Giáo trình Hóa dược – Dược lí III: Kiến thức cơ bản về thuốc kháng sinh, hormone và các nhóm thuốc khác

Giáo trình Hóa dược Dược lí III của Trường CĐ Y tế Bắc Ninh - Tài liệu học tập chuyên sâu về hóa dược, dược lí và ứng dụng trong lĩnh vực y tế hiện đại.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoàn
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Bắc Ninh
• Chuyên ngành: Hóa dược
• Đề tài: Hóa dược – Dược lí III
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bắc Ninh

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình Hóa dược Dược lí III

Giáo trình Hóa dược – Dược lí III là tài liệu giảng dạy chính thức do Trường Cao đẳng Y tế Bắc Ninh biên soạn năm 2020, dành cho đối tượng dược sỹ cao đẳng hệ chính quy. Môn học này thuộc nhóm cơ sở bắt buộc, với tổng thời gian thực hiện 92 giờ, bao gồm 30 giờ lý thuyết, 60 giờ thực hành và 2 giờ kiểm tra. Nội dung giáo trình cung cấp kiến thức toàn diện về cấu trúc hóa học, tính chất lý hóa, cơ chế tác dụng, dược động học và ứng dụng lâm sàng của nhiều nhóm thuốc quan trọng. Chương trình bao gồm các chương trọng tâm như thuốc kháng sinh, thuốc điều trị sốt rét, thuốc chống lao – phong, thuốc chống giun sán, hormon và thuốc kháng hormon, thuốc kháng nấm, kháng virus cùng nhiều nhóm thuốc chuyên khoa khác. Giáo trình áp dụng phương pháp dạy và học tích cực, giúp sinh viên rèn luyện tác phong làm việc khoa học, thận trọng, chính xác trong hoạt động nghề nghiệp dược.

1.1. Mục tiêu và tính chất của môn học Hóa dược Dược lí III

Môn học Hóa dược – Dược lí III có tính chất chuyên môn ngành, nằm trong chương trình đào tạo dược sỹ cao đẳng hệ ba năm. Mục tiêu chính là cung cấp cho sinh viên kiến thức về nguồn gốc, cấu trúc hóa học, tính chất lý hóa của các hợp chất dùng làm thuốc. Môn học giúp người học hiểu mối liên quan giữa cấu trúc hóa học và tác dụng dược lý trong cơ thể. Ngoài ra, sinh viên còn được trang bị kỹ năng kiểm tra chất lượng thuốc, nhận biết tác dụng mong muốn, tác dụng không mong muốn, chỉ định và cách dùng liều dùng của từng nhóm thuốc cụ thể.

1.2. Cấu trúc nội dung các chương trong giáo trình

Giáo trình được chia thành 11 chương, mỗi chương tập trung vào một nhóm thuốc chuyên biệt. Chương I đề cập thuốc kháng sinh với nhiều bài học chi tiết về nhóm β-lactam, aminoglycosid, tetracyclin, macrolid, quinolon và sulfonamid. Chương II và III trình bày thuốc điều trị sốt rét và lao – phong. Các chương tiếp theo bao gồm thuốc chống giun sán, hormon tuyến tụy, hormon sinh dục, thuốc kháng nấm, kháng virus, thuốc điều trị thiếu máu, gút và hướng dẫn xử trí ngộ độc thuốc cấp tính. Phụ lục và hướng dẫn sinh viên tự học được đặt cuối giáo trình.

II. Phân tích nội dung các nhóm thuốc chính trong giáo trình

Giáo trình Hóa dược – Dược lí III trình bày hệ thống các nhóm thuốc quan trọng trong điều trị lâm sàng. Nhóm kháng sinh β-lactam bao gồm penicillin, cephalosporin với cơ chế ức chế tổng hợp thành tế bào vi khuẩn. Nhóm aminoglycosid như gentamicin, streptomycin tác động lên ribosome 30S, gây sai mã di truyền. Nhóm macrolid với erythromycin, azithromycin ức chế tổng hợp protein tại ribosome 50S. Nhóm quinolon, đặc biệt fluoroquinolon thế hệ mới, ức chế DNA gyrase và topoisomerase IV, có phổ kháng khuẩn rộng. Về thuốc chống lao, giáo trình phân loại bốn quần thể vi khuẩn lao theo vị trí tồn tại trong cơ thể: quần thể trong hang lao, quần thể trong đại thực bào, quần thể trong ổ bã đậu và quần thể trong tổn thương xơ vôi hóa. Mỗi quần thể có đặc điểm sinh học riêng biệt, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị của từng thuốc chống lao cụ thể.

2.1. Nhóm kháng sinh β lactam và cơ chế tác dụng đặc hiệu

Nhóm β-lactam là kháng sinh được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất trong giáo trình. Cấu trúc vòng β-lactam đóng vai trò quyết định hoạt tính kháng khuẩn. Penicillin gắn vào protein gắn penicillin trên màng tế bào vi khuẩn, ức chế transpeptidase, ngăn quá trình liên kết chéo peptidoglycan. Cephalosporin có phổ kháng khuẩn rộng hơn, được phân thành nhiều thế hệ từ đầu đến thế hệ năm. Giáo trình nhấn mạnh vấn đề kháng thuốc do vi khuẩn sản xuất β-lactamase, dẫn đến sự ra đời của các thuốc kết hợp với chất ức chế β-lactamase như amoxicillin – acid clavulanic.

2.2. Thuốc chống lao và phân loại quần thể vi khuẩn lao

Vi khuẩn lao có cấu trúc màng tế bào đặc biệt chứa nhiều lipid như mycolic acid, phenolglycolipid, ảnh hưởng đến sự khuếch tán thuốc. Trong cơ thể, vi khuẩn tồn tại dưới bốn quần thể khác nhau. Quần thể A trong hang lao phát triển mạnh, dễ đột biến kháng thuốc, bị tiêu diệt bởi rifampicin và isoniazid. Quần thể B trong đại thực bào có pH acid, sống dai dẳng, pyrazinamid tác dụng tốt nhất. Quần thể C trong ổ bã đậu rất ít oxy, chỉ rifampicin có hiệu quả. Quần thể D là trực khuẩn ngủ, thuốc chống lao chưa có tác dụng trên nhóm này.

III. Phương pháp học tập hiệu quả với giáo trình Hóa dược III

Học tập hiệu quả với giáo trình Hóa dược – Dược lí III đòi hỏi phương pháp tiếp cận khoa học và có hệ thống. Phương pháp học tích cực theo hướng dẫn của giáo trình khuyến khích sinh viên chia nhóm từ hai đến ba người, thực hành đóng vai dược sỹ và bệnh nhân để tư vấn sử dụng thuốc. Kịch bản tư vấn bao gồm các tình huống thực tế: nhận diện bệnh, tư vấn chỉ định, hướng dẫn liều dùng, cách dùng và cảnh báo tác dụng không mong muốn. Sinh viên cần nắm vững cấu trúc hóa học của từng nhóm thuốc trước khi học cơ chế tác dụng. Việc xây dựng bảng so sánh giữa các nhóm thuốc giúp ghi nhớ lâu hơn. Tra cứu tài liệu tham khảo bổ sung ngoài giáo trình cũng là yếu tố quan trọng. Giáo trình khuyến khích rèn luyện năng lực tư duy, khả năng làm việc nhóm, kỹ năng thuyết trình. Việc ôn tập thường xuyên, ghi chú các điểm khác biệt giữa các thuốc trong cùng nhóm sẽ giúp sinh viên đạt kết quả tốt trong kiểm tra và ứng dụng thực hành sau này.

3.1. Kỹ năng thực hành tư vấn sử dụng thuốc kháng sinh tại phòng thực hành

Giáo trình hướng dẫn chi tiết quy trình thực hành tư vấn thuốc kháng sinh tại phòng thực hành. Sinh viên đóng vai dược sỹ thực hiện các bước: chào hỏi khách hàng, xác định tình trạng bệnh, kiểm tra chỉ định của thuốc, tư vấn liều lượng và cách dùng. Tình huống mẫu bao gồm bệnh nhân bị nhiễm trùng hô hấp, nhiễm trùng da, viêm xương tủy sử dụng nhóm macrolid, lincosamid hoặc quinolon. Dược sỹ cần hỏi về bệnh nền và thuốc đang dùng để tránh tương tác thuốc. Kỹ năng giao tiếp rõ ràng, dễ hiểu giúp bệnh nhân tuân thủ điều trị tốt hơn.

3.2. Xây dựng bảng tổng hợp và so sánh các nhóm thuốc kháng sinh

Phương pháp xây dựng bảng tổng hợp là công cụ học tập hiệu quả cho môn Hóa dược – Dược lí III. Bảng so sánh cần bao gồm các tiêu chí: cấu trúc hóa học, cơ chế tác dụng, phổ kháng khuẩn, dược động học, chỉ định chính, tác dụng không mong muốn và chống chỉ định. Ví dụ, so sánh nhóm β-lactam với nhóm quinolon giúp hiểu rõ sự khác biệt về phổ kháng khuẩn và cơ chế. Việc tổng hợp theo bảng giúp sinh viên nhận diện nhanh đặc điểm riêng của từng nhóm, phục vụ tốt cho kỳ kiểm tra và hoạt động nghề nghiệp thực tế sau khi tốt nghiệp.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tế của giáo trình Hóa dược III

Giáo trình Hóa dược – Dược lí III đóng vai trò nền tảng trong đào tạo dược sỹ cao đẳng tại Bắc Ninh. Kiến thức từ giáo trình được ứng dụng trực tiếp vào công việc thực tế tại nhà thuốc, bệnh viện và cơ sở sản xuất dược phẩm. Dược sỹ sử dụng kiến thức về cấu trúc – tính chất để kiểm tra chất lượng thuốc, phân biệt thuốc thật – giả. Hiểu biết về cơ chế tác dụng giúp tư vấn đúng thuốc cho từng loại bệnh. Kiến thức dược động học hỗ trợ xác định liều dùng, khoảng cách liều và thời gian điều trị phù hợp. Giáo trình cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận biết tác dụng không mong muốn để cảnh báo bệnh nhân kịp thời. Ứng dụng trong điều trị sốt rét, lao, nhiễm ký sinh trùng đòi hỏi dược sỹ nắm vững phác đồ phối hợp thuốc. Tóm lại, giáo trình là công cụ không thể thiếu giúp sinh viên hoàn thiện năng lực chuyên môn trước khi bước vào nghề.

4.1. Ứng dụng kiến thức Hóa dược trong kiểm tra chất lượng thuốc

Kiến thức về tính chất lý hóa và phương pháp định tính, định lượng trong giáo trình được ứng dụng trực tiếp trong kiểm tra chất lượng thuốc. Dược sỹ sử dụng phản ứng màu đặc trưng để nhận diện hoạt chất, áp dụng phương pháp sắc ký để phân tích độ tinh khiết. Việc hiểu cấu trúc hóa học giúp dự đoán khả năng phân hủy, tương kỵ của thuốc trong điều kiện bảo quản khác nhau. Kỹ năng này đặc biệt quan trọng tại khoa dược bệnh viện và cơ quan kiểm nghiệm, đảm bảo thuốc đến tay bệnh nhân đạt tiêu chuẩn chất lượng.

4.2. Vai trò của giáo trình trong nâng cao chất lượng đào tạo dược sỹ cao đẳng

Giáo trình Hóa dược – Dược lí III được biên soạn theo chủ trương đổi mới đào tạo của Bộ Y tế, áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Tài liệu giúp giảng viên có khung nội dung chuẩn để xây dựng bài giảng và đánh giá năng lực sinh viên. Phương pháp đóng vai, thảo luận nhóm và thuyết trình rèn luyện kỹ năng mềm cho người học. Giáo trình còn là nguồn tham khảo quý giá cho sinh viên tự học tại nhà. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành 60 giờ giúp người học tiếp cận kiến thức một cách toàn diện, sẵn sàng đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp sau tốt nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Hóa dược – Dược lí III do Trường Cao đẳng Y tế Bắc Ninh tổ chức biên soạn (năm 2020) bởi nhóm tác giả gồm Nguyễn Thị Hoàn và Nguyễn Văn Khoa. Đây là tài liệu giảng dạy và học tập thuộc khối kiến thức chuyên môn ngành bắt buộc trong chương trình đào tạo Dược sỹ cao đẳng hệ chính quy 3 năm. Khung chương trình của môn học có tổng thời lượng thực hiện là 92 giờ, bao gồm 30 giờ lý thuyết, 60 giờ thực hành và 2 giờ dành cho kiểm tra định kỳ.

Mục tiêu học tập của giáo trình được thiết kế tích hợp nhằm hình thành năng lực toàn diện cho sinh viên:

• Về kiến thức: Giải thích được mối liên quan giữa cấu trúc hóa học và tính chất lý hóa, tác dụng sinh học của các nhóm thuốc; vận dụng tính chất hóa học và các thông số dược động học để làm rõ cơ chế tác dụng, chỉ định, chống chỉ định, tác dụng không mong muốn, tương tác thuốc, liều dùng và quy chế bảo quản các hoạt chất điển hình.
• Về kỹ năng: Chuẩn bị đầy đủ phương tiện, hóa chất, dụng cụ; thực hiện đúng quy trình kỹ thuật kiểm nghiệm định tính, định lượng nguyên liệu hóa dược bảo đảm an toàn phòng thí nghiệm; nhận biết và hướng dẫn sử dụng thuốc hợp lý, an toàn cho người bệnh.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tác phong làm việc khoa học, thận trọng, chính xác, trung thực trong hoạt động chuyên môn y dược.

Giáo trình tiếp cận theo phương pháp dạy và học tích cực, kết hợp đồng bộ giữa lý thuyết phân loại hóa dược, dược lý trị liệu và hệ thống bảng kiểm hướng dẫn thực hành thí nghiệm định tính cùng kịch bản thực hành tư vấn dược khoa.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình gồm 11 chương chuyên đề, kèm phần hướng dẫn tự học và phụ lục:

• Chương I: Thuốc kháng sinh (7 bài): Cung cấp đại cương lịch sử, định nghĩa (phân biệt chất tự nhiên, bán tổng hợp, tổng hợp), tỷ lệ nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) trên nồng độ kìm khuẩn tối thiểu (MIC). Đi sâu vào 7 nhóm kháng sinh: nhóm $\beta$-lactam (Penam, Cephem, Penem, Monobactam và các chất ức chế $\beta$-lactamase như Acid clavulanic, Sulbactam, Tazobactam); Aminoglycosid (Streptomycin, Gentamycin, Amikacin, Neomycin); Phenicol (Cloramphenicol, Thiamphenicol); Tetracyclin (Tetracyclin, Doxycyclin, Minocyclin); Macrolid và Lincosamid (Erythromycin, Azithromycin, Lincomycin, Clindamycin); Quinolon (Acid nalidixic, Ciprofloxacin, Levofloxacin); 5-Nitro-imidazol và Sulfonamid (Metronidazol, Sulfamethoxazol phối hợp Trimethoprim).
• Chương II: Thuốc điều trị sốt rét: Mô tả chu kỳ sinh học của ký sinh trùng Plasmodium (P. falciparum, P. vivax, P. malariae, P. ovale) tại gan và máu; cơ chế, dược động học và chỉ định của các thuốc diệt thể vô tính trong hồng cầu (Cloroquin, Quinin, Fansidar, Mefloquin, Artemisinin, Artesunat, Halofantrin) và thuốc diệt thể ngoại hồng cầu, diệt giao bào (Primaquin).
• Chương III: Thuốc điều trị lao - phong: Cấu trúc màng tế bào trực khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis); phân tích 4 quần thể vi khuẩn lao (quần thể A trong hang lao, quần thể B trong đại thực bào, quần thể C trong ổ bã đậu, quần thể D ở thể ngủ); các thuốc chống lao hàng đầu (INH, Rifampicin, Pyrazinamid, Streptomycin) và thuốc chống phong (Dapson, Clofazimin).
• Chương IV đến Chương XI: Thuốc chống giun sán; Hormon và thuốc điều chỉnh rối loạn nội tiết (tuyến giáp, tuyến tụy, tuyến thượng thận, hormon sinh dục và thuốc tránh thai); Thuốc chống amíp - Trichomonas; Thuốc kháng nấm; Thuốc kháng virus; Thuốc điều trị thiếu máu; Thuốc điều trị gút; Điều trị ngộ độc thuốc cấp tính.

Trình tự nội dung đi từ cấu trúc hóa học, tính chất lý hóa, cơ chế phân tử đến dược động học, tác dụng không mong muốn và áp dụng lâm sàng.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết cấu trúc - hoạt tính sinh học (SAR): Mối quan hệ giữa nhân $\beta$-lactam và tính gắn kết protein gắn penicillin (PBP); khung 4 vòng ngưng tụ của Tetracyclin; cầu nối endoperoxid của dẫn xuất Artemisinin; nhóm thế fluor tại vị trí C-6 của nhóm fluoroquinolon.
• Nguyên lý dược lý và phân loại học: Nguyên tắc kìm khuẩn/diệt khuẩn dựa trên chỉ số $MBC/MIC$ (khi $MBC/MIC > 4$ là kìm khuẩn; khi $MBC/MIC \approx 1$ là diệt khuẩn); cơ chế ức chế tổng hợp vách vi khuẩn, tổng hợp protein (tiểu phần 30S, 50S), ức chế enzym ADN gyrase, topoisomerase IV hoặc tranh chấp chuyển hóa tổng hợp acid folic (PABA, Dihydrofolat synthetase, Dihydrofolat reductase).
• Khung phân loại dược động học: 4 nhóm sulfamid (hấp thu nhanh - thải trừ nhanh, hấp thu ít, thải trừ chậm, dùng tại chỗ); phân loại 4 thế hệ Cephalosporin theo phổ kháng khuẩn trên vi khuẩn Gram âm và độ bền vững với men $\beta$-lactamase.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích và kiểm nghiệm hóa dược: Thao tác thực hành theo bảng kiểm định tính nguyên liệu làm thuốc bằng các phản ứng hóa học đặc trưng (phản ứng tạo màu tím đỏ với $FeCl_3$, phản ứng tạo tủa $Cu_2O$ đỏ gạch với thuốc thử Fehling của Tetracyclin hydroclorid; phản ứng tạo tủa xanh với $CuSO_4$ và phản ứng tạo este ethyl acetat của Sulfacetamid natri).
• Kỹ năng nhận định dược lâm sàng: Phân tích nguyên nhân thất bại trong điều trị kháng sinh; đánh giá cơ chế đề kháng tự nhiên và thu nhận (đột biến protein đích, plasmid mang gen tiết enzym bất hoạt); nhận diện các tai biến đặc thù (hội chứng xám ở trẻ nhũ nhi do Cloramphenicol, tổn thương sụn khớp do Quinolon, hội chứng Steven-Johnson do Sulfamid, độc tính tiền đình - ốc tai của Aminoglycosid).
• Kỹ năng giao tiếp và tư vấn sử dụng thuốc: Luyện tập kỹ năng đóng vai phân tích đơn thuốc, hướng dẫn liều dùng, đường dùng, thời điểm uống thuốc và tầm soát các tương tác thuốc bất lợi.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng định hướng sư phạm tích cực, chuyển trọng tâm từ truyền thụ thụ động sang rèn luyện năng lực thực hành và giải quyết vấn đề:

[Khung lý thuyết Hóa dược - Dược lý (30 giờ)]
[Thực hành kiểm nghiệm phòng thí nghiệm (Bảng kiểm hóa học)]
[Thực hành đóng vai tư vấn dược lâm sàng (Kịch bản tình huống)]
[Đánh giá định kỳ & Tự học tra cứu (60 giờ TH + 2 giờ KT)]

• Thực hành phòng thí nghiệm theo bảng kiểm chi tiết: Giáo trình xây dựng các bảng quy trình thao tác chuẩn (Standard Operating Procedure) với 2 cột: "Các bước thực hiện" và "Tiêu chí thực hiện". Sinh viên thực hiện các phản ứng định tính hóa dược trên khay sứ, ống nghiệm, thao tác với đèn cồn, hóa chất và ghi nhận hiện tượng màu sắc, kết tủa, giải thích phương trình phản ứng.
• Phương pháp đóng vai và phân tích tình huống (Role-play): Phần thực hành hướng dẫn sử dụng thuốc ở cuối mỗi bài học thiết lập mô hình nhóm 2-3 người (đóng vai dược sĩ, bác sĩ hoặc bệnh nhân). Sinh viên vận dụng kiến thức về chỉ định, liều dùng, chống chỉ định, tiền sử bệnh và các thuốc dùng kèm để giải quyết các trường hợp lâm sàng giả định.
• Phương pháp đánh giá: Kết hợp đánh giá thường xuyên qua việc thao tác thực hành thí nghiệm, đánh giá kỹ năng tư vấn giao tiếp và 2 bài kiểm tra định kỳ (tổng cộng 2 giờ kiểm tra).
• Hướng dẫn tự học: Cung cấp định hướng tự tra cứu tài liệu chuyên ngành, hoàn thiện câu hỏi lý thuyết và chuẩn bị trước quy trình thí nghiệm nhằm đáp ứng thời lượng thực hành 60 giờ trên phòng lab.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp hai phân môn Hóa dược và Dược lý: Giáo trình gắn liền cấu trúc phân tử, tính chất lý hóa, các phản ứng định tính của nguyên liệu thuốc với cơ chế tác dụng dược lý, phân bố sinh học và chỉ định điều trị, tránh sự tách rời giữa kiểm nghiệm và ứng dụng lâm sàng.
• Phân loại cập nhật theo cơ chế enzym và thế hệ thuốc:
  • Trình bày hệ thống phân loại 4 thế hệ Cephalosporin từ phổ hẹp (thế hệ 1 như Cefalotin, Cefazolin) đến phổ mở rộng kháng trực khuẩn Gram âm hiếu khí (thế hệ 4 như Cefepim).
  • Cập nhật cơ chế tác động của nhóm Fluoroquinolon thế hệ mới (Levofloxacin, Gatifloxacin) trên đồng thời 2 enzym đích là ADN gyrase và Topoisomerase IV, hạn chế tỷ lệ đột biến kháng thuốc của vi khuẩn.
  • Phân tích các chế phẩm phối hợp giữa kháng sinh $\beta$-lactam với chất phong tỏa enzym $\beta$-lactamase (Amoxicillin + Acid clavulanic; Ampicillin + Sulbactam; Piperacillin + Tazobactam).
• Mô hình hóa điều trị học dựa trên vi sinh và ký sinh trùng học:
  • Áp dụng sơ đồ phân chia 4 quần thể trực khuẩn lao của Canetti (quần thể A, B, C, D) tương ứng với môi trường oxy và pH tại hang lao, đại thực bào, ổ bã đậu và tổn thương xơ vôi để giải thích nguyên lý phối hợp thuốc chống lao.
  • Cập nhật cơ chế gốc tự do từ cầu nối endoperoxid của dẫn xuất Artemisinin/Artesunat và phác đồ điều trị sốt rét kháng thuốc theo chương trình quốc gia.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành Dược: Tài liệu học tập chính khóa bắt buộc cho sinh viên Dược sỹ cao đẳng hệ 3 năm tại các trường cao đẳng y dược, phục vụ học phần Hóa dược – Dược lí III.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học khoa học cơ bản và cơ sở ngành: Hóa vô cơ, Hóa hữu cơ, Hóa phân tích, Vi sinh ký sinh trùng, Giải phẫu - Sinh lý học, cùng các học phần Hóa dược – Dược lý I và II.
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm căn cứ chuẩn hóa giáo án giảng dạy lý thuyết, xây dựng quy trình thao tác chuẩn trong phòng thí nghiệm và thiết kế kịch bản kiểm tra, đánh giá kỹ năng lâm sàng.
• Cán bộ y tế và tự học: Tài liệu tham khảo cho dược sĩ làm việc tại nhà thuốc bệnh viện, cơ sở kinh doanh dược phẩm cần tra cứu cấu trúc, quy cách bào chế, liều lượng, tương tác thuốc và các lưu ý an toàn khi sử dụng thuốc trên đối tượng đặc biệt (phụ nữ mang thai, trẻ em, người thiếu men G6PD, suy giảm chức năng gan/thận).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng đào tạo nào?

Giáo trình được biên soạn riêng cho chương trình đào tạo Dược sỹ cao đẳng hệ chính quy 3 năm, phù hợp với khung đào tạo của Bộ Y tế và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp khối ngành chăm sóc sức khỏe.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận học phần?

Sinh viên cần nắm vững cấu trúc hóa hữu cơ, các kỹ thuật hóa phân tích định tính - định lượng, sinh lý học người và kiến thức dược lý đại cương để hiểu rõ cơ chế tương tác thuốc và giải thích các phản ứng hóa học trong bài học.

3. Điểm khác biệt trong cấu trúc bài giảng của giáo trình này là gì?

Mỗi bài học được thiết kế tích hợp 3 hợp phần: lý thuyết cấu trúc hóa dược - dược lý, bảng kiểm quy trình thí nghiệm định tính thực tế và bài tập đóng vai thực hành tư vấn dược khoa cho bệnh nhân.

4. Làm thế nào để tự học và thực hành hiệu quả theo giáo trình?

Người học cần đối chiếu lý thuyết cơ chế với các bảng phân loại thuốc, đọc kỹ bảng kiểm thực hành trước khi vào phòng lab để thực hiện chính xác các phản ứng hóa học, đồng thời chủ động luyện tập các kịch bản giao tiếp theo nhóm.

5. Giáo trình có các công cụ đánh giá và tài liệu phụ trợ nào đi kèm?

Giáo trình bao gồm hệ thống mục tiêu học tập rõ ràng đầu mỗi bài, bảng kiểm định tính có tiêu chí đánh giá cụ thể, 2 bài kiểm tra định kỳ trong chương trình 92 giờ, phần hướng dẫn sinh viên tự học (trang 138) và hệ thống phụ lục tra cứu (trang 139).

---

Kết luận

Giáo trình Hóa dược – Dược lí III của Trường Cao đẳng Y tế Bắc Ninh cung cấp hệ thống kiến thức chuẩn xác, kết hợp đồng bộ giữa cơ sở hóa học phân tử và dược lý trị liệu của 11 nhóm thuốc chuyên khoa. Lộ trình học tập được thiết kế xuyên suốt từ hiểu rõ cấu trúc lý hóa, cơ chế dược lực học đến rèn luyện kỹ năng kiểm nghiệm phòng thí nghiệm và hướng dẫn sử dụng thuốc trên mô hình tình huống. Phần hướng dẫn tự học và phụ lục ở cuối tài liệu đóng vai trò bổ trợ quan trọng, hỗ trợ người học tra cứu và hoàn thiện các chuẩn đầu ra chuyên môn của ngành Dược.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: THUỐC KHÁNG SINH BÀI 1. ĐẠI CƯƠNG MỤC TIÊU Sau khi học xong bài này, sinh viên có khả năng: 1. Nêu được định nghĩa kháng sinh, tác dụng kìm khuẩn và diệt khuẩn. Trình bày được những nguyên tắc sử dụng kháng sinh an toàn và hợp lý.

Phân tích được những nguyên nhân gây thất bại trong việc dùng kháng sinh và cách khắc phục. Rèn luyện năng lực tư duy, kỹ năng làm việc nhóm, tra cứu tài liệu để phục vụ cho công việc trong tương lai. Định nghĩa Kỷ nguyên hiện đại của hóa trị liệu kháng khuẩn được bắt đầu từ việc tìm ra sulfonamid (Domagk, 1936), "Thời kỳ vàng son" của kháng sinh bắt đầu từ khi sản xuất penicilin để dùng trong lâm sàng (1941). Khi đó, "kháng sinh được coi là những chất do vi sinh vật tiết ra (vi khuẩn, vi nấm), có khả năng kìm hãm sự phát triển của vi sinh vật khác".

Về sau, với sự phát triển của khoa học, người ta đã - Có thể tổng hợp, bán tổng hợp các kháng sinh tự nhiên (cloramphenicol). - Tổng hợp nhân tạo các chất có tính kháng sinh: sulfamid, quinolon. - Chiết xuất từ vi sinh vật những chất diệt được tế bào ung thư (actinomycin). Vì thế định nghĩa kháng sinh đã được thay đổi: "Kháng sinh là những chất do vi sinh vật tiết ra hoặc những chất hóa học bán tổng hợp, tổng hợp, với nồng độ rất thấp, có khả năng đặc hiệu kìm hãm sự phát triển hoặc diệt được vi khuẩn".

Cơ chế tác dụng của kháng sinh Sơ đồ dưới đây chỉ rõ vị trí và cơ chế tác dụng chính của các kháng sinh trên vi khuẩn: 7 Hình 1. Các kháng sinh ức chế quá trình tổng hợp protein 1. Ức chế tạo cầu peptid (Cloramphenicol) 2. Ngăn cản chuyển động chuyển đoạn của ribosom theo ARNm (Erythromycin) 3.

Ngăn cản sự gắn kết của ARNt vào phức hợp ribosom ARNm (Tetracyclin). Làm thay đổi hình dạng 30S mã hóa trên ARNm nên đọc nhầm (Streptomycin). Vị trí tác dụng của kháng sinh ức chế tổng hợp protein 8 3. Phổ kháng khuẩn Do kháng sinh có tác dụng theo cơ chế đặc hiệu nên mỗi kháng sinh chỉ có tác dụng trên một số chủng vi khuẩn nhất định, gọi là phổ kháng khuẩn của kháng sinh.

Tác dụng trên vi khuẩn Kháng sinh ức chế sự phát triển của vi khuẩn, gọi là kháng sinh kìm khuẩn; kháng sinh huỷ hoại vĩnh viễn được vi khuẩn gọi là kháng sinh diệt khuẩn. Tác dụng kìm khuẩn và diệt khuẩn thường phụ thuộc vào nồng độ. Nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) Nồng độ kìm khuẩn tối thiểu (MIC) Khi tỷ lệ > 4, kháng sinh có tác dụng kìm khuẩn. Khỉ tỷ lệ gần bằng 1, kháng sinh được xếp vào loại diệt khuẩn.

Phân loại Các kháng sinh được phân loại theo cấu trúc hóa học, từ đó chúng có chung một cơ chế tá c dụng và phổ kháng khuẩn tương tự. Mặt khác, trong cùng một họ kháng sinh, tính chất dược động học và sự dung nạp thường khác nhau, và đặc điểm về phổ kháng khuẩn cũng không hoàn toàn giống nhau, vì vậy cũng cần phân biệt các kháng sinh trong cùng một họ Một số họ (hoặc nhóm) kháng sinh chính: - Nhóm β lactam (các penicilin và các cephalosporin) - Nhóm aminosid hay aminoglycosid - Nhóm cloramphenicol - Nhóm tetracyclin - Nhóm macrolid và lincosamid - Nhóm quinolon - Nhóm 5- nitro- imidazol - Nhóm sulfonamid 6. Một số vấn đề về sử dụng kháng sinh 6. Nguyên tắc dùng kháng sinh - Chỉ dùng kháng sinh cho nhiễm khuẩn.

Không dùng cho nhiễm virus (có loại riêng). Dùng càng sớm càng tốt. - Chỉ định theo phổ tác dụng. Nếu nhiễm khuẩn đã xác định, dùng kháng sinh phổ hẹp.

- Dùng đủ liều để đạt được nồng độ đủ và ổn định. Không dùng liều tăng dần. - Dùng đủ thời gian: trên cơ thể nhiễm khuẩn, vi khuẩn ở nhiều giai đoạn khác nhau với kháng sinh. Nếu sau 2 ngày dùng kháng sinh, sốt không giảm, cần thay hoặc phối hợp kháng sinh.

Khi điều trị đã hết sốt, vẫn cần cho thêm kháng sinh 2 - 3 ngày nữa. Nói chung, các nhiễm khuẩn cấp, cho kháng sinh 5 - 7 ngày. Các nhiễm khuẩn đặc biệt, dùng lâu hơn, như: viêm nội tâm mạc Osler, nhiễm khuẩn tiết niệu (viêm bể thận): 2 - 4 tuần; viêm tuyến nhiếp hộ: 2 tháng; nhiễm khuẩn khớp háng: 3 - 6 tháng; nhiễm lao: 9 tháng. - Chọn thuốc theo dược động học (hấp thu, phân phối, chuyển hóa, thải trừ) phụ thuộc vào nơi nhiễm khuẩn và tình trạng bệnh nhân.

9 - Cần phối hợp với biện pháp điều trị khác: khi nhiễm khuẩn có ổ mủ, hoại tử mô, vật lạ (sỏi) thì cho kháng sinh phải kèm theo thông mủ, phẫu thuật. Những nguyên nhân thất bại trong việc dùng kháng sinh - Chọn kháng sinh không đúng phổ tác dụng. - Kháng sinh không đạt được tới ngưỡng tác dụng tại ổ nhiễm khuẩn, do liều lượng không hợp lý, do dược động học không thích hợp, do tương tác thuốc làm giảm tác dụng của kháng sinh. - Do vi khuẩn đã kháng thuốc.

Cần thay kháng sinh khác hoặc phối hợp kháng sinh. Vi khuẩn kháng kháng sinh - Kháng tự nhiên: vi khuẩn đã có tính kháng từ trước khi tiếp xúc với kháng sinh, như sản xuất β lactamase, cấu trúc của thành vi khuẩn không thấm với kháng sinh. - Kháng mắc phải: vi khuẩn đang nhậy cảm với kháng sinh, sau một thời gian tiếp xúc, trở thành không nhậy cảm nữa, do: + Đột biến hoặc kháng qua nhiễm sắc thể. Mọi vi khuẩn đều có "protein đích" để gắn với kháng sinh cụ thể tại ribosom, DNA gyrase, RNA polymerase.

Do đột biến, các "protein đích" đã thay đổi, không gắn kháng sinh nữa. + Kháng qua plasmid: có nhiều dạng. Thường là sản xuất các enzym làm bất hoạt kháng sinh, hoặc giảm ái lực của kháng sinh với "protein đích", hoặc thay đổi đường chuyển hóa. Vi khuẩn kháng kháng sinh có thể phát triển sự kháng chéo với kháng sinh trong cùng họ.

Qua plasmid có thể kháng nhiều loại kháng sinh một lúc. Người lần đầu nếu nhiễm vi khuẩn đã kháng kháng sinh, mặc dầu chưa dùng kháng sinh bao giờ đã có kháng kháng sinh ngay. Loại kháng mắc phải thường là do dùng kháng sinh không đúng liều hoặc lạm dụng thuốc, đang gây một trở ngại rất lớn cho việc điều trị. Phối hợp kháng sinh - Nhiễm 2 hoặc nhiều vi khuẩn một lúc - Nhiễm khuẩn nặng mà nguyên nhân chưa rõ - Sử dụng tác dụng hiệp đồng làm tăng hoạt tính kháng sinh trong một số nhiễm khuẩn đặc biệt: + Viêm nội tâm mạc: penicilin + streptomycin + Trimethoprim + sulfamethoxazol + Kháng sinh β lactam + chất ức chế lactamase 7.

Phòng ngừa xuất hiện vi khuẩn kháng kháng sinh. - Chỉ phối hợp kháng sinh cho một số ít các trường hợp nhiễm khuẩn trong bệnh viện như cầu khuẩn ruột, một số trực khuẩn gram (-) (trực khuẩn mủ xanh, trực khuẩn một loại Serratia, Enterobacter, Citrobacter…). - Nhược điểm của phối hợp kháng sinh Khi thầy thuốc không hiểu rõ và phối hợp không đúng sẽ: + Dễ gây kháng do sự chọn lựa của vi khuẩn + Tăng độc tính của kháng sinh 10 + Hiệp đồng đối kháng + Giá thành điều trị cao Nói chung, nên hạn chế phối hợp vì đã có kháng sinh phổ rộng. NHÓM KHÁNG SINH β LACTAM MỤC TIÊU Sau khi học xong bài này, sinh viên có khả năng: 1.

Phân loại được 4 nhóm kháng sinh β-lactamse theo cấu trúc hóa học. Trình bày được tác dụng, chỉ định, liều dung, cách dùng của các thuốc trong bài. Hướng dẫn sử dụng thuốc kháng sinh β-lactam đúng cách cho bệnh nhân giả định tại phòng thực hành. Rèn luyện năng lực tư duy, kỹ năng làm việc nhóm, tra cứu tài liệu để phục vụ cho công việc trong tương lai.

Đặc điểm Về cấu trúc đều có vòng β-lactam. Hai nhóm lớn của kháng sinh này là penicillin (công thức I) và cephalosporin (công thức II): Về cơ chế đều gắn với transpeptidase (hay PBP: Penicilin Binding Protein), enzym xúc tác cho sự nối peptidoglycan để tạo vách vi khuẩn. Vách vi khuẩn là bộ phận rất quan trọng để đảm bảo sự tồn tại và phát triển. Thành phần đảm bảo cho tính bền vững cơ học của vách là mạng lưới peptidoglycan, gồm các chuỗi glycan nối chéo với nhau bằng chuỗi peptid.

Khoảng 30 enzym của vi khuẩn tham gia tổng hợp peptidoglycan, trong đó có transpeptidase (hay PBP). Các β-lactam và kháng sinh loại glycopeptid (như vancomycin) tạo phức bền vững với transpeptidase, ức chế tạo vách vi khuẩn, làm ly giải hoặc biến dạng vi khuẩn. Vách vi khuẩn gram (+) có mạng lưới peptidoglycan dầy từ 50-100 phân tử, lại ở ngay bề mặt tế bào nên dễ bị tấn công. Còn ở vi khuẩn gram (-) vách chỉ dầy 1 - 2 phân tử nhưng lại được che phủ ở lớp ngoài cùng một vỏ bọc lipopolysaccharid 12 như 1 hàng rào không thấm kháng sinh, muốn có tác dụng, kháng sinh phải khuếch tán được qua ống dẫn của màng ngoài như amoxicilin, một số cephalosporin.

Do vách tế bào của động vật đa bào có cấu trúc khác vách vi khuẩn nên không chịu tác động của β lactam (thuốc hầu như không độc). Tuy nhiên vòng β lactam rất dễ gây dị ứng. Phân loại Các kháng sinh β-lactam được chia thành 4 nhóm dựa theo cấu trúc hóa học - Các penam: vòng A có 5 cạnh bão hòa, gồm các penicilin và các chất phong tỏa lactamase. - Các cephem: vòng A có 6 cạnh không bão hòa, gồm các cephalosporin.

- Các penem: vòng A có 5 cạnh không bão hòa, gồm các imipenem, ertapenem. - Các monobactam: không có vòng A, là kháng sinh có thể tổng hợp như aztreonam. Một số penicilin 3. Penicilin G Là nhóm thuốc tiêu biểu, được tìm ra đầu tiên.

* Nguồn gốc và đặc tính lý hóa Trong sản xuất công nghiệp, lấy từ Penicillium notatum, 1 mL môi trường nuối cấy cho 300 UI; 1 đơn vị quốc tế (UI)= 0,6 µg Na benzylpenicilin hay 1. Penicilin G là dạng bột trắng, vững bền ở nhiệt độ thường, nhưng ở dung dịch nước, phải bảo quản lạnh và chỉ vững bền ở pH 6- 6,5, mất tác dụng nhanh ở pH < 5 và > 7,5. * Phổ kháng khuẩn - Cầu khuẩn Gr (+); liên cầu (nhất là loại β tan huyết), phế cầu và tụ cầu không sản xuất penicilinase. - Cầu khuẩn Gr (-): lậu cầu, màng não cầu.

- Trực khuẩn Gr (+) ái khí (than, subtilis, bạch cầu) và yếm khí (clostridium hoại thư sinh hơi). - Xoắn khuẩn, đặc biệt là xoắn khuẩn giang mai (treponema pallidum). * Dược động học - Hấp thu: bị dịch vị phá huỷ nên không uống được. Tiêm bắp, nồng độ tối đa đạt được sau 15-30 phút, nhưng giảm nhanh (cần tiêm 4h/ lần).000 UI, pic huyết thanh 10 UI/ mL.

- Phân phối: gắn vào protein huyết tương 40-60%. Khó thấm vào xương và não.