Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin: Thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam

Khám phá giáo trình kinh tế chính trị Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, phân tích và ứng dụng trong thực tiễn.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Giáo Trình Kinh Tế Chính Trị Mác Lênin Về Thời Kỳ Quá Độ Lên Chủ Nghĩa Xã Hội Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NHÀ XUẤT BẢN
• 1. CHƯƠNG 1: THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHÔNG QUA CHẾ ĐỘ TƯ BẢN CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 1.1. QUAN ĐIỂM CỦA C.MÁC, V.I.LÊNIN VÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
• 1.1.1. Bản chất và tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội
• 1.1.1.1. Dự báo về khả năng quá độ lên chủ nghĩa xã hội, không qua chế độ tư bản chủ nghĩa
• 1.1.2. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
• 1.2. TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN VÀ THỰC CHẤT CỦA THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI BỎ QUA CHẾ ĐỘ TƯ BẢN CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 1.2.1. Tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Khám phá thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Giáo trình kinh tế chính trị Mác-Lênin cung cấp một khung lý luận nền tảng để phân tích thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đây là một giai đoạn lịch sử đặc thù, mang tính cải biến cách mạng sâu sắc trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Quá trình này không phải là một lựa chọn tùy ý mà là một tất yếu khách quan, phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử và xu thế của thời đại. Văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhiều lần khẳng định con đường phát triển của đất nước là "quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa". Điều này có nghĩa là Việt Nam tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội từ một xuất phát điểm là nước nông nghiệp lạc hậu, không trải qua giai đoạn xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa. Việc nhận thức đúng đắn bản chất, nội dung và tính tất yếu của thời kỳ này có ý nghĩa sống còn, giúp tránh được những sai lầm chủ quan, duy ý chí. Lý luận Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và thực tiễn cách mạng Việt Nam đã chứng minh rằng, việc lựa chọn con đường này không chỉ giải quyết mâu thuẫn của thời đại mà còn đáp ứng nguyện vọng của nhân dân về một xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Quá trình này đòi hỏi phải xây dựng nền tảng vật chất và tinh thần cần thiết, tạo ra những tiền đề vững chắc cho sự hình thành một xã hội mới ưu việt hơn.

1.1. Luận giải tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ

Tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam được luận giải trên hai cơ sở chính: xu thế thời đại và lịch sử dân tộc. Thời đại hiện nay là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn cầu. Mặc dù chủ nghĩa tư bản còn tiềm năng phát triển, nhưng nó không thể khắc phục được mâu thuẫn nội tại giữa lực lượng sản xuất xã hội hóa cao và chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa. Lịch sử đã chứng minh, chủ nghĩa xã hội là một chế độ ưu việt hơn, đại diện cho lợi ích của người lao động và xu thế tiến bộ của nhân loại. Về phương diện lịch sử dân tộc, Đảng Cộng sản Việt Nam ngay từ khi ra đời đã xác định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Con đường này đã đưa cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Do đó, đi lên chủ nghĩa xã hội là sự lựa chọn của chính lịch sử, phù hợp với quy luật phát triển và ý chí của nhân dân.

1.2. Đặc điểm con đường bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ đã xác định rõ: "Nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa". Việc "bỏ qua" ở đây cần được hiểu một cách biện chứng. Về chính trị, đó là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của giai cấp tư sản và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa. Về kinh tế, là bỏ qua sự thống trị của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là gạt bỏ hoàn toàn những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chủ nghĩa tư bản. Ngược lại, Việt Nam cần phải tiếp thu, kế thừa có chọn lọc những thành tựu về khoa học công nghệ, kinh nghiệm quản lý, và phát triển lực lượng sản xuất để xây dựng nền kinh tế hiện đại. Đây là con đường "phát triển rút ngắn", tận dụng lợi thế của người đi sau và xu thế của thời đại để đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

II. Giải mã thách thức thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở một nước có xuất phát điểm thấp như Việt Nam là một quá trình lâu dài, gian khổ và đầy thách thức. Những khó khăn này mang tính quy luật và bắt nguồn từ chính bản chất của một cuộc cải biến cách mạng toàn diện. Thách thức lớn nhất là phải tạo ra một bước tiến khổng lồ trong phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu. Theo V.I. Lênin, xét đến cùng, năng suất lao động là yếu tố quan trọng nhất cho thắng lợi của chế độ xã hội mới. Việc tạo ra một năng suất lao động cao hơn chủ nghĩa tư bản là một sự nghiệp vô cùng khó khăn. Bên cạnh đó, cuộc đấu tranh giai cấp vẫn diễn ra gay gắt dưới nhiều hình thức mới. Giai cấp bóc lột dù đã bị đánh đổ nhưng vẫn còn nhiều ưu thế về kinh nghiệm quản lý, quan hệ quốc tế và tiềm lực kinh tế. Cuộc đấu tranh "ai thắng ai" giữa con đường xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa vẫn là mâu thuẫn cơ bản xuyên suốt thời kỳ quá độ. Ngoài ra, việc xóa bỏ những tàn dư, tập quán, thói quen của xã hội cũ, đặc biệt là tư tưởng của người sản xuất nhỏ, là một cuộc cách mạng trong lĩnh vực tư tưởng văn hóa, đòi hỏi sự kiên trì và thời gian lâu dài.

2.1. Thách thức trong việc xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật

Nhiệm vụ trung tâm của thời kỳ quá độ là xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội, mà trọng tâm là tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Việt Nam bắt đầu quá trình này từ một nền kinh tế phổ biến là sản xuất nhỏ, thủ công, năng suất lao động thấp. Việc chuyển đổi sang nền sản xuất lớn, hiện đại đòi hỏi nguồn vốn, công nghệ, và trình độ quản lý cao. Đây là thách thức to lớn, bởi "vài ba ngày cũng đủ để giành được chính quyền nhà nước trung ương... nhưng phải mất nhiều năm mới giải quyết được vững chắc nhiệm vụ nâng cao năng suất lao động". Sự nghiệp này chỉ có thể thành công khi có đường lối đúng đắn, biết phát huy nội lực và tranh thủ hiệu quả các nguồn lực từ bên ngoài.

2.2. Cuộc đấu tranh xóa bỏ tàn dư xã hội cũ và giai cấp

Mục tiêu của chủ nghĩa xã hội là xóa bỏ chế độ người bóc lột người, nhưng không thể xóa bỏ ngay lập tức các giai cấp. Như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ, công cuộc thay đổi xã hội cũ thành xã hội mới "gian nan và phức tạp hơn đánh giặc". Cuộc đấu tranh này không chỉ chống lại các thế lực thù địch bên ngoài mà còn là cuộc đấu tranh với "kẻ địch nguy hiểm khác, đó là nghèo nàn, đói khổ và lạc hậu". Nó đòi hỏi phải thay đổi triệt để những nếp sống, thói quen, thành kiến đã ăn sâu hàng ngàn năm. Đây là một cuộc cách mạng phức tạp và khó khăn nhất, bởi "người ta có thể đập tan ngay một thiết chế, nhưng không bao giờ đập tan ngay được một tập quán".

III. Nền tảng lý luận về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Lý luận về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội không phải là sản phẩm chủ quan mà được xây dựng trên cơ sở phân tích khoa học của các nhà kinh điển Mác-Lênin và được Chủ tịch Hồ Chí Minh vận dụng sáng tạo vào điều kiện Việt Nam. C. Mác, trong tác phẩm Phê phán Cương lĩnh Gôta, đã chỉ rõ: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng... Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị”. Kế thừa và phát triển tư tưởng của Mác, V.I. Lênin đã xây dựng học thuyết hoàn chỉnh về thời kỳ quá độ, đặc biệt là khả năng quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa ở các nước kinh tế chậm phát triển. Lênin nhấn mạnh sự cần thiết của "một loạt những bước quá độ" và vai trò của chủ nghĩa tư bản nhà nước làm mắt xích trung gian. Tư tưởng Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo những nguyên lý này, chỉ ra đặc điểm lớn nhất của Việt Nam là "từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không phải kinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa". Những nền tảng lý luận này là kim chỉ nam cho đường lối cách mạng của Đảng, giúp xác định đúng đắn nội dung, nhiệm vụ và bước đi trong suốt thời kỳ quá độ.

3.1. Quan điểm của C. Mác và Ph. Ăngghen về cải biến cách mạng

C. Mác và Ph. Ăngghen là những người đầu tiên đặt nền móng cho học thuyết về thời kỳ quá độ. Các ông chỉ rõ, xã hội cộng sản không xuất hiện một cách hoàn chỉnh mà "vừa thoát thai từ xã hội tư bản chủ nghĩa, do đó là một xã hội, về mọi phương diện... còn mang những dấu vết của xã hội cũ". Thời kỳ quá độ chính là giai đoạn cải biến cách mạng để xóa bỏ những dấu vết đó, phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất, và xây dựng các quan hệ sản xuất mới. Ph. Ăngghen cũng dự báo về khả năng "phát triển rút ngắn" của các nước lạc hậu khi có sự giúp đỡ của giai cấp vô sản đã thắng lợi ở các nước tiên tiến.

3.2. Lý luận của V.I. Lênin về các bước quá độ gián tiếp

V.I. Lênin đã phát triển lý luận Mác trong bối cảnh lịch sử mới. Ông chỉ ra rằng, đối với một nước mà chủ nghĩa tư bản chưa phát triển, không thể "quá độ trực tiếp" lên chủ nghĩa xã hội mà phải trải qua "một loạt những bước quá độ". Ông coi chủ nghĩa tư bản nhà nước là một "bước quá độ" cần thiết để phát triển lực lượng sản xuất, là "mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội". Luận điểm này của Lênin có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, giúp khắc phục tư tưởng nóng vội, chủ quan trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở những nước có xuất phát điểm thấp.

3.3. Vận dụng của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào thực tiễn Việt Nam

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng một cách sáng tạo lý luận Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam. Người khẳng định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội là tất yếu để giữ vững độc lập dân tộc và mang lại ấm no, hạnh phúc cho nhân dân. Người nhấn mạnh nhiệm vụ quan trọng nhất là "phải xây dựng nền tảng vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội". Theo Người, đây là một cuộc cách mạng "lâu dài, gian khổ và phức tạp", đòi hỏi phải "cải tạo nền kinh tế cũ và xây dựng nền kinh tế mới, mà xây dựng là nhiệm vụ chủ chốt và lâu dài".

IV. Phương pháp thực hiện nhiệm vụ kinh tế trong thời kỳ quá độ

Để thực hiện thành công mục tiêu thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, giáo trình kinh tế chính trị Mác-Lênin đã vạch ra những nhiệm vụ kinh tế cơ bản, có tính chiến lược. Nhiệm vụ trung tâm, xuyên suốt là phát triển lực lượng sản xuất, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đây là quy luật tất yếu để xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật, tạo ra năng suất lao động xã hội cao. Song song với đó là nhiệm vụ xây dựng từng bước quan hệ sản xuất mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Điều này được thể hiện qua việc phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Đồng thời, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc mở rộng và nâng cao hiệu quả kinh tế đối ngoại là một đòi hỏi khách quan, giúp thu hút nguồn lực bên ngoài, tiếp thu công nghệ hiện đại và phát huy lợi thế quốc gia. Cuối cùng, để các nhiệm vụ trên được thực hiện đồng bộ, cần phải liên tục đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, tạo lập đầy đủ các yếu tố của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

4.1. Phát triển lực lượng sản xuất thông qua công nghiệp hóa

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản các hoạt động kinh tế - xã hội từ lao động thủ công sang sử dụng phổ biến sức lao động dựa trên khoa học và công nghệ hiện đại. Đây là con đường duy nhất để thoát khỏi tình trạng kém phát triển, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ. Quá trình này không chỉ là phát triển công nghiệp mà còn bao hàm cả việc hiện đại hóa nông nghiệp, dịch vụ, và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ được coi là quốc sách hàng đầu, là nền tảng để phát triển nhanh và bền vững.

4.2. Xây dựng quan hệ sản xuất mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Việc xây dựng quan hệ sản xuất mới phải tuân theo quy luật khách quan, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Do đó, trong thời kỳ quá độ, việc tồn tại một nền kinh tế nhiều thành phần là tất yếu. Đường lối này có ý nghĩa chiến lược lâu dài, giúp giải phóng mọi tiềm năng sản xuất, huy động mọi nguồn lực trong xã hội để phát triển kinh tế. Các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp luật, bình đẳng trước pháp luật, cùng phát triển lâu dài. Trong đó, kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân.

V. Ứng dụng Kinh tế nhiều thành phần thời kỳ quá độ ở VN

Một trong những nội dung trọng tâm của giáo trình kinh tế chính trị về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là lý luận về sở hữu tư liệu sản xuất và sự tồn tại tất yếu của nền kinh tế nhiều thành phần. Nhận thức trước đây thường đồng nhất chủ nghĩa xã hội với chế độ công hữu thuần nhất, dẫn đến những biện pháp cải tạo xã hội chủ nghĩa một cách nóng vội, hình thức. Quá trình đổi mới đã khắc phục quan niệm này, xác lập một chế độ đa dạng các loại hình và hình thức sở hữu (sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân). Sự đa dạng về sở hữu là cơ sở khách quan cho sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Việc thừa nhận và khuyến khích các thành phần kinh tế này phát triển đã tạo ra động lực to lớn, khai thác hiệu quả mọi nguồn lực xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống nhân dân. Đây là một bước đột phá về tư duy lý luận, phù hợp với thực tiễn Việt Nam và các quy luật kinh tế khách quan.

5.1. Nhận thức mới về sở hữu tư liệu sản xuất và vai trò cốt lõi

Sở hữu tư liệu sản xuất là quan hệ nền tảng, quyết định các quan hệ sản xuất khác. Nhận thức mới đã phân biệt rõ sở hữu với tư cách là quan hệ pháp lý và sở hữu với tư cách là quan hệ kinh tế hiện thực. Việc đa dạng hóa các hình thức sở hữu là phương tiện để giải phóng sức sản xuất, nhưng mục tiêu lâu dài vẫn là củng cố và hoàn thiện chế độ công hữu (mà nòng cốt là sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể) để làm nền tảng kinh tế cho định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự tách biệt tương đối giữa quyền sở hữu và quyền kinh doanh (sử dụng) cũng là một nhận thức căn bản, tạo cơ sở cho việc đổi mới quản lý doanh nghiệp nhà nước và phát triển kinh tế thị trường.

5.2. Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể

Trong cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, Đảng và Nhà nước xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Vai trò này thể hiện ở việc nắm giữ các ngành, lĩnh vực then chốt, là công cụ vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng, điều tiết nền kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện các chính sách xã hội. Cùng với kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể (mà nòng cốt là các hợp tác xã) được không ngừng củng cố và phát triển. Hai thành phần kinh tế này được coi là "nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân", đảm bảo cho sự phát triển theo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa.

VI. Hướng đi tương lai cho thời kỳ quá độ lên CNXH Việt Nam

Con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là một sự nghiệp sáng tạo, chưa có tiền lệ trong lịch sử. Giáo trình kinh tế chính trị Mác-Lênin cung cấp nền tảng lý luận, nhưng thực tiễn luôn vận động và đặt ra những vấn đề mới cần giải quyết. Hướng đi tương lai đòi hỏi phải tiếp tục kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, đồng thời phải không ngừng tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận. Những bài học kinh nghiệm từ công cuộc Đổi mới cho thấy tầm quan trọng của việc tôn trọng quy luật khách quan, tránh giáo điều, duy ý chí. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghệ 4.0, Việt Nam đứng trước cả thời cơ và thách thức lớn. Việc tận dụng cơ hội để đi tắt, đón đầu, phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng là yêu cầu cấp thiết. Đồng thời, phải giữ vững độc lập, tự chủ, bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia và bản sắc văn hóa dân tộc. Tương lai của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội phụ thuộc vào năng lực lãnh đạo của Đảng, sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và khả năng vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn sinh động của đất nước.

6.1. Tổng kết bài học kinh nghiệm từ thực tiễn đổi mới

Thực tiễn hơn 35 năm Đổi mới đã cung cấp nhiều bài học quý báu. Bài học hàng đầu là phải kiên định con đường đã chọn nhưng không được giáo điều, máy móc. Phải xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan. Bài học về phát triển nền kinh tế nhiều thành phần và chủ động hội nhập quốc tế đã chứng tỏ tính đúng đắn. Việc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định mọi thắng lợi. Những kinh nghiệm này là hành trang quý giá để tiếp tục vững bước trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội.

6.2. Cơ hội và thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa mới

Bối cảnh quốc tế hiện nay mang lại những cơ hội lớn cho "con đường phát triển rút ngắn". Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ tạo điều kiện để tiếp thu và ứng dụng những thành tựu mới nhất của nhân loại. Xu thế hòa bình, hợp tác và toàn cầu hóa tạo môi trường thuận lợi để thu hút vốn, công nghệ và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ, bao gồm nguy cơ tụt hậu về kinh tế, sự cạnh tranh gay gắt, và những tác động tiêu cực của hội nhập đến an ninh, chính trị, văn hóa. Vượt qua thách thức, tận dụng thời cơ đòi hỏi một đường lối đối nội và đối ngoại khôn khéo, linh hoạt và sáng suốt.

Nội dung chính

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (Hệ cao cấp lý luận chính trị)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (Tập II) do Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính xuất bản năm 2013 (tái bản lần thứ sáu), dưới sự đồng chủ biên của GS, TS. Chu Văn Cấp và PGS, TS. Nguyễn Thị Như Hà, cùng tập thể tác giả Viện Kinh tế thuộc Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh (gồm GS, TS. Đỗ Thế Tùng, GS, TS. Nguyễn Đình Kháng, GS, TS. Nguyễn Khắc Thân, PGS, TS. Nguyễn Huy Oánh, TS. Trần Văn Ngọc, PGS, TS. Nguyễn Khắc Thanh, GS, TS. Hoàng Ngọc Hòa, PGS, TS. Nguyễn Văn Hậu).

+-------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN XUẤT BẢN & ẤN PHẨM                                                 |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| • Cơ quan biên soạn: Viện Kinh tế, Học viện Chính trị - Hành chính QG HCM   |
| • Đồng chủ biên    : GS, TS. Chu Văn Cấp & PGS, TS. Nguyễn Thị Như Hà         |
| • Nhà xuất bản     : NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội                      |
| • Năm xuất bản     : 2013 (Tái bản lần thứ sáu)                              |
| • Hệ đào tạo       : Hệ Cao cấp lý luận chính trị                            |
| • Cấu trúc bộ sách : Tập I (PTSX TBCN) & Tập II (Thời kỳ quá độ ở VN)        |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Trong hệ thống lý luận Mác - Lênin, Kinh tế chính trị là một trong ba bộ phận cấu thành căn bản, cùng với Triết học và Chủ nghĩa xã hội khoa học. Môn học giữ vị trí nền tảng trong chương trình đào tạo Cao cấp lý luận chính trị, đồng thời được giảng dạy thống nhất tại hệ thống trường Đảng, các trường đại học và cao đẳng trên toàn quốc.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình cung cấp cơ sở khoa học giúp người học:

• Nhận diện bản chất các hiện tượng, quan hệ kinh tế - xã hội trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng của cải vật chất.
• Nắm vững các quy luật vận động khách quan của nền kinh tế trong thời kỳ chuyển tiếp lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa tại Việt Nam.
• Hình thành năng lực vận dụng các nguyên lý lý luận vào việc phân tích, hoạch định và thực thi đường lối, chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, công trình là Tập II trong bộ giáo trình gồm hai tập (Tập I nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa; Tập II đi sâu vào thời kỳ quá độ tại Việt Nam). Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu thông qua phương pháp kết hợp giữa phép biện chứng duy vật với việc tổng kết các bài học lịch sử và chủ trương trong các Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam. Điểm đặc sắc của ấn phẩm là việc đối chiếu các nguyên lý kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin với các giai đoạn cải cách kinh tế cụ thể tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ văn bản giáo trình, hệ thống nội dung được tổ chức theo mạch phát triển logic từ cơ sở lý luận kinh điển đến việc phân tích cấu trúc kinh tế - xã hội cụ thể của Việt Nam:

Chương 1: Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam

• Cơ sở lý luận kinh điển: Trích xuất quan điểm của C. Mác trong tác phẩm Phê phán Cương lĩnh Gôta về thời kỳ cải biến cách mạng giữa xã hội tư bản và xã hội cộng sản ("những cơn đau đẻ kéo dài"). Luận điểm của Ph. Ăngghen về khả năng phát triển rút ngắn đối với các nước tiền tư bản. Hệ thống luận điểm của V.I. Lênin về việc giành chính quyền làm tiền đề kinh tế, lý luận về "một loạt những bước quá độ", việc áp dụng Chủ nghĩa tư bản nhà nước và Chính sách kinh tế mới (NEP), cùng quy luật đấu tranh "ai thắng ai" trong nền kinh tế nhiều thành phần.
• Tư tưởng Hồ Chí Minh: Nhận định đặc điểm lớn nhất của thời kỳ quá độ ở Việt Nam là từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa; xác định xây dựng nền tảng vật chất và kỹ thuật là nhiệm vụ then chốt, lâu dài.
• Tính tất yếu và thực chất: Khái quát bối cảnh thời đại, sự lựa chọn con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội từ Cương lĩnh năm 1930 đến Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ (năm 1991, bổ sung tại Đại hội IX). Xác định rõ việc "bỏ qua" là bỏ qua sự thống trị của kiến trúc thượng tầng và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, nhưng tiếp thu, kế thừa các thành tựu khoa học - công nghệ của nhân loại.
• Bốn nhiệm vụ kinh tế cơ bản:
  1. Phát triển lực lượng sản xuất, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước gắn với nâng cao chất lượng nguồn nhân lực;
  2. Xây dựng quan hệ sản xuất mới từng bước theo định hướng xã hội chủ nghĩa;
  3. Mở rộng và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh tế đối ngoại;
  4. Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, phát triển đồng bộ các yếu tố thị trường.

Chương 2: Sở hữu về tư liệu sản xuất và kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

• Lý luận về phạm trù sở hữu: Phân biệt rõ giữa sở hữu (phạm trù lịch sử, phản ánh quan hệ giữa người với người về việc chiếm hữu của cải) và chiếm hữu (phạm trù vĩnh viễn, phản ánh quan hệ giữa con người với tự nhiên).
• Hai mặt của sở hữu: Làm rõ mối quan hệ giữa sở hữu với tư cách là hình thức pháp lý và sở hữu với tư cách là quan hệ kinh tế hiện thực được hiện thực hóa qua hệ thống lợi ích.
• Sự biến đổi của đối tượng sở hữu: Phân tích sự chuyển dịch từ sở hữu vật thể tự nhiên, đất đai, tư liệu sản xuất truyền thống sang sở hữu vốn, tài chính và tài sản trí tuệ (phát minh, sáng chế, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu công nghiệp).
• Sự tách biệt tương đối giữa các quyền: Phân định quyền sở hữu và quyền quản lý kinh doanh (quyền sử dụng) làm căn cứ lý luận cho việc đổi mới doanh nghiệp nhà nước và thể chế quản lý đất đai.
• Cơ cấu sở hữu và thành phần kinh tế: Phân tích ba loại hình sở hữu cơ bản (sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân) và các hình thức sở hữu cụ thể (công hữu, tư hữu, hỗn hợp). Khái quát năm thành phần kinh tế theo Văn kiện Đại hội X của Đảng: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

---

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức thông qua các nguyên lý kinh tế học chính trị:

• Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất: Đây là quy luật kinh tế chi phối toàn bộ tiến trình cải tạo và xây dựng cơ cấu kinh tế trong thời kỳ quá độ.
• Lý luận về các bước quá độ gián tiếp: Phân tích tính tất yếu của việc sử dụng các hình thức kinh tế trung gian (kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế hàng hóa nhiều thành phần) để phát triển lực lượng sản xuất từ nền tảng tiểu nông.
• Học thuyết giá trị và quan hệ hàng hóa - tiền tệ: Xác định sự tồn tại khách quan của thị trường, nguyên tắc hạch toán kinh tế và vai trò điều tiết của Nhà nước đối với hệ thống quan hệ lợi ích kinh tế.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC NGUYÊN LÝ NỀN TẢNG TRONG GIÁO TRÌNH                                       |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Quy luật QHSX phù hợp với tính chất & trình độ phát triển của LLSX         |
| 2. Lý luận về bước quá độ gián tiếp và Chủ nghĩa tư bản nhà nước (V.I. Lênin) |
| 3. Tính hai mặt của sở hữu: Quan hệ pháp lý & Quan hệ kinh tế hiện thực      |
| 4. Cơ chế vận hành nền kinh tế nhiều thành phần định hướng XHCN               |
+-------------------------------------------------------------------------------+

---

Kỹ năng phát triển

Thông qua việc nghiên cứu các nội dung trên, học viên và người đọc hình thành các năng lực:

• Kỹ năng phân tích thể chế và chính sách: Khả năng đánh giá tính khoa học và thực tiễn của các chủ trương phát triển kinh tế dựa trên quy luật kinh tế khách quan.
• Kỹ năng phân loại và nhận diện các cấu trúc sở hữu: Năng lực bóc tách quyền sở hữu, quyền quản lý và quyền thụ hưởng lợi ích trong các tổ chức kinh tế, đặc biệt là trong doanh nghiệp nhà nước và liên doanh có vốn đầu tư nước ngoài.
• Kỹ năng đánh giá tác động kinh tế đối ngoại: Phân tích cơ hội và thách thức của quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế gắn với việc bảo đảm độc lập, tự chủ và an ninh kinh tế quốc gia.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế phục vụ chương trình đào tạo lý luận chính trị chuyên sâu, áp dụng các phương pháp sư phạm:

Phương pháp tiếp cận sư phạm

• Kết hợp phương pháp logic và lịch sử: Phân tích các luận điểm lý thuyết trong bối cảnh lịch sử cụ thể (như thời kỳ nước Nga thực hiện chính sách NEP) trước khi khái quát thành nguyên lý vận dụng cho thực tiễn công cuộc Đổi mới tại Việt Nam.
• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Gạt bỏ các hiện tượng ngẫu nhiên, bề ngoài để nhận diện bản chất của các quan hệ sản xuất, cơ cấu lợi ích và động lực kinh tế.

Bài tập và tình huống nghiên cứu (Case Studies)

• Phân tích mô hình kinh tế quá độ: Yêu cầu học viên so sánh kết cấu năm thành phần kinh tế ở nước Nga thời kỳ đầu thập niên 1920 (kinh tế gia trưởng, sản xuất hàng hóa nhỏ, tư bản tư nhân, tư bản nhà nước, xã hội chủ nghĩa) với kết cấu năm thành phần kinh tế tại Việt Nam theo tinh thần Đại hội X.
• Nghiên cứu tình huống sở hữu và quản lý: Thảo luận về việc tách biệt quyền sở hữu đất đai của toàn dân do Nhà nước đại diện với quyền sử dụng đất của các chủ thể kinh tế; phân tích quan hệ hàng hóa - tiền tệ giữa các doanh nghiệp nhà nước với nhau.

Phương pháp kiểm tra và đánh giá

• Đánh giá quá trình thông qua thảo luận chuyên đề trên lớp về mối quan hệ giữa kinh tế nhà nước và các thành phần kinh tế khác.
• Đánh giá tổng kết thông qua các bài tiểu luận, thi viết yêu cầu phân tích sâu sắc các phạm trù lý luận, liên hệ trực tiếp với thực trạng điều hành kinh tế tại bộ, ngành, địa phương nơi người học công tác.

Hướng dẫn tự học và nghiên cứu

• Học viên cần đối chiếu có hệ thống giữa giáo trình với các tác phẩm kinh điển được trích dẫn (như Tư bản, Phê phán Cương lĩnh Gôta của C. Mác; Bàn về thuế lương thực, Về chính sách kinh tế mới của V.I. Lênin) và các tập Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Ấn bản tái bản lần thứ sáu (năm 2013) có các điều chỉnh và bổ sung khoa học quan trọng:

+-------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC ĐIỂM CẬP NHẬT TRỌNG TÂM TRONG ẤN BẢN                                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| • Cơ cấu tổ chức duyệt: PGS, TS. Nguyễn Thị Như Hà, GS, TS. Nguyễn Đình Kháng |
| • Tích hợp văn kiện: Cương lĩnh bổ sung, Văn kiện Đại hội IX, Đại hội X      |
| • Lý luận sở hữu: Bổ sung sở hữu tài sản trí tuệ và vốn tiền tệ               |
| • Phân định thể chế: Tách biệt quyền đại diện sở hữu & quyền kinh doanh       |
| • Chuẩn hóa thành phần: Làm rõ 5 thành phần kinh tế theo Nghị quyết mới       |
+-------------------------------------------------------------------------------+

• Cập nhật nội dung theo các văn kiện mới của Đảng: Giáo trình tích hợp hệ thống quan điểm từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) cùng các Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX và lần thứ X của Đảng. Qua đó, cơ cấu các thành phần kinh tế được chuẩn hóa thành 5 thành phần, nhấn mạnh vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước và vai trò nền tảng của kinh tế nhà nước cùng kinh tế tập thể.
• Làm rõ các luận điểm mới về phạm trù sở hữu: Giáo trình khắc phục quan điểm đơn giản hóa về sở hữu trước đây (vốn chỉ nhấn mạnh chế độ công hữu thuần nhất), chuyển sang tiếp cận chế độ đa dạng hóa loại hình và hình thức sở hữu phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất.
• Bổ sung các nhân tố mới trong đối tượng sở hữu: Mở rộng đối tượng sở hữu từ tư liệu sản xuất vật chất truyền thống sang sở hữu vốn, tài chính và đặc biệt là tài sản "trí tuệ" (tri thức mã hóa, bằng phát minh, sáng chế, giải pháp hữu ích, nhãn hiệu thương mại).
• Cơ sở lý luận cho cải cách quản lý kinh tế: Luận giải sâu sắc luận điểm về sự tách biệt tương đối giữa quyền sở hữu của Nhà nước và quyền quản trị kinh doanh của doanh nghiệp, tạo cơ sở lý thuyết cho việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước và vận hành đồng bộ các thị trường hàng hóa, dịch vụ, vốn và lao động.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng và chương trình đào tạo cụ thể:

• Học viên hệ Cao cấp lý luận chính trị: Cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt của hệ thống chính trị, các cơ quan Đảng, Nhà nước, đoàn thể và doanh nghiệp nhà nước theo học chương trình chuẩn hóa chức danh tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và các học viện khu vực.
• Học viên sau đại học và sinh viên đại học: Học viên cao học, nghiên cứu sinh các chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước; sinh viên ngành kinh tế tại các trường đại học, cao đẳng.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần Triết học Mác - Lênin và học phần Kinh tế chính trị Mác - Lênin Tập I (Kinh tế chính trị Mác - Lênin về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa) để nắm vững các phạm trù cơ bản như hàng hóa, giá trị, giá trị thặng dư, tích lũy tư bản trước khi tiếp cận các nội dung của Tập II.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Giáo trình là tài liệu căn cứ để xây dựng đề cương bài giảng, thiết kế chương trình chi tiết cho môn học Kinh tế chính trị Mác - Lênin, đồng thời là tài liệu tham khảo phục vụ các đề tài nghiên cứu về mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho học viên hệ Cao cấp lý luận chính trị, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành kinh tế, cũng như đội ngũ cán bộ nghiên cứu, hoạch định chính sách kinh tế - xã hội.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần có nền tảng tri thức về Triết học Mác - Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử) cùng toàn bộ nội dung Kinh tế chính trị Mác - Lênin Tập I về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Khác với các giáo trình kinh tế học thuần túy hoặc giáo trình đại cương, ấn phẩm này tập trung luận giải các quy luật kinh tế của thời kỳ quá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam trên nền tảng lý luận kinh điển kết hợp trực tiếp với hệ thống Văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG SO SÁNH ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG GIÁO TRÌNH                                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| Tiêu chí         | Giáo trình Kinh tế học thông thường | Giáo trình này       |
|------------------+-------------------------------------+----------------------|
| Đối tượng        | Hành vi thị trường, giá cả, cung cầu| Quan hệ sản xuất, quy|
|                  |                                     | luật kinh tế quá độ  |
| Khung phân tích  | Tân cổ điển / Kinh tế học vĩ mô     | Chủ nghĩa Mác-Lênin, |
|                  |                                     | Văn kiện Đảng CSVN   |
| Trọng tâm nghiên | Tối ưu hóa nguồn lực thị trường     | Sở hữu, thành phần   |
| cứu              |                                     | kinh tế, định hướng  |
+-------------------------------------------------------------------------------+

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Cần thực hiện phương pháp đọc song song: nghiên cứu các luận điểm trong từng chương của giáo trình gắn liền với các đoạn trích từ các tác phẩm gốc của C. Mác, V.I. Lênin, Hồ Chí Minh và đối chiếu với các Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc qua từng thời kỳ.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu bổ trợ chính thức gồm: bộ Toàn tập C. Mác và Ph. Ăngghen, Toàn tập V.I. Lênin, Toàn tập Hồ Chí Minh, các tập Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc (Đại hội IX, X, XI) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật kinh tế hiện hành do NXB Chính trị quốc gia ấn hành.

---

Kết luận

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (Tập II) hệ thống hóa toàn diện các luận điểm lý luận kinh điển và chủ trương thể chế kinh tế trong công cuộc đổi mới tại Việt Nam. Giá trị cốt lõi của công trình nằm ở phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng, phân định rành mạch các phạm trù sở hữu, các quy luật vận động của nền kinh tế nhiều thành phần và xác lập cơ sở khoa học cho bốn nhiệm vụ kinh tế trọng tâm thời kỳ quá độ.

Để nghiên cứu giáo trình đạt kết quả cao, lộ trình tiếp cận khoa học bao gồm:

1. Nắm chắc phần lý luận phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tại Tập I;
2. Nghiên cứu sâu các chương lý luận thời kỳ quá độ và cơ cấu sở hữu tại Tập II;
3. Khai thác tài liệu bổ trợ từ các văn kiện và tác phẩm kinh điển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

4 TRỊ NH {CHÍ GIA HỒHO CHÍ MINH QUỐC GIA I- HÀNH CHINH CHÍNH QUOC GIAO 2013 20133433 GIAO TRINH KINH TE CHINH TRI WIA0-LÊNIN VỀ THO! KY QUA BO LEN CHU NGHIA XA HOI O VIET NAN Giáo trình kinh tế IIIllllll su 55 XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH GIÁO TRÌNH Kinh tế chính trị Mác-Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam HỌC VIÊN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍMINH VIỆN KINH TẾ Giao trinh KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LENIN THO! KY QUA DO LEN CHU NGHIA XÃ HỘI Ứ VIỆT NAM (Hệ cao cấp lý luận chính tri) Tải bản lân thứ sáu NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH HÀ NỘI - 2013 Chủ biên GS, TS Chu Văn Cấp PGS, TS Nguyễn Thị Như Hà Tập thể tác giả GS, TS Chu Văn Cấp GS, TS Dé Thé Ting GS, TS Nguyén Dinh Khang GS, TS Nguyễn Khắc Thân. PGS, TS Nguyễn Huy Oánh TS Trần Văn Ngọc PGS, TS Nguyễn Khắc Thanh GS, TS Hoang Ngoc Hoa PGS, TS Nguyén Van Hau LỜI NHÀ XUẤT BẢN Cùng uới Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Kinh tế Chính trị Mác-Lênn là một bộ phận cấu thành của chủ nshĩa Mac-Lénin. Kinh tế chính trị Mác-Lênin nghiên cứu cúc quan hệ xã hội của con người trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng của cải vat chất qua các siai đoạn phát triển của lịch sử xã hội loài người, làm rõ bản chất của các quá trình va các hiện tượng kinh tế; tìm ra các quW luật uận động của nển kinh tế- xã hội. Từ đó có cơ sở khoa học để uận dụng một cách đứng dan, sát hợp vio diéu kiện cụ thể của mỗi nước đang trên con đường xâu dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản.

Kính tế chính trị là một trong những môn học cơ bản duoc dwa vao gidng dạy trong các trường đại học, cao đẳng va hệ thống trường đẳng trong cả nước. Trong quá trình siẳng dạu, chương trình môn học äã được bổ sung, hoàn thiện, ngà càng phù hợp uới thực Hễn. Nhằm phục oụ công tác học tập, nghiên cứu uà giảng dạ môn học Kinh tế chính trị Mác-Lênin, tập thể giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ à giảng uiên siàu kinh nghiệm của Viện Kinh tế. Học uiện Chính trị - Hành chính quôc gia Hồ Chí Minh đã biên soạn Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin theo tính thần của Hội đồng Trung tương chỉ đạo biên soạn giáo 5 trình quốc sỉa các bộ tôn khoa học Mác-Lênim, tw tưởng Hồ Chí Minh.

Giáo trình sâm hai tập: TậpI: Kính tế chính trị Mác-Lênin oề phương thức sản xuất tư bản chủ reh1a. TậpÏI: Kính tế chính trị Mác-Lênin uề thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Trong phạm ui tập II, giáo trình đã cỡ gắng khái quát uề thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tư bản chủ nghĩa 0à những đặc điểm kinh tế- xã hội trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam; đồng thời phân tích một số uấn đề lý luận va thực tiễn ở Việt Nam hiện nay. Hién nay, do yêu cẩu bổ suns, cập nhật những nội dung mới, Viện Kinh tế đã chỉ dao va giao cho PGS, TS Nguyễn Thị Như Hà tổ chức sửa chữa, chỉnh sửa va đọc duyệt.

Cùng tham sia chỉnh sửa nội dung còn có GS, TS Nguyễn Đình Kháng; PGS, TS Nguyễn Văn Hậu. Mặc dù đã có những cỡ sắng trong uiệc tổ chức biên soạn, biên tập song chắc chắn khó tránh khỏi thiếu sót. Rất mong nhan duoc su gdp ý của quý độc giả. Xin trân trọng siới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc.

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH Chuong1 THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHÔNG QUA CHẾ ĐỘ TƯ BẢN CHỦ NGHĨA 6 VIET NAM Các văn kiện của Đảng ta đã khẳng định, sau khi hoàn thành về cơ bản những nhiệm vụ của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, nước ta chuyên sang thực hiện những nhiệm vụ của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, không qua chế độ tư bản chủ nghĩa. Nhưng cho đến nay vẫn còn không ít người hoài nghỉ về tính tất yếu của sự quá độ này, thậm chí có ý kiến cho rằng không cần sử dụng phạm trù thời kỳ quá độ hoặc nên lựa chọn một con đường khác. Bởi vậy, làm rõ tính tắt yếu khách quan vả nội dung của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta vẫn là một vấn đẻ lý luận và thời sự cấp bách trong hoàn cảnh hiện nay. QUAN ĐIỂM CỦA C.LLENIN VÀ TƯ TƯỞNG HO | CHÍ MINH VỀ THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI 4.

Bản chất và tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Khi nói về chủ nghĩa cộng sản, C.Mác đã nhận định: “Giai cấp công nhân biết răng nó phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau của cuộc đấu tranh giai cấp. Nó biết rằng việc thay thế những điều kiện kinh tế của sự nô dịch lao động bằng những điều kiện của lao động tự do và liên hợp, chỉ có thể là một sự nghiệp tiến triển trong thời gian (đó là việc cải tạo kinh tế). sau một quá trình phát triển lâu đài ir Do đó, trong tác phẩm Phé phan Cuong linh Géta, C.Mac chỉ rõ: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia. Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị và nhà nước của thời kỳ ấy ấ không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chỉnh cách mạng của giai cấp vô sản ””.Mác nói ở đây không phải là một xã hội cộng sản chủ nghĩa đã phát triển trên cơ sở của chính nó, mà trái lại là một xã hội cộng sản chủ nghĩa vừa thodt thai từ xã hội tư bản chủ nghĩa, do đó là một xã hội, về mọi phương diện kinh tế, đạo đức, tỉnh thần còn mang những dấu vết của xã hội cũ mà nó đã lọt lòng ra.

Trong xã hội này còn nhiều thiếu sót “nhưng đó là những thiếu sót không thê tránh khỏi trong giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ ' C.Mac và Ph.Ăngghen: Toàn đập, Nxb.Chính trị quốc gia, H.Mac va Ph.Angghen: Todn tdp, Nxb.Chinh trị quốc gia, H. 8 nghĩa, lúc nó vừa mới lọt lòng từ xã hội tư bản chủ nghĩa ra, sau những cơn đau đẻ dài”!. Trong tập bút ký về Chủ nghĩa Mác vê vấn đề nhà nước bên cạnh câu trích dẫn trên, V.Lênin ghi chú: “Vậy là: I. “những cơn đau đẻ kéo dài”, II.

“giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chú nghĩa”, III. “giai đoạn cao của xã hội cộng sản chủ nghĩa”.LLênin đều nhận thức rằng từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản gồm một thời kỳ quá độ, một giai đoạn đầu mà ngày nay gọi là chủ nghĩa xã hội và giai đoạn cao là chủ nghĩa cộng sản đã đứng vững trên cơ sở của chính nó. Để cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia, C.Ăngghen đã dự báo các quá trình của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội như: - Cải biến cách mạng trong lực lượng sản xuất. - Cải biến cách mạng trong quan hệ sản xuất.

- Cải biến cách xaạng trong toàn bộ hoạt động kinh tế và xã hội. Tắt cả đều nhằm phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất làm điều kiện thỏa mãn nhu cầu vật chất và văn hóa của mọi thành viên trong xã hội, tạo ra những tiền đề cần thiết ! C.Ăngghen: Toàn đập, Nxb.Chính trị quốc gia, H.35-36, , để giải phóng con người.Mác viết: “Muốn biến nền sản xuất xã hội thành một hệ thống thống nhất, rộng lớn và nhịp nhàng của lao động hợp tác tự do thì cần phải có những sự thay đổi chung của xã hội, những sự thay đối trong các cơ sở của chế độ xã hội”". việc cải tạo kinh tế. không những đòi hỏi phải thay đổi sự phân phối mà còn phải có một tổ chức mới của sản xuất”.

Như vậy, thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc và toàn diện mọi lĩnh vực đời sống xã hội, nhằm tạo ra những tiền đề vật chat va tinh thần cần thiết để hình thành một xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa. Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội lâu dài và khó khăn nhiều hay ít còn tùy thuộc vào điểm xuất phát, tại đó địa vị thuộc về chế độ tiêu chiếm hữu ruộng đất hay thuộc về chế độ đại chiếm hữu ruộng đất, thuộc về chế độ canh tác quy mô nhỏ hay thuộc về chế độ canh tác quy mô lớn. Sở dĩ có tính chất lâu đài và khó khăn đó là vì: - Nhiệm vụ quan trọng nhất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là phải tạo ra một năng suất lao động cao, vì xét đến cùng thì năng suất lao động là cái quan trọng nhất, chủ ! C.Ăngghen: Toàn ráp, Nxb.Chính trị quốc gia, H. ? CMác và Ph.Ăngghen: Todn tap, Nxb.Chinh tri quốc gia, H.

10 yếu nhất cho thắng lợi của chế độ xã hội mới. Chủ nghĩa tư bản đã tạo ra một năng suất lao động chưa từng thấy dưới chế độ nông nô, nhờ đó mà đã đánh bại chủ nghĩa phong kiến, chủ nghĩa tư bán cũng sẽ chỉ bị đánh bại chừng nào chủ nghĩa xã hội tạo ra được một năng suất lao động cao hơn nhiều. Đây là sự nghiệp rất khó khăn và lâu dài, chỉ được thực hiện thông qua quá trình công nghiệp hóa nền kinh tế quốc dân. Vài ba ngày cũng đủ để giành được chính quyền nhà nước trung ương, trong vài tuần lễ cũng có thể đập tan được sự phản kháng quân sự (và sự phá hoại ngầm) của giai cấp bóc lột, nhưng phải mắt nhiều năm mới giải quyết được vững chắc nhiệm vụ nâng cao năng suất lao động.

- Mục tiêu của chủ nghĩa xã hội là xóa bỏ chế độ người bóc lột người. Nhưng không thê đánh bại tức khắc giai cấp bóc lột, không thể ngay tức khắc tước quyền sở hữu của giai cấp địa chủ và giai cấp tư sản. Hơn nữa, chỉ riêng việc tước đoạt quyền sở hữu cũng chưa giải quyết được vấn đề, mà còn phải thay thế sự quản lý của giai cấp bóc lộc bằng sự quản lý khác do giai cấp công nhân đảm nhiệm.