CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NỀN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Mã chương: 51014004 - 01 GIỚI THIỆU Trong xã hội hiện nay, nền hành chính nhà nước giữ vai trò hỗ trợ, kích thích phát triển, duy trì và thúc đẩy sự phát triển của xã hội; củng cố và phát triển hệ thống hạ tầng cơ sở, can thiệp vào sự phát triển xã hội qua hệ thống chính sách. MỤC TIÊU Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: - Trình bày được khái niệm quản lý, hành chính, khoa học hành chính, nền hành chính nhà nước; phân tích được các yếu tố cấu thành nền hành chính nhà nước, đặc điểm chủ yếu của nền hành chính nhà nước, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nền hành chính nhà nước. - Nhận biết được hành chính nhà nước trong hệ thống tổ chức quyền lực 9 nhà nước; phân biệt được hành chính và khoa học hành chính. - Ủng hộ sự quản lý của nhà nước bằng pháp luật và theo pháp luật; tôn trọng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam.
Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý Quản lý là hoạt động không thể thiếu trong hoạt động của nhà nước. Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng, có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý để chỉ huy, điều khiển, liên kết các yếu tố tham gia vào hoạt động thành một chỉnh thể thống nhất, điều hoà hoạt động của các khâu một cách hợp quy luật nhằm đạt đến mục tiêu xác định trong điều kiện biến động của môi trường (1). Như vậy, cốt lõi của khái niệm quản lý, đó là trả lời câu hỏi: Ai quản lý? (chủ thể quản lý), Quản lý ai? Quản lý cái gì? (khách thể quản lý), Quản lý như thế nào? (phương thức quản lý), Quản lý bằng cái gì? (công cụ quản lý), Quản lý để làm gì? (mục tiêu quản lý).
Hành chính Hành chính theo nghĩa rộng là chỉ những hoạt động, những tiến trình chủ yếu có liên quan đến những biện pháp để thực thi các mục tiêu, nhiệm vụ đã được xác định trước. Ví dụ: mục tiêu phát triển nông nghiệp là sử dụng triệt để các loại đất đai, đặc biệt là đồi núi trọc, Chính phủ đề ra mục tiêu trồng rừng phủ xanh đồi trọc, giao đất, giao rừng cho nhân dân. Để đạt mục tiêu đó, Chính phủ thực hiện các biện pháp như giao đất, giao rừng cho nhân dân, cho vay vốn. và những hoạt động đó là các hoạt động hành chính, chỉ có cơ quan nhà nước mới thực hiện được (1).
Theo nghĩa hẹp, hành chính là những hoạt động quản lý các công việc của nhà nước và như vậy, hành chính xuất hiện cùng với sự xuất hiện của nhà nước. Khi nhà nước ra đời thì cũng xuất hiện ngay hoạt động hành chính, nó cũng tồn 10 tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của nhà nước (1). Quản lý và hành chính là những hoạt động thực tiễn, nó mang tính quy luật, do đó nó là một khoa học. Mặt khác, hành chính còn được coi là một nghệ thuật, bởi vì đối tượng của quản lý hành chính là mọi công dân không phân biệt trình độ, không phân biệt về chức vụ cũng như không phân biệt về các lĩnh vực hoạt động của công dân đó.
Mối quan hệ giữa hành chính với các phạm trù có liên quan trong nền hành chính 1. Hành chính và tổ chức Hành chính liên quan đến việc ra các quyết định và hướng dẫn các tổ chức, các cá nhân để đạt được mục tiêu mà các quyết định hành chính đó đề cập đến. Ví dụ: Uỷ ban nhân Hà Nội ra quyết định được thể hiện trong kế hoạch phát triển thành phố đến năm 2020 thu nhập đầu người phải đạt 1.500 USD/năm; để đạt được mục tiêu đó, Uỷ ban nhân dân phải có kế hoạch, hướng dẫn để các tổ chức, cá nhân tham gia đẩy mạnh sản xuất, tăng thu nhập. Hành chính và chính trị Hành chính là để thực thi chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Nhà nước thiết lập ra nhằm thực hiện mục tiêu chính trị của quốc gia đó. Như vậy nền hành chính của một quốc gia được xây dựng nên chính là để thực hiện nhiệm vụ chính trị của quốc gia. Nhà nước là một tổ chức công quyền nắm pháp quyền, và đó là công cụ có tính chất cưỡng bức. Nhà nước đại diện cho lợi ích của toàn xã hội, bảo vệ lợi ích của xã hội và lợi ích chính đáng của công dân.
Như vậy, nền hành chính của bất kỳ quốc gia nào cũng đều phục vụ mục tiêu chính trị của quốc gia đó thông qua bộ máy nhà nước, và nó tồn tại qua các thời kỳ tương đối độc lập. Hành chính và pháp luật Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật thông qua hệ thống các cơ quan hành chính được thiết lập ra. Các quốc gia hiện nay cơ bản đều theo xu hướng 11 phát triển chung là xây dựng nhà nước pháp quyền, tức là một nhà nước được điều hành, chỉ huy bằng một hệ thống pháp luật thống nhất, và hệ thống pháp luật này được các cơ quan hành chính nhà nước cụ thể hoá bằng những quy phạm dưới luật và bằng các thủ tục hành chính cụ thể. Ví dụ: thực hiện Luật Quốc tịch thì hành chính phải quy định đăng ký hộ khẩu thường trú, phải có các công đoạn xác minh về con người, nhà ở.
Hành chính còn mang tính thuyết phục, giáo dục, động viên và tổ chức quần chúng thực hiện pháp luật bởi vì pháp luật chỉ được thực hiện nghiêm khi người dân hiểu và nó phải hợp lý. Hành chính và kinh tế Hành chính thuộc về thượng tầng kiến trúc, trong khi đó kinh tế là hạ tầng cơ sở. Do đó nó có mối quan hệ rất mật thiết với nhau. Kinh tế chỉ có thể phát triển trong điều kiện môi trường pháp lý thuận lợi.
Môi trường pháp lý đó chính là những quyết định hành chính. Ví dụ: để phát triển kinh tế nước ta, nhà nước phải ban hành hàng loạt các đạo luật như Luật Đầu tư, Liên doanh, luật Thuế. do đó đã làm nảy sinh hàng loạt các văn bản hành chính hướng dẫn thi hành. Hành chính giữ vai trò điều phối, ảnh hưởng và tác động đến toàn bộ nền kinh tế quốc dân.
Ví dụ: với mỗi quốc gia phải có cơ cấu kinh tế phát triển thuận lợi giữa các vùng, miền, các ngành. Do đó, vai trò của nhà nước là điều tiết, chứ không để tự phát sẽ làm mất cân đối chung của quốc gia, mới đảm bảo được sự phát triển hài hoà. Hành chính và xã hội Nhà nước là một sản phẩm của xã hội, trong khi đó hành chính là một sản phẩm của nhà nước, như vậy, hành chính thực chất cũng là một sản phẩm của xã hội. Nhưng trong mỗi chế độ xã hội nhất định, có những thiết chế tổ chức hành chính riêng, và nó chịu ảnh hưởng nhiều của thiết chế xã hội đó.
Ví dụ: xã hội phong kiến có tổ chức hành chính khác với xã hội tư bản chủ nghĩa. Khoa học hành chính - Khái niệm: Hành chính học là một khoa học nghiên cứu các quy luật quản lý có hiệu quả những công việc xã hội của các tổ chức hành chính nhà nước (1). - Đối tượng của khoa học hành chính: + Là việc quản lý toàn bộ đời sống xã hội. + Những quy luật vận hành khách quan trong hoạt động quản lý của bộ máy nhà nước.
Ví dụ: quản lý buôn bán tại các cửa khẩu, nếu không quản lý tốt thì hàng hoá từ bên ngoài vào sẽ tác động vào nền kinh tế trong nước, hơn nữa nếu không quản lý chặt sẽ gây thất thu thuế cho ngân sách nhà nước, cho nên quản lý nhà nước ở đây phải trên nhiều lĩnh vực. Nền hành chính nhà nước 2. Khái niệm nền hành chính nhà nước Nền hành chính nhà nước có thể hiểu là một hệ thống tổ chức và thể chế thực hiện chức năng quản lý và phục vụ xã hội. Nền hành chính nhà nước bao gồm các yếu tố: hệ thống thể chế hành chính nhà nước, hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước, đội ngũ nhân sự làm việc trong các cơ quan hành chính nhà nước và các nguồn lực vật chất cần thiết bảo đảm cho việc thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước của các cơ quan nhà nước (1).
Nền hành chính của một quốc gia là một thể thống nhất, một cấu trúc để thực thi pháp luật, đưa pháp luật vào quản lý đời sống xã hội, do đó, các yếu tố cấu thành nền hành chính nhà nước có một mối liên hệ gắn bó hữu cơ, không thể tách rời và có ảnh hưởng lẫn nhau. Các yếu tố cấu thành nền hành chính nhà nước 2. Hệ thống thể chế hành chính nhà nước Theo nghĩa rộng: hệ thống thể chế hành chính nhà nước là một cấu trúc tổng thể của các yếu tố tiến hành hoạt động của một tổ chức bao gồm cả tổ chức 13 bộ máy với những quy định cụ thể về nhiệm vụ, quyền hạn, quy tắc hoạt động buộc các thành viên trong tổ chức phải chấp hành và thậm chí cả hoạt động của các thành viên của tổ chức. Như vậy, thể chế hành chính nhà nước bao gồm trong đó cả hệ thống cơ quan nhà nước và cơ chế hoạt động của các cơ quan này.
Theo nghĩa hẹp: hệ thống thể chế hành chính nhà nước là toàn bộ các quy định, quy tắc do nhà nước ban hành để tạo khuôn khổ pháp lý cho tổ chức và hoạt động của các chủ thể quản lý hành chính nhà nước, và tạo khuôn khổ pháp lý cho các chủ thể hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với xã hội. Theo nghĩa hẹp, thể chế hành chính nhà nước bao gồm: - Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý hành chính nhà nước trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng, ngoại giao. - Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của bộ máy hành chính nhà nước từ Trung ương đến cơ sở; hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật quy định chế độ công vụ và công chức nhà nước.