CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KINH TẾ QUỐC TẾ Mục tiêu của bài: - Người học nắm được khi niệm v mục đích về kinh tế quốc tế - Hiểu được một số vấn đề về mậu dịch quốc tế, điều kiện thương mại quốc tế - Nắm được cơ sở hình thnh v pht triển cc quan hệ kinh tế quốc tế Nội dung chương: 1. Giới thiệu khái quát về môn học kinh tế quốc tế 1. Khái niệm kinh tế quốc tế Kinh tế quốc tế (hay Kinh tế học quốc tế) nghiên cứu mối quan hệ kinh tế giữa các nền kinh tế của các nước và các khu vực trên thế giới. Kinh tế quốc tế là môn khoa học nghiên cứu những vấn đề về phân phối và sử dụng các nguồn lực, tài nguyên giữa các quốc gia, các nền kinh tế thông qua việc trao đổi hàng hoá hữu hình và vô hình, dịch vụ, sự vận động của các yếu tố sản xuất, chuyển đổi tiền tệ và thanh toán giữa các nước.
Đối tượng và mục đích nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của kinh tế quốc tế chính là nền kinh tế thế giới. Kinh tế quôc tế nghiên cứu mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau về mặt kinh tế giữa các quốc gia, không những trong trạng thái tĩnh mà còn trong trạng thái động. Mục đích của môn học là: - Cung cấp những kiến thức khái quát về một nền kinh tế thế giới hiện đại. - Cung cấp những kiến thức cơ bản về thương mại quốc tế và những chính sách ảnh hưởng đến nó.
- Cung cấp những kiến thức cơ bản về di chuyển quốc tế các nguồn lực. - Cung cấp những kiến thức cơ bản về tài chính- tiền tệ quốc tế nhằm thấy được sự vận động của thiọ trường tài chính- tiền tệ giữa các nước. Nội dung khoa học kinh tế quốc tế Nền kinh tế thế giới theo cách tiếp cận hệ thống thì có hai bộ phận cấu thành sau: Các chủ thể kinh tế quốc tế, bao gồm: - Hơn 200 nền kinh tế của các quốc gia độc lập trên toàn thế giới. - Các công ty, doanh nghiệp đặc biệt là các công ty đa quốc gia và các công ty xuyên quốc gia.
- Các định chế, tổ chức kinh tế, thương mại, tài chính quốc tế như: WB, IMF, WTO, ADB, EU, APEC, …. Trang 6 Các quan hệ kinh tế quốc tế, bao gồm: - Các quan hệ về di chuyển quốc tế hàng hóa và dịch vụ. - Các quan hệ về di chuyển quốc tế tư bản. - Các quan hệ về di chuyển quốc tế sức lao động.
- Các quan hệ về di chuyển quốc tế tài chính - tiền tệ. Từ cách tiếp cận trên nên môn học này tập trung vào nghiên cứu các nội dung chính như sau: - Thương mại quốc tế (hàng hóa và dịch vụ). - Đầu tư quốc tế. - Nguồn nhân lực quốc tế.
- Liên kết và hội nhập kinh tế quốc tế. Các học thuyết kinh tế trong trao đổi quốc tế 1. Chủ nghĩa Trọng thương – Mercantilism. Hoàn cảnh ra đời từ thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVIII, gắn liền với một số tác giả tiêu biểu người Pháp như Jean Bordin, Melton, Jully, Corbert, và người Anh như Thomax Mun, James Stewart, Josias Chhild v.
Nội dung chính của Chủ nghĩa Trọng thương: Đề cao vai trò của tiền tệ: Chủ nghĩa Trong thương coi tiền tệ là tiêu chuẩn cơ bản của của cải, nhà nước càng nhiều tiền thì càng giàu có, và trong tiền tệ thì vàng, bạc, kim loại quý được đặc biệt coi trọng. Thời kỳ đó là thời kỳ tích lũy tư bản do vậy đề cao vai trò của tiền tệ đặc biệt là vàng bạc, vàng bạc được các quốc gia phong kiến sử dụng để chi trả như nuôi quân đội, trang trải chi phí chiến tranh v. Để tích lũy thì các quốc gia phong kiến sử dụng nhiều phương pháp như xuất siêu, cướp biển, buôn bán nô lệ v.v… Coi trọng thương mại, đặc biệt là ngoại thương, trong ngoại thương phải thực hiện xuất siêu (xuất khẩu nhiều hơn nhập khẩu), để có thể xuất siêu các quốc gia phải thực hiện những chính sách: - Chính sách với thuộc địa: xuất khẩu những sản phẩm nguyên liệu thô và sơ chế với giá thấp, các nhà tư bản giữ độc quyền thương mại trên thị trường các nước thuộc địa nhằm ngăn cản các nước này sản xuất, các nước này buộc phải nhập khẩu hàng hoá thành phẩm, sản phẩm công nghiệp chế biến từ các nước chính quốc. - Đạt thặng dư mậu dịch bằng cách tăng xuất bằng những công cụ của nhà nước như trợ cấp xuất khẩu, chú trọng xuất khẩu những hàng hoá có hàm lượng chế biến cao (hạn chế xuất những sản phẩm thô, sơ chế), giảm nhập khẩu (riêng mặt hàng vàng bạc lại được khuyến khích nhập khẩu).
Trang 7 Lợi nhuận: là kết quả của trao đổi không ngang giá (một hình thức lừa gạt – lợi nhuận của quốc gia này có được là nhờ sự nghèo đi của quốc gia khác – thặng dư của quốc gia này là thâm hụt của quốc gia khác). - Đề cao vai trò của Nhà nước trong việc điều tiết nền kinh tế: Để đạt được xuất siêu, giảm nhập thì các công cụ của nhà nước là rất quan trọng như - Khuyến khích xuất khẩu bằng các biện pháp tài chính như trợ giá cho xuất khẩu, cung cấp tín dụng v.v… - Hạn chế nhập khẩu bằng những những công cụ truyền thống như hàng rào thuế quan (đánh thuế thật cao). Ưu điểm của Chủ nghĩa Trọng thương: Lần đầu tiên, các hiện tượng kinh tế được giải thích bằng lý luận. Trước kia các hiện tượng kinh tế chỉ được giải thích bằng tôn giáo, bằng kinh nghiệm chứ chưa có học thuyết khoa học nào.
Đề cao được vai trò của thương mại, đặc biệt là thương mại quốc tế. Bối cảnh lịch sử kinh tế thời kỳ đó là tự cung, tự cấp, mà Chủ nghĩa Trọng thương đề cao vai trò của thương mại đặc biệt là thương mại quốc tế thì đó là một cuộc cách mạng trong nhận thức ở thời kỳ này. Nhận thức được vai trò điều tiết của Nhà nước. Chủ nghĩa Trọng thương đã nhận thức được vai trò của nhà nước với tư cách là một chủ thể chủ đạo trong quan hệ kinh tế quốc tế và đồng thời cũng nhận thức được tầm quan trọng của các công cụ của nhà nước có thể sử dụng để điều tiết xuất nhập khẩu cũng như nền kinh tế nói chung.
Nhược điểm: Quan niệm chưa đúng về của cải, về nguồn gốc giàu có của một quốc gia. Chủ nghĩa này cho rằng muốn giàu có thì phải có nhiều tiền, mà muốn có nhiều tiền thì phải xuất khẩu nhiều hơn nhập khẩu. Quan niệm chưa đúng về lợi nhuận trong thương mại. Chủ nghĩa Trọng thương coi lợi nhuận là kết quả của sự trao đổi không ngang giá (quốc gia này giàu lên nhờ sự nghèo đi của quốc gia khác).
Ta thấy rằng nếu lợi nhuận trong thương mại quốc tế mà cứ như vậy thì những quốc gia bị thua thiệt trong thương mại sẽ không tham gia thương mại quốc tế nữa do vậy thương mại quốc tế sẽ không phát triển lâu dài được. Chưa nêu lên bản chất bên trong của hiện tượng kinh tế. Với tất cả những nhược điểm trên đây cùng với sự phát triển của nền kinh tế bước sang nửa cuối của thế kỷ XVIII, Chủ nghĩa Trọng thương dần dần mất đi vị thế của mình, trong tác phẩm nổi tiếng của Adam Smith “Nguồn gốc giàu có thực sự của các dân tộc” đã phê phán chủ nghĩa trọng thương và trình bày những quan điểm mới của mình về thương mại quốc tế. Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1723-1790).
Quan điểm cơ bản của Adam Smith về thương mại quốc tế bao gồm: Nguồn gốc của sự giàu có: Không phải do ngoại thương mà do sản xuất công nghiệp. Ông thừa nhận vai trò của thương mại tạo điều kiện cho phát triển kinh tế là rất quan trọng nhưng không phải là yếu tố quyết định. Nguồn gốc của sự giàu có quốc gia không phụ thuộc vào khối lượng vàng bạc mà quốc gia đó có mà dựa vào sự sẵn có hàng hoá, dịch vụ của quốc gia. Trong thương mại quốc tế trao đổi phải là ngang giá.
Sự trao đổi giữa các quốc gia phải dựa trên cơ sở tự nguyện, các bên cùng có lợi – ông phê phán sự phi lý của Chủ nghĩa Trọng thương – ông nói rằng mậu dịch sẽ giúp cả hai bên có thể gia tăng số lượng tài sản của mình thông qua nguyên tắc cơ bản là phân công lao động. Cơ sở mậu dịch giữa các quốc gia: Căn cứ vào lợi thế tuyệt đối của các nước. Lợi thế tuyệt đối của một quốc gia về một sản phẩm: Nghĩa là Quốc gia đó có thể sản xuất ra sản phẩm đó với các chi phí thấp hơn các nước khác (Ví dụ: Dầu mỏ của Arập Xêút, gỗ của Canada v. Khi một quốc gia có được lợi thế tuyệt đối về một sản phẩm nào đó thì quốc gia đó thì họ nên chuyên môn hoá vào sản xuất mặt hàng đó, sau đó đem sản phẩm đó trao đổi với các nước khác để nhập khẩu về những sản phẩm họ không có lợi thế tuyệt đối.
Adam Smith ví các quốc gia như những hộ gia đình - người chủ gia đình không bao giờ sản xuất được hết những cái mà họ cần, có hộ gia đình làm nông nghiệp, có hộ gia đình sản xuất thủ công sau đó họ trao đổi những sản phẩm với nhau. Nguồn gốc của lợi thế tuyệt đối của một quốc gia: - Lợi thế tự nhiên: tài nguyên, điều kiện khí hậu, đất đai. Lợi thế tự nhiên đặc biệt quan trọng đối với các sản phẩm như hàng nông sản, lâm sản, thuỷ sản v.v… - Lợi thế do nỗ lực: Sự lành nghề, kỹ thuật của người lao động đặc biệt quan trọng đối với việc sản xuất những sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao. Ví dụ cho Lợi ích từ chuyên môn hóa Dầu mỏ (thùng) do một Gạo (tấn) do một đơn vị Nước đơn vị nguồn lực sản xuất ra nguồn lực sản xuất ra Iran 10 2 Việt Nam 6 3 Ta thấy, ở Iran 1 đơn vị nguồn lực có thể sản xuất ra được 10 thùng dầu, nhưng ở Việt Nam 1 đơn vị nguồn lực có thể sản xuất được 6 thùng dầu mỏ pI Irag sản xuất ra được nhiều dầu mỏ hơn Việt Nam với cung một lượng đầu vào Trang 9 như nhau nhưng đầu ra số lượng dầu của Iran nhiều hơn pI Iran có lợi thế tuyệt đối về dầu mỏ.
Tương tự, đối với Việt Nam 1 đơn vị nguồn lực có thể sản xuất ra được 3 tấn gạo, còn Irag được 2 tấn gạo Việt Nam có lợi thế tuyệt đối trong sản xuất gạo.