàn chỉnh và đọc kết quả ở vật kính dầu 100×
• Pha chế môi trường dinh dưỡng (lỏng, đặc, bán lỏng) đúng tỷ lệ và quy trình
• Thực hiện kỹ thuật pha loãng mẫu (1/100, 1/1000 và các nồng độ thấp hơn) để phân lập vi sinh vật

Kỹ năng phân tích:

• Nhận diện và phân biệt vi khuẩn Gram dương/Gram âm qua màu nhuộm
• Đánh giá chất lượng vệ sinh dụng cụ (kiểm tra màng nước trên thành dụng cụ)
• Nhận biết kết quả nuôi cấy trong các loại môi trường (lỏng, thạch nghiêng, thạch đứng)

Năng lực thực tiễn:

• Lấy mẫu nước thải và bảo quản mẫu đúng quy trình
• Xử lý và thải bỏ vật liệu sinh học theo quy định an toàn
• Ghi chép và lưu trữ sự cố phòng thí nghiệm theo biên bản

---

Phương Pháp Giảng Dạy Và Học Tập

Phương Pháp Tiếp Cận Sư Phạm

Toàn bộ 52 giờ thực hành được thiết kế theo mô hình học thông qua thực hành có hướng dẫn (guided practice): mỗi bài mở đầu bằng phần "Giới thiệu" nêu mục tiêu cụ thể, tiếp theo là "Nội dung chính" trình bày quy trình bước-theo-bước, và kết thúc bằng "Câu hỏi ôn tập" yêu cầu sinh viên tái hiện và áp dụng kiến thức vừa thực hành.

Bài Tập Và Thực Hành

Mỗi bài thực hành kết hợp thao tác quan sát và thao tác thực nghiệm:

• Bài 3 yêu cầu sinh viên thực hành quan sát mẫu nước thải dưới kính hiển vi như một bài tập tích hợp (câu hỏi ôn tập số 3: "Thực hiện sử dụng kính hiển vi quan sát mẫu nước thải").
• Bài 4 tổ chức học theo chuỗi thao tác: chuẩn bị dụng cụ → pha loãng dịch huyền phù → cấy lên môi trường → nuôi trong tủ ấm → đánh giá kết quả. Kỹ thuật pha loãng mẫu đạt các mức 1/100, 1/1.000 và tiếp tục thấp hơn được thực hành trực tiếp.
• Bài 5 yêu cầu sinh viên thực hiện nhuộm Gram với mẫu nước thải thực tế chứa vi khuẩn Gram âm và Gram dương (E. aureus, Bacillus cereus), sau đó đọc kết quả dưới vật kính dầu 100×.

Phương Pháp Đánh Giá

Cơ cấu đánh giá phân bổ 8 giờ dành cho kiểm tra và thi (kiểm tra: 3 giờ; thi: 5 giờ), chiếm ~13% tổng thời lượng. Hình thức đánh giá thực hành phù hợp với tính chất thuần kỹ năng của mô đun — sinh viên được đánh giá qua khả năng thực hiện thao tác và kết quả quan sát được, không phải qua trắc nghiệm lý thuyết.

Hướng Dẫn Tự Học

Các câu hỏi ôn tập cuối mỗi bài đóng vai trò là công cụ tự đánh giá. Ví dụ: Bài 1 yêu cầu trình bày nội dung nội quy và quy định bảo hộ cá nhân; Bài 2 yêu cầu liệt kê và mô tả chức năng từng loại trang thiết bị, dụng cụ; Bài 3 yêu cầu trình bày cấu tạo kính hiển vi và các bước thao tác; Bài 4 yêu cầu trình bày công tác chuẩn bị và các phương pháp nuôi cấy. Sinh viên tự học có thể sử dụng hệ thống câu hỏi này như một danh sách kiểm tra năng lực sau mỗi bài thực hành.

Với đặc thù thực hành phòng thí nghiệm, việc nắm vững nội quy an toàn (Bài 1) trước khi bắt đầu bất kỳ bài nào là yêu cầu tiên quyết không thể bỏ qua.

---

Điểm Nổi Bật Và Tính Ứng Dụng

Liên Kết Với Bối Cảnh Nghề Nghiệp

Giáo trình gắn chặt với thực tiễn ngành kỹ thuật thoát nước và xử lý nước thải thông qua việc sử dụng mẫu nước thải thực tế làm đối tượng quan sát và phân tích xuyên suốt các bài thực hành (Bài 3, 4, 5, 6). Vi sinh vật được phân loại và nghiên cứu không phải là vi sinh vật mẫu trong phòng thí nghiệm trừu tượng, mà là các nhóm vi sinh vật có trong môi trường nước — đây là mối liên hệ trực tiếp với công việc kiểm soát chất lượng nước thải sau này.

Tích Hợp Tiêu Chuẩn An Toàn Sinh Học

Giáo trình áp dụng phân cấp an toàn sinh học theo tiêu chuẩn quốc tế (tủ ATSH cấp 1, cấp 2; phòng thí nghiệm cấp 2) cho các nhóm vi sinh khác nhau — từ E. coli thông thường đến chủng virus biến đổi gen và vector có nguồn gốc virus. Việc đưa nội dung này vào giáo trình Cao đẳng phản ánh yêu cầu nghề nghiệp thực tế trong các cơ sở xử lý nước thải có tiếp xúc với tác nhân sinh học.

Cập Nhật Kỹ Thuật Phân Tích

Bài 6 đưa vào phương pháp định lượng vi sinh vật bằng đếm trực tiếp — kỹ thuật được sử dụng phổ biến trong kiểm soát chất lượng nước theo tiêu chuẩn hiện hành. Bài 7 đề cập đến nhóm vi sinh vật VBNC (viable but non-culturable) — nhóm vi sinh tuy sống nhưng không nuôi cấy được, một khái niệm quan trọng trong đánh giá chất lượng nước thải xử lý.

Tích Hợp Thực Hành Phân Tích Lỗi

Bài 5 dành riêng một mục phân tích các sai lầm gặp phải trong nhuộm Gram và nguyên nhân cụ thể của từng sai lầm. Cách tiếp cận này giúp sinh viên phát triển khả năng chẩn đoán và khắc phục lỗi kỹ thuật — năng lực cần thiết trong công việc phòng thí nghiệm thực tế.

---

Đối Tượng Sử Dụng Giáo Trình

Sinh Viên Cao Đẳng

Giáo trình dành cho sinh viên năm thứ nhất, học kỳ II, ngành Kỹ thuật thoát nước và xử lý nước thải trình độ Cao đẳng tại Trường CĐXD số 1. Đây là giai đoạn đào tạo cơ sở, nên nội dung được xây dựng theo hướng từ quy trình đến kỹ năng, không yêu cầu nền tảng sinh học phân tử chuyên sâu.

Điều Kiện Tiên Quyết

Môn học không liệt kê môn học tiên quyết bắt buộc trong phần mô tả, nhưng sinh viên cần có khả năng đọc hiểu các quy trình kỹ thuật và thực hiện đo lường cơ bản (đo pH bằng máy, cân phân tích). Kiến thức sinh học phổ thông về tế bào và vi sinh vật ở mức cơ bản là đủ để tiếp cận.

Giảng Viên

Giáo trình được biên soạn theo cấu trúc module thực hành, phù hợp để giảng viên tổ chức từng buổi thực hành độc lập theo bài. Mỗi bài có mục tiêu rõ ràng, danh sách trang thiết bị và dụng cụ cụ thể, và câu hỏi ôn tập làm cơ sở để thiết kế phiếu đánh giá thực hành.

Tự Học Và Tài Liệu Tham Khảo

Người tự học có thể sử dụng giáo trình như tài liệu hướng dẫn quy trình. Tuy nhiên, do bản chất thực hành của mô đun, việc tiếp cận phòng thí nghiệm có trang bị đầy đủ (autoclave, tủ cấy vô trùng, kính hiển vi, tủ ấm) là điều kiện cần thiết để triển khai đầy đủ nội dung. Danh mục tài liệu tham khảo được đề cập ở trang 63 của giáo trình.

---

Câu Hỏi Thường Gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế cho sinh viên Cao đẳng ngành Kỹ thuật thoát nước và xử lý nước thải, cụ thể ở năm thứ nhất, học kỳ II. Đây là môn học cơ sở ngành, không phải môn chuyên ngành nâng cao, nên ngưỡng đầu vào về kiến thức sinh học không cao. Kỹ thuật viên đang công tác tại các cơ sở xử lý nước thải có nhu cầu nắm vững quy trình phòng thí nghiệm vi sinh cũng có thể sử dụng giáo trình như tài liệu tham chiếu quy trình.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Không có yêu cầu tiên quyết chính thức được nêu trong giáo trình. Người học cần có khả năng thực hiện các phép đo cơ bản (cân, đo pH), đọc và làm theo hướng dẫn quy trình kỹ thuật, và ý thức tuân thủ nội quy an toàn. Kiến thức về tế bào vi khuẩn ở mức phổ thông là nền tảng đủ để bắt đầu với Bài 1 và Bài 2.

3. Điểm khác biệt so với các giáo trình vi sinh vật học khác?

Khác với các giáo trình vi sinh vật học đại cương tập trung vào lý thuyết phân loại và sinh lý vi sinh vật, giáo trình này thuần thực hành (52/60 giờ là thực hành, lý thuyết 0 giờ). Nội dung được chọn lọc theo tiêu chí nghề nghiệp: chỉ bao gồm các kỹ thuật phòng thí nghiệm trực tiếp phục vụ phân tích nước thải, không bao gồm phân loại hệ thống vi sinh vật hay sinh học phân tử.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi bài là công cụ tự kiểm tra hiệu quả. Người học nên: (a) đọc kỹ nội dung bài trước khi vào phòng thí nghiệm; (b) thực hiện từng bước theo đúng trình tự quy định trong giáo trình; (c) trả lời đầy đủ câu hỏi ôn tập sau mỗi buổi thực hành để kiểm tra mức độ nắm bắt. Đối với Bài 5 (Nhuộm Gram), cần đặc biệt chú ý phần phân tích sai lầm để tự đánh giá kết quả nhuộm.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình đề cập danh mục tài liệu tham khảo ở trang 63. Ngoài ra, tính chất thực hành của môn học đòi hỏi người học tiếp cận trực tiếp với hệ thống trang thiết bị được mô tả trong Bài 2 (autoclave, tủ sấy, tủ cấy vô trùng, tủ ấm, máy li tâm, máy đo pH, kính hiển vi). Hình ảnh minh họa các thiết bị, thao tác và kết quả quan sát được tích hợp trực tiếp trong từng bài của giáo trình, hỗ trợ nhận diện thiết bị và kết quả thực hành.

---

Kết Luận

Giáo trình Làm việc với vi sinh vật và vệ sinh 2 (MĐ 09) cung cấp một chuỗi 7 bài thực hành có cấu trúc tiến trình rõ ràng: từ thiết lập an toàn (Bài 1–2), qua quan sát (Bài 3), nuôi cấy (Bài 4), phân tích (Bài 5–6), đến nghiên cứu điều kiện sống (Bài 7). Toàn bộ nội dung được gắn với đối tượng thực tế là vi sinh vật trong mẫu nước thải — phù hợp với yêu cầu đào tạo nghề của ngành Kỹ thuật thoát nước và xử lý nước thải.

Sinh viên hoàn thành mô đun này sẽ có nền tảng thực hành cần thiết để tiếp tục học các môn chuyên ngành liên quan đến xử lý sinh học nước thải. Tài liệu tham khảo bổ sung được liệt kê trong giáo trình, và việc ôn tập có hệ thống qua câu hỏi cuối mỗi bài là lộ trình học tập được đề xuất cho cả hình thức học có hướng dẫn lẫn tự học.

---

Giáo trình do Bộ môn Cấp nước và Thoát nước, Khoa Quản lý Xây dựng và Đô thị, Trường Cao đẳng Xây dựng số 1 biên soạn và ban hành năm 2021.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bà XÂY DĀNG TR¯äNG CAO ĐÆNG XÂY DĀNG Sà – CTC1 GIÁO TRÌNH LÀM VIÞC VàI VI SINH VÀT VÀ VÞ SINH 2 NGÀNH: Kþ THUÀT THOÁT N¯àC VÀ Xþ LÝ N¯àC THÀI TRÌNH ĐÞ: CAO ĐÀNG Ban hành kèm theo Quyết định số: 368 ĐT /QĐ-CDXD1 ngày 10 tháng 8 năm 2021 của Hiệu trưởng trường CĐXD số 1 Hà Nái – 2021 1 TUYÊN BÞ BÀN QUYÀN Tài liáu này thuác lo¿i sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thÅ đ°āc phép dùng nguyên bÁn hoặc trích dùng cho các măc đích và đào t¿o và tham khÁo. Mãi măc đích khác mang tính lách l¿c hoặc sử dăng vãi măc đích kinh doanh thiÁu lành m¿nh s¿ bá nghiêm cÃm. 2 LäI GIâI THIàU Giáo trình <Làm vißc vái vi sinh vÁt và vß sinh 2= cung cÃp nhÿng kiÁn thćc và quá trình làm viác vãi vi sinh vÁt là mát trong nhÿng nái dung quan trãng nhÃt trong ch°¢ng trình đào t¿o ngành Kā thuÁt thoát n°ãc và xử lý n°ãc thÁi trình đá Cao đÇng. Giáo trình gồm 7 bài thāc hành làm viác trong phòng thí nghiám, làm quen vãi các trang thiÁt bá , thāc hành quan sát, phân tích ho¿t đáng sáng cąa các vi sinh vÁt có trong môi tr°ång n°ãc, thāc hành nuôi cÃy vi sinh vÁt.

Giáo trình do các giÁng viên trong Bá môn CÃp n°ãc và Thoát n°ãc, thuác khoa QuÁn lý Xây dāng và đô thá, tr°ång Cao đÇng Xây dāng sá 1 biên so¿n. Chúng tôi rÃt mong đ°āc sā góp ý cąa các đồng nghiáp và b¿n đãc đÅ giáo trình đ°āc hoàn thián h¢n. Trân trãng cÁm ¢n! Hà Nái, năm 2021 Tham gia biên so¿n 1. Chą biên: Nguyßn Thu HiÃn 3 Măc lăc Măc lăc.4 BÀI 1: CÁC QUY TÂC AN TOÀN VÀ Và SINH TRONG PHÒNG THÍ NGHIàM VI SINH VÀT.

Quy đßnh khi làm vißc vái vi sinh .8 BÀI 2 GIâI THIàU CHUNG VÂ CÁC TRANG THIÀT Bà, DĂNG CĂ TRONG PHÒNG THÍ NGHIàM. Trang thi¿t bß, dăng că. Khÿ trùng , vß sinh trang thi¿t bß dăng că .16 BÀI 3 GIâI THIàU VÂ SOI KÍNH HIÄN VI, QUAN SÁT VI SINH VÀT BÄNG KÍNH HIÄN VI QUANG HâC. Giái thißu vÁ soi kính hiÃn vi.

Quan sát vi sinh vÁt b¿ng kính hiÃn vi quang hác .23 BÀI 4 NUÔI CÂY VI SINH VÀT. Chuẩn bß môi tr°ờng đà nuôi cÃy vi sinh vÁt. Nuôi cÃy vi sinh vÁt .36 BÀI 5 KĀ THUÀT NHUàM GRAM. Nguyên lý cąa ph°¢ng pháp nhußm Gram.

Dăng că, thi¿t bß cần thi¿t. VÁt lißu, hoá chÃt nhußm Gram. Các b°ác ti¿n hành nhußm gram. GiÁi thích tính bÃt màu Gram cąa vi khuẩn.

Nhÿng sai lầm gặp trong ph°¢ng pháp nhuám Gram. Các b°ãc tiÁn hành nhuám gram.51 BÀI 6 ĐàNH L¯ĀNG VI SINH VÀT BÄNG PH¯¡NG PHÁP ĐÀM TRĀC TIÀP .52 BÀI 7 NGHIÊN CĆU ĐIÂU KIàN SàNG CĄA VI SINH VÀT. Các nhân tß cąa môi tr°ờng làm h¿n ch¿ sā sinh tr°ởng. KiÃm tra sß l°āng vi sinh vÁt nhân nguyên thąy tuy sßng nh°ng không nuôi cÃy đ°āc.

CÁm ćng mÁt đß và các quần thà vi sinh vÁt .59 TÀI LIàU THAM KHÀO .63 5 GIÁO TRÌNH LÀM VIÞC VàI VI SINH VÀT VÀ VÞ SINH 2 Tên mô đun: Làm vißc vái vi sinh vÁt và vß sinh 2 Mã sß mô đun: MĐ 09 Thời gian môn hác: 60 giå (Lý thuyÁt: 0 giå; Thí nghiám: 52 giå; KiÅm tra: 03 giå; Thi: 05 giå) Vß trí, tính chÃt cąa mô đun: - Vá trí: hãc kỳ II- năm thć nhÃt (đào t¿o c¢ sç ) - Tính chÃt: là môn hãc c¢ sç Măc tiêu mô đun: - Kiến thức: Trình bày đ°āc: + Các nguyên tÃc an toàn và vá sinh khi làm viác vãi vi sinh vÁt + CÃu t¿o và cách sử dăng kính hiÅn vi + Các điÃu kián sáng cąa vi sinh vÁt - Kỹ năng: + NhÁn dián đ°āc các dăng că thiÁt bá nuôi cÃy và phân tích vi sinh vÁt + NhÁn dián đ°āc tên gãi các lo¿i vi sinh vÁt khi sol d°ãi kính hiÅn vi + Thāc hián đ°āc công tác lÃy m¿u n°ãc thÁi và bÁo quÁn m¿u + Có kā thuÁt pha chÁ môi tr°ång nuôi cÃy vi sinh vÁt + Có kā thuÁt nuôi cÃy, đánh l°āng vi sinh vÁt - Và năng lāc tā chą và trách nhiám: + NhÁn thćc đ°āc ý nghĩa cąa môn hãc đái vãi các môn chuyên ngành. + Có thái đá làm viác khoa hãc, cẩn thÁn: nghiêm túc trong công tác nghiên cću 6 BÀI 1: CÁC QUY TÂC AN TOÀN VÀ VÞ SINH TRONG PHÒNG THÍ NGHIÞM VI SINH VÀT Giái thißu: trang bá các quy tÃc an toàn và vá sinh trong phòng thí nghiám vi sinh vÁt Măc tiêu: + Có các kā năng an toàn khi làm viác vãi vi sinh vÁt Nßi dung chính 1. Quy đßnh khi làm vißc vái vi sinh 1.1 Nßi quy phòng thí nghißm 1. Đặt biÅn báo tr°ãc cửa phòng 2.

Chß nhÿng ng°åi có trách nhiám mãi đ°āc phép ra vào khu vāc làm viác. Luôn đóng cửa phòng thí nghiám. Không cho phép trẻ em vào khu vāc làm viác. Phòng thí nghiám cần phÁi ngăn nÃp, s¿ch s¿ và chß đÅ nhÿng gì cần thiÁt cho công viác.

Vào cuái mßi ngày làm viác, các mặt bàn, ghÁ phÁi đ°āc khử nhißm sau khi làm đổ các vÁt liáu nguy hiÅm. TÃt cÁ các vÁt liáu, vÁt phẩm và môi tr°ång nuôi cÃy nhißm trùng phÁi đ°āc khử trùng tr°ãc khi thÁi bß hoặc rửa s¿ch đÅ sử dăng l¿i. Đóng gói và vÁn chuyÅn phÁi tuân theo quy đinh quác gia và hoặc quác tÁ. Khi mç cửa sổ cần phÁi có l°ãi cháng côn trùng.

Quy đßnh vÁ quy trình thao tác 1.Tuyát đái cÃm hút pi-pét bÅng miáng. Không ngÁm bÃt kỳ vÁt gì trong miáng. Không dùng n°ãc bãt đÅ dán nhãn. TÃt cÁ các thao tác cần đ°āc thāc hián theo ph°¢ng pháp làm giÁm tái thiÅu viác t¿o các giãt hay khí dung.

Khi bá tràn, đổ vÿ, r¢i vãi hay có khÁ năng ph¢i nhißm vãi vÁt liáu nhißm trùng phÁi báo cáo cho ng°åi phă trách phòng thí nghiám. Cần lÁp biên bÁn và l°u l¿i các sā cá này.Quy trình xử lý sā cá phÁi đ°āc lÁp thành văn bÁn và thāc hián nghiêm túc. PhÁi khử trùng các dung dich nhißm trùng (bÅng hóa chÃt hay vÁt lý) tr°ãc khi thÁi ra há tháng cáng rãnh. Có thÅ yêu cầu mát há tháng xử lý riêng tùy thuác vào viác đánh giá nguy c¢ cąa tác nhân đang đ°āc thao tác.

GiÃy tå ghi chép đÅ đ°a ra ngoài cần đ°āc bÁo vá khßi bi ô nhiám khi đang ç trong phòng thí nghiám. Mßt sß l°u ý khi làm vißc vái vi sinh vÁt 1. Coli và Phage: luôn thao tác trong tą ATSH cÃp 1. Cần phÁi tiÁn hành khử trùng các vÁt liáu thí nghiám, rác thÁi .sau khi làm viác.

Nên thanh lý và lo¿i bß các chąng vi sinh vÁt trong PTN hai lần mßi năm và thay thÁ theo đánh kỳ bÅng cách cÃy các chąng vi sinh vÁt đó từ mát nguồn stock s¿ch. Vãi các chąng nÃm men biÁn đổi gen không gây bánh: Thao tác trong tą ATSH cÃp 1 và phòng dành riêng đÅ tránh các lây nhißm chéo. Vãi các chąng virus biÁn đổi gen và các vector có nguồn gác virus: Cần tiÁn hành trong PTN cÃp 2 và tą ATSH cÃp 2, ra vào PTN phÁi có quy đánh. Khi làm viác trong các buồng nuôi cÃy: nên đóng cửa buồng nuôi và không nên thiÁt kÁ cửa mç đ°a không khí trong buồng ra bên ngoài.

PhÁi mặc áo choàng, áo khoác đồng phăc cąa phòng thí nghiám trong suát thåi gian làm viác trong phòng thí nghiám. PhÁi đeo găng tay trong tÃt cÁ các quá trình làm thí nghiám. Sau khi sử dăng, tháo bß găng tay đúng cách và phÁi rửa tay. Nhân viên phÁi rửa tay sau khi thao tác thí nghiám và tr°ãc khi ra khßi khu vāc làm viác cąa phòng thí nghiám.

Luôn đeo kính bÁo há, mặt n¿ hoặc các thiÁt bi bÁo há khác đÅ không bá các dung dich nhißm trùng bÃn vào mÃt và mặt cũng nh° tránh đ°āc các vÁt có sćc ép lãn và tia cāc tím nhân t¿o. CÃm mặc quần áo bÁo há phòng thí nghiám a bên ngoài phòng thí nghiêm nh° nhà ăn, phòng giÁi khát, văn phòng, th° vián, phòng nhân viên và phòng vá sinh. Không đ°āc mang giày, dép ha mũi trong phòng thí nghiêm. CÃm ăn uáng, hút thuác, dùng mā phẩm và đeo hay tháo kính áp tròng trong khu vāc làm viác cąa phòng thí nghiêm.

CÃm đÅ đồ ăn hay thćc uáng a trong khu vāc làm viêc cąa phòng thí nghiám. Quần áo bÁo há đã mặc không đ°āc đÅ chung ngăn đāng hoặc tą treo quần áo thông th°ång. Trang bị bảo hộ trong phòng thí nghiệm CÂU HâI ÔN TÀP 1. Nái dung nái quy yêu cầu cąa phòng thí nghiám là gì? 2.

Nêu các quy đánh và bÁo há cá nhân trong phòng thí nghiám 9 BÀI 2 GIàI THIÞU CHUNG VÀ CÁC TRANG THI¾T BÞ, DĂNG CĂ TRONG PHÒNG THÍ NGHIÞM Giái thißu: và các trang thiÁt bá, dăng că trong phòng thí nghiám Măc tiêu: + NhÁn dián đ°āc các lo¿i trang thiÁt bá, dăng că trong phòng thí nghiám + NhÁn dián đ°āc các dăng că thiÁt bá nuôi cÃy và phân tích vi sinh vÁt Nßi dung chính 2. Trang thi¿t bß, dăng că 2. Trang thi¿t bß a) Nồi hÃp vô trùng a áp suÃt cao (autoclave): Dùng đÅ khử trùng rÃt nhiÃu lo¿i dăng că, môi tr°ång nuôi cÃy và mát sá nguyên liáu khác. Nó đ¿t hiáu quÁ cao nhÃt trong các thiÁt bá vô trùng vì nó sử dăng h¢i n°ãc bão hòa a áp suÃt cao đÅ đát nóng môi tr°ång.

Nßi hấp vô trùng b) Tą sÃy: ThiÁt bá này đ°āc làm bÅng kim lo¿i cháu nhiát. Phía bên trên tą có nút điÃu chßnh nhiát đá tùy theo yêu cầu sử dăng. Nó dùng đÅ khử trùng và làm khô các lo¿i dăng că bÅng sÃt, bÅng thąy tinh có khÁ năng cháu nhiát cao.3 Tủ sấy c) Tą cÃy vô trùng: Đó là thiÁt bá có cÃu trúc d¿ng háp, bÅng kính, có khÁ năng vô trùng nhå há tháng đèn tử ngo¿i hoặc bá phÁn thổi khí vô trùng.4 Tủ cấy vô trùng Hình 1.5 Làm việc với tủ vô trùng d) Dăng că lãc vi sinh vÁt bao gồm : B¢m chân không, Phßu lãc đ°ång kính 47mm, Màng lãc vi sinh tiát trùng nguyên chiÁc vãi nhiÃu kích th°ãc lß nh°: 0.6 Bộ lọc vi sinh Hình 1.7 Bộ lọc vi sinh 3 vị trí Hình 1.8 Thao tác với bộ lọc vi sinh e) Tą Ãm: ThiÁt bá này có khÁ năng duy trì nhiát đá thích hāp cho quá trình nuôi cÃy đÅ nghiên cću các đặc điÅm sinh lý vi sinh vÁt.9 Tủ ấm 12 g) Máy lÃc: ThiÁt bá này dùng đÅ nuôi cÃy, nhân giáng vi sinh vÁt bÅng cách lÃc các bình nuôi theo các chiÃu khác nhau mát cách đÃu đặn đÅ tăng l°āng oxi hòa tan trong môi tr°ång.