Giáo Trình Dung Sai Đo Lường Kỹ Thuật Nghề Cắt Gọt Kim Loại Trình Độ Trung Cấp - Cao Đẳng Nghề

Giáo trình dung sai đo lường kỹ thuật nghề cắt gọt kim loại trình độ trung cấp cao đẳng nghề cung cấp kiến thức chuyên sâu và ứng dụng thực tiễn.

• Người hướng dẫn: Lê Văn Hùng
• Trường học: Trường Cao Đẳng Nghề Kỹ Thuật Công Nghệ
• Chuyên ngành: Cắt Gọt Kim Loại
• Đề tài: Giáo Trình Dung Sai Đo Lường Kỹ Thuật Cắt Gọt Kim Loại
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• I. Khái niệm cơ bản về dung sai lắp ghép
• II. Dung sai lắp ghép các bề mặt trơn
• III. Cách sử dụng các hình thức lắp ghép
• IV. Dung sai hình dạng và vị trí của các bề mặt, nhám bề mặt
• V. Dung sai góc – dung sai kích thước, hình dạng và vị trí bề mặt không chỉ dẫn
• VI. Dung sai chi tiết điển hình
• VII. Chuỗi kích thước
• 7.1. Khái niệm cơ bản
• 7.2. Giải chuỗi kích thước
• 7.3. Bài tập
• VIII. Cơ sở đo lường kỹ thuật
• IX. Dụng cụ đo có khắc vạch, dụng cụ đo có mặt số
• 9.1. Dụng cụ đo có khắc vạch
• 9.2. Dụng cụ đo có bề mặt số (đồng hồ so)
• 9.3. Bài tập
• X. Calíp
• XI. Dụng cụ đo góc
• 11.1. Đo góc bằng phương pháp đo trực tiếp
• 11.2. Đo góc bằng phương pháp đo gián tiếp

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Dung Sai Đo Lường Kỹ Thuật Cắt Gọt Kim Loại

Giáo trình Dung sai Đo lường Kỹ thuật Cắt gọt Kim loại là tài liệu quan trọng trong đào tạo nghề cơ khí. Nó cung cấp kiến thức cơ bản về dung sai và đo lường, giúp sinh viên hiểu rõ về các tiêu chuẩn và phương pháp trong gia công. Môn học này không chỉ giúp sinh viên nắm vững lý thuyết mà còn áp dụng vào thực tiễn sản xuất.

1.1. Khái niệm về Dung Sai và Đo Lường Kỹ Thuật

Dung sai là phạm vi cho phép của sai số trong gia công. Đo lường kỹ thuật là quá trình xác định kích thước và độ chính xác của sản phẩm. Hai khái niệm này liên quan chặt chẽ với nhau trong ngành cơ khí.

1.2. Vai trò của Giáo Trình trong Đào Tạo Nghề

Giáo trình này đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức cho sinh viên, giúp họ hiểu rõ về các tiêu chuẩn dung sai và cách sử dụng dụng cụ đo lường. Điều này là cần thiết để đảm bảo chất lượng sản phẩm trong ngành cơ khí.

II. Những Thách Thức trong Đo Lường Dung Sai Kỹ Thuật Cắt Gọt Kim Loại

Trong quá trình gia công, việc đảm bảo độ chính xác và dung sai là một thách thức lớn. Các yếu tố như sai số trong quá trình đo lường, chất lượng dụng cụ đo, và kỹ thuật gia công đều ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng. Việc hiểu rõ các thách thức này giúp sinh viên chuẩn bị tốt hơn cho công việc thực tế.

2.1. Sai Số trong Quá Trình Đo Lường

Sai số có thể phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả dụng cụ đo không chính xác và kỹ thuật đo không đúng. Việc nhận diện và giảm thiểu sai số là rất quan trọng trong gia công.

2.2. Ảnh Hưởng của Chất Lượng Dụng Cụ Đo

Chất lượng của dụng cụ đo ảnh hưởng trực tiếp đến độ chính xác của kết quả đo. Sử dụng dụng cụ đo chất lượng cao giúp giảm thiểu sai số và đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn.

III. Phương Pháp Đo Lường Dung Sai Hiệu Quả trong Cắt Gọt Kim Loại

Để đạt được độ chính xác cao trong gia công, việc áp dụng các phương pháp đo lường hiệu quả là rất cần thiết. Các phương pháp này bao gồm sử dụng các dụng cụ đo chính xác và các kỹ thuật đo hiện đại.

3.1. Sử Dụng Dụng Cụ Đo Chính Xác

Dụng cụ đo chính xác như panme, thước kẹp, và đồng hồ so là những công cụ không thể thiếu trong quá trình đo lường dung sai. Việc lựa chọn dụng cụ phù hợp giúp đảm bảo kết quả đo chính xác.

3.2. Kỹ Thuật Đo Hiện Đại

Các kỹ thuật đo hiện đại như đo lường bằng laser và cảm biến điện tử đang ngày càng được áp dụng rộng rãi. Những công nghệ này giúp nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong quá trình đo lường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn của Dung Sai Đo Lường trong Ngành Cơ Khí

Việc áp dụng kiến thức về dung sai và đo lường vào thực tiễn sản xuất là rất quan trọng. Các kỹ sư và công nhân cần nắm vững các tiêu chuẩn dung sai để đảm bảo sản phẩm đạt chất lượng cao.

4.1. Tiêu Chuẩn Dung Sai trong Sản Xuất

Các tiêu chuẩn dung sai được quy định rõ ràng trong các tài liệu kỹ thuật. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn này giúp đảm bảo rằng sản phẩm cuối cùng đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng

Nghiên cứu về dung sai và đo lường đã chỉ ra rằng việc áp dụng đúng các phương pháp đo lường có thể giảm thiểu phế phẩm và nâng cao hiệu quả sản xuất.

V. Kết Luận và Tương Lai của Giáo Trình Dung Sai Đo Lường Kỹ Thuật

Giáo trình Dung sai Đo lường Kỹ thuật Cắt gọt Kim loại không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn giúp sinh viên áp dụng vào thực tiễn. Tương lai của ngành cơ khí phụ thuộc vào việc nâng cao chất lượng đào tạo và áp dụng công nghệ mới.

5.1. Tầm Quan Trọng của Đào Tạo Chất Lượng

Đào tạo chất lượng cao giúp sinh viên nắm vững kiến thức và kỹ năng cần thiết để làm việc trong ngành cơ khí. Điều này là rất quan trọng để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

5.2. Xu Hướng Phát Triển Công Nghệ Đo Lường

Công nghệ đo lường đang phát triển nhanh chóng với nhiều cải tiến mới. Việc cập nhật và áp dụng các công nghệ mới sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác trong sản xuất.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

• Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo: Giáo trình Dung sai – Đo lường kỹ thuật (Mã môn học: MH CG 09) do Tổ môn Dung sai lắp ghép thuộc Trường Cao đẳng Nghề Kỹ thuật Công nghệ biên soạn (Chủ biên: Lê Văn Hùng, xuất bản năm 2021). Môn học được bố trí giảng dạy vào năm thứ nhất của chương trình đào tạo nghề Cắt gọt kim loại ở trình độ Trung cấp và Cao đẳng nghề. Đây là môn học kỹ thuật cơ sở bắt buộc, cung cấp kiến thức nền tảng trước khi người học tiếp cận các mô đun chuyên môn nghề.
• Mục tiêu học tập (Learning Outcomes): Giáo trình trang bị cho người học khả năng: trình bày bản chất của tính lắp lẫn trong ngành cơ khí; giải thích và áp dụng hệ thống dung sai lắp ghép theo tiêu chuẩn TCVN 2244:1991 và TCVN 2245-99; tính toán, tra bảng xác định sai lệch giới hạn kích thước, dung sai hình dạng, vị trí bề mặt và độ nhám; ghi đúng ký hiệu quy chuẩn trên bản vẽ chi tiết và bản vẽ lắp; thiết lập và giải bài toán chuỗi kích thước; đồng thời nắm vững phương pháp sử dụng, bảo quản các loại dụng cụ đo cơ khí thông dụng.
• Cấu trúc và cách tiếp cận: Chương trình có tổng thời lượng 45 giờ (gồm 35 giờ lý thuyết, 6 giờ thực hành/thảo luận/bài tập, 4 giờ kiểm tra và thi kết thúc môn). Nội dung được cấu trúc tuần tự gồm 11 chương, tiếp cận từ khái niệm lý thuyết cơ bản, phương pháp tính toán giải tích, biểu diễn hình học trên sơ đồ sai lệch, cho đến tra cứu bảng tiêu chuẩn và kỹ thuật đo lường thực tế.
• Điểm đặc sắc của giáo trình: Tài liệu hệ thống hóa các công thức tính toán độ hở, độ dôi, dung sai lắp ghép và tích hợp hệ thống bảng tra số liệu tiêu chuẩn quốc gia đến phạm vi 500 mm, gắn kèm các ví dụ tính toán số học cụ thể và bài tập đánh giá sản phẩm sau gia công.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

• Chương I: Khái niệm cơ bản về dung sai lắp ghép (5 giờ lý thuyết): Khái niệm tính lắp lẫn hoàn toàn và không hoàn toàn; ý nghĩa kinh tế - kỹ thuật của tính lắp lẫn; kích thước danh nghĩa ($D_N, d_N$), kích thước thực ($D_{th}, d_{th}$), kích thước giới hạn ($D_{\max}, D_{\min}, d_{\max}, d_{\min}$); sai lệch giới hạn trên ($ES, es$), sai lệch giới hạn dưới ($EI, ei$); trị số dung sai ($T_D, T_d$); phân loại ba nhóm lắp ghép gồm lắp ghép có độ hở ($S$), lắp ghép có độ dôi ($N$), lắp ghép trung gian ($S/N$); quy ước thiết lập sơ đồ phân bố miền dung sai trên trục tọa độ $\mu\text{m}$.
• Chương II: Dung sai lắp ghép các bề mặt trơn (5 giờ: 3 lý thuyết, 2 bài tập): Khái niệm hệ thống lỗ cơ bản (sai lệch giới hạn dưới $EI = 0$, ký hiệu miền $H$) và hệ thống trục cơ bản (sai lệch giới hạn trên $es = 0$, ký hiệu miền $h$); 20 cấp chính xác tiêu chuẩn (từ IT01, IT0 đến IT18) tính theo công thức $IT = a \cdot i$; phân nhóm khoảng kích thước danh nghĩa đến 500 mm; 28 dãy sai lệch cơ bản đối với lỗ (chữ in hoa $A \div ZC$) và trục (chữ thường $a \div zc$); quy tắc ghi dung sai trên bản vẽ chi tiết và bản vẽ lắp.
• Chương III: Cách sử dụng các hình thức lắp ghép (2 giờ lý thuyết): Phân tích ký hiệu và công dụng của các kiểu lắp tiêu chuẩn: kiểu lắp chặt ($H/p \div H/z$), kiểu lắp lỏng ($H/a \div H/h$), kiểu lắp trung gian ($H/js \div H/n$); phân tích cơ sở công nghệ và hiệu quả kinh tế khi lựa chọn hệ thống lỗ hay hệ thống trục trong thiết kế cơ khí.
• Chương IV: Dung sai hình dạng, vị trí của các bề mặt và nhám bề mặt (6 giờ: 4 lý thuyết, 1 bài tập, 1 kiểm tra): Nguyên nhân gây sai số gia công; sai số hình dạng hình học; sai số vị trí tương quan giữa các bề mặt; các chỉ tiêu đánh giá độ nhám bề mặt ($Ra, Rz$).
• Chương V: Dung sai góc – Dung sai kích thước, hình dạng và vị trí bề mặt không chỉ dẫn (2 giờ lý thuyết): Quy định sai số góc và các tiêu chuẩn dung sai không chỉ dẫn trên bản vẽ thiết kế.
• Chương VI: Dung sai chi tiết điển hình (2 giờ lý thuyết): Tiêu chuẩn hóa dung sai mối ghép ren, mối ghép then và then hoa, dung sai lắp ghép ổ lăn.
• Chương VII: Chuỗi kích thước (4 giờ: 3 lý thuyết, 1 bài tập): Định nghĩa khâu thành phần, khâu khép kín; các phương pháp giải bài toán chuỗi kích thước đường thẳng nhằm xác định dung sai tích lũy trong cụm máy.
• Chương VIII đến XI: Đo lường kỹ thuật (15 giờ): Cơ sở kỹ thuật đo lường (Chương VIII); cấu tạo, nguyên lý đọc và phương pháp sử dụng dụng cụ đo có khắc vạch như thước cặp, panme và dụng cụ có mặt số như đồng hồ so (Chương IX); kiểm tra kích thước bằng Calíp trục và Calíp hàm (Chương X); phương pháp đo góc trực tiếp và gián tiếp (Chương XI).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết tính đổi lẫn trong cơ khí chế tạo: Nguyên lý chế tạo chi tiết độc lập không phụ thuộc vào địa điểm gia công, cho phép thay thế trực tiếp mà không cần sửa chữa bổ sung, hỗ trợ chuyên môn hóa và sản xuất hàng loạt quy mô lớn.
• Hệ thống tiêu chuẩn hóa quốc gia và quốc tế: Nội dung xây dựng dựa trên tiêu chuẩn TCVN 2244:1991 và TCVN 2245-99, hoàn toàn tương thích với hệ thống tiêu chuẩn quốc tế ISO 286-1:1998.
• Mô hình tính toán giải tích dung sai và mối ghép:
  • Dung sai kích thước: $T_D = D_{\max} - D_{\min} = ES - EI$; $T_d = d_{\max} - d_{\min} = es - ei$.
  • Lắp ghép có độ hở: $S_{\max} = ES - ei$; $S_{\min} = EI - es$; $T_S = T_D + T_d$.
  • Lắp ghép có độ dôi: $N_{\max} = es - EI$; $N_{\min} = ei - ES$; $T_N = T_D + T_d$.
  • Lắp ghép trung gian: $T_{SN} = S_{\max} + N_{\max} = T_D + T_d$.
• Quy chuẩn đơn vị dung sai: Công thức xác định đơn vị dung sai $i = 0{,}45\sqrt[3]{D} + 0{,}001D$ áp dụng cho các kích thước danh nghĩa $D \le 500\text{ mm}$.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Đọc và hiểu các ký hiệu quy chuẩn trên bản vẽ cơ khí (như $\Phi 40H7/f7$, $\Phi 52H8/e8$, $\Phi 68H7/n6$); tra bảng xác định trị số sai lệch giới hạn ($ES, EI, es, ei$) tính bằng micromet ($\mu\text{m}$); vẽ sơ đồ phân bố miền dung sai so với đường không ($0$).
• Kỹ năng phân tích: Đánh giá tính hợp lệ của sản phẩm sau gia công dựa trên điều kiện kích thước thực ($D_{\max} \ge D_{th} \ge D_{\min}$ hoặc $d_{\max} \ge d_{th} \ge d_{\min}$); phân tích các nguyên nhân gây sai số và lựa chọn kiểu lắp ưu tiên theo tiêu chuẩn kết cấu kỹ thuật.
• Kỹ năng thực hành đo lường: Thao tác sử dụng, bảo dưỡng các loại dụng cụ đo kiểm kích thước thẳng, đường kính, góc, độ đảo hình học bằng thước cặp, panme, đồng hồ so, dưỡng kiểm và calíp.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giáo trình kết hợp giảng dạy lý thuyết cơ sở với thực hành giải toán kỹ thuật và ứng dụng trực quan. Lý thuyết được minh họa qua sơ đồ phân bố sai lệch, các công thức giải tích được gắn liền với quy trình tra cứu bảng biểu định mức.
• Hệ thống bài tập và ví dụ tính toán: Mỗi chủ đề đều tích hợp các ví dụ mẫu có lời giải chi tiết và bài tập tự giải dạng số liệu định lượng:
  • Ví dụ xác định kích thước danh nghĩa theo dãy số tiêu chuẩn ($Ra5, Ra10$).
  • Tính toán sai lệch giới hạn và đánh giá kích thước thực của các chi tiết trục/lỗ (ví dụ: $\Phi 60^{+0.05}{-0.03}$, $\Phi 30^{+0.04}{+0.01}$, $\Phi 35^{+0.053}_{+0.020}$).
  • Bài toán tính toán độ hở, độ dôi giới hạn và dung sai lắp ghép cho các cặp ghép cụ thể trong hệ thống lỗ cơ bản và hệ thống trục cơ bản (ví dụ: $\Phi 40H7/f7$, $\Phi 35H7/g6$, $\Phi 68H7/p6$).
• Thực hành đo lường và phương pháp đánh giá: Quá trình đào tạo bố trí các buổi thực hành đọc dụng cụ đo khắc vạch, đồng hồ so và phương pháp đo kiểm sản phẩm cơ khí. Đánh giá kết quả người học bao gồm: kiểm tra định kỳ lần 1 (Chương 1 đến 4), kiểm tra định kỳ lần 2 (Chương 5 đến 9), và bài thi kết thúc môn học kéo dài 2 giờ bao gồm cả phần lý thuyết và bài tập giải tích.
• Hướng dẫn tự học: Người học được yêu cầu nắm chắc các bước tra cứu bảng số liệu tại phần Phụ lục 1 (Bảng sai lệch giới hạn kích thước lỗ và trục đến 500 mm), luyện tập phương pháp dựng biểu đồ phân bố miền dung sai và hoàn thành hệ thống câu hỏi ôn tập định kỳ sau mỗi chương.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Hệ thống tiêu chuẩn hóa đồng bộ: Giáo trình biên soạn năm 2021 dựa trên chương trình khung quốc gia nghề Cơ khí, cập nhật toàn bộ quy chuẩn tính toán và ký hiệu theo TCVN 2244:1991, TCVN 2245-99 trên cơ sở tiêu chuẩn quốc tế ISO 286-1:1998.
• Tích hợp bảng tra số liệu đầy đủ: Cung cấp chi tiết bảng dãy kích thước thẳng tiêu chuẩn ($Ra5 \div Ra40$), bảng trị số dung sai tiêu chuẩn cho 20 cấp chính xác (từ IT01 đến IT18) đối với dải kích thước từ 1 đến 500 mm, bảng phân khoảng kích thước chính/trung gian và bảng sai lệch cơ bản của trục và lỗ.
• Gắn kết trực tiếp với các ứng dụng công nghiệp thực tế:
  • Giải thích lựa chọn kiểu lắp chặt ($H7/p6, H7/r6, H7/u6$) cho các mối ghép truyền mô men xoắn nhỏ, áo xi lanh máy bơm, bạc ổ trượt máy ép lệch tâm, bánh xe tàu hỏa gắn trên trục toa xe.
  • Lựa chọn kiểu lắp lỏng ($H7/h6, H7/g6, H7/f7, H7/e7, H9/d9$) cho cán piston bạc dẫn hướng, trục chính máy công cụ chính xác, ổ trượt hộp giảm tốc, trục tuabin máy phát điện, trục máy cán hoặc máy nghiền bi.
  • Lựa chọn kiểu lắp trung gian ($H7/js6, H7/k6, H7/n6$) cho mối ghép then với bánh răng hộp tốc độ, vô lăng, đầu biên động cơ và bánh răng máy búa hơi.
• Cơ sở phân tích tính kinh tế trong gia công: Nêu rõ lý do kỹ thuật và kinh tế của việc ưu tiên áp dụng hệ thống lỗ cơ bản (do dụng cụ gia công lỗ chính xác như mũi khoét, doa, chuốt có chi phí cao và kích thước cố định) so với trường hợp bắt buộc dùng hệ thống trục cơ bản (như sử dụng phôi thép cán sẵn, hoặc chế tạo các cụm chi tiết cơ khí chính xác kích thước nhỏ).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Trình độ và chuyên ngành đào tạo: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho học sinh, sinh viên năm thứ nhất trình độ Trung cấp và Cao đẳng nghề thuộc ngành Cắt gọt kim loại, Công nghệ kỹ thuật cơ khí, Chế tạo máy và Cơ khí sửa chữa.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về môn Vẽ kỹ thuật cơ khí (đọc hiểu các hình biểu diễn, mặt cắt, hình chiếu) và kiến thức Toán học phổ thông (đại số cơ bản, giải bất đẳng thức và hệ phương trình bậc nhất).
• Giảng viên và cán bộ giảng dạy: Tài liệu được dùng làm giáo trình giảng dạy chính thức cho môn học MH CG 09, cung cấp kế hoạch phân bổ giờ học, cấu trúc bài giảng lý thuyết, ngân hàng bài tập ví dụ và định dạng đề thi kiểm tra.
• Kỹ thuật viên và công nhân tự nghiên cứu: Tài liệu là nguồn tra cứu quy chuẩn cho công nhân cơ khí, thợ tiện, thợ phay, kỹ thuật viên kiểm soát chất lượng (KCS/QC) tại các nhà máy chế tạo cơ khí khi cần tra bảng dung sai, kiểm tra kích thước bản vẽ hoặc sử dụng dụng cụ đo kiểm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được thiết kế dành cho đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế cho học sinh, sinh viên trình độ Trung cấp và Cao đẳng nghề ngành Cắt gọt kim loại và các khối ngành Cơ khí theo chương trình khung quốc gia.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học môn này?

Người học cần hoàn thành nội dung môn Vẽ kỹ thuật để nhận diện bản vẽ chi tiết, bản vẽ lắp, cùng với kỹ năng tính toán toán học cơ bản để thực hiện các phép tính đại số và xử lý số liệu đo.

3. Giáo trình này tuân theo những hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật nào?

Giáo trình tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật của Việt Nam gồm TCVN 2244:1991, TCVN 2245-99 và tương thích hoàn toàn với tiêu chuẩn quốc tế ISO 286-1:1998 về hệ thống dung sai lắp ghép bề mặt trơn.

4. Làm thế nào để học tập và giải bài tập dung sai hiệu quả?

Người học cần kết hợp việc ghi nhớ công thức toán học với kỹ năng dựng sơ đồ phân bố miền dung sai so với đường không ($0$), đồng thời thường xuyên thực hành tra cứu các bảng sai lệch cơ bản và cấp chính xác tại phần Phụ lục của giáo trình.

5. Giáo trình có tích hợp dữ liệu tra cứu kỹ thuật kèm theo không?

Có. Giáo trình tích hợp toàn bộ các bảng dãy kích thước thẳng tiêu chuẩn ($Ra$), bảng giá trị dung sai tiêu chuẩn cho 20 cấp chính xác (IT01 đến IT18), và bảng giá trị các sai lệch cơ bản đối với trục và lỗ trong phạm vi kích thước đến 500 mm.

---

Kết luận

• Giá trị cốt lõi của giáo trình: Cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện, chuẩn hóa và chính xác về lý thuyết tính lắp lẫn, phương pháp tính toán dung sai lắp ghép và quy trình đo lường kiểm tra kích thước trong ngành cơ khí chế tạo máy.
• Lộ trình học tập đề xuất: Tiếp cận tuần tự từ lý thuyết sai lệch và phân loại lắp ghép (Chương I - III) $\rightarrow$ quy chuẩn dung sai hình học, độ nhám và chuỗi kích thước (Chương IV - VII) $\rightarrow$ nắm vững nguyên lý và thao tác các dụng cụ đo lường chuyên dụng trong xưởng cơ khí (Chương VIII - XI).
• Tài liệu quy chuẩn tham khảo bổ trợ: Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 2244:1991, TCVN 2245-99, Tiêu chuẩn quốc tế ISO 286-1:1998 và các tài liệu chuyên ngành về Sổ tay công nghệ chế tạo máy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 : KHÁI NIỆM VỀ DUNG SAI LẮP GHÉP Mã chương: MHCG 09 - 01 Giới thiệu: Trong cơ khí chế tạo, một bộ phận máy hoặc máy được tạo thành bởi hai hoặc nhiều chi tiêt lắp ghép. Vì vậy để chế tạo các chi tiết lắp ghép chính xác, tránh được các sai sót và hạn chế phế phẩm, đảm bảo tính kinh tế và chất lượng sản phẩm cao cần nắm vững các kiến thức cơ bản về Dung sai lắp ghép. Mục tiêu: - Trình bày được bản chất của tính đổi lẫn trong lắp ghép; - Liệt kê được các loại lắp ghép; - Phân biệt được các hệ thống dung sai; - Tính toán được trị số kích thước, sai lệch, dung sai và trị số lắp ghép; - Vẽ được sơ đồ phân bố miền dung sai và xác định đặc tính của lắp ghép; - Nghiêm túc, chủ động và tích cực sáng tạo trong học tập, cẩn thận, chính xác trong tính toán. Nội dung chính: 1.

Khái niệm về lắp lẫn trong ngành cơ khí 1. Bản chất của tính lắp lẫn Máy do nhiều bộ phận hợp thành. Mỗi bộ phận do nhiều chi tiết lắp ghép lại với nhau. Trong quá trình chế tạo cũng như sửa chữa máy thì các chi tiết trong cùng một loại có khả năng thay lắp (thay thế) cho nhau, không cần lựa chọn sửa chữa thêm mà vẫn đảm bảo về yêu cầu kỹ thuật của mối ghép thì tính chất đó của chi tiết gọi là tính lắp lẫn.

Loạt chi tiết đạt được tính lắp lẫn hoàn toàn nếu mọi chi tiết trong loạt cùng loại đều có khả năng thay lắp được cho nhau. Nếu có một hoặc vài chi tiết trong loạt không có tính lắp lẫn thì loạt chi tiết đó đạt tính lắp lẫn không hoàn toàn. Các chi tiết đạt được tính lắp lẫn là vì chúng được chế tạo giống nhau hoặc chỉ khác nhau trong một phạm vi cho phép nào đó. Ví dụ: sai khác về kích thước, hình dạng,.phạm vi đó gọi là dung sai, Giá trị dung sai ấy được người thiết kế tính toán theo qui định dựa trên nguyên tắc của tính lắp lẫn.

Ý nghĩa của tính lắp lẫn Tính lắp lẫn là nguyên tắc của thiết kế và chế tạo. Nếu các chi tiết được thiết kế, chế tạo theo nguyên tắc lắp lẫn thì chúng không phụ thuộc vào địa điểm sản xuất. Đó là điều kiện để ta có thể hợp tác hoá, chuyên môn hoá quá trình sản xuất, từ đó dẫn đến sản xuất tập trung quy mô lớn hơn, tạo khả năng áp dụng kỹ 8 thuật tiến tiến, trang bị máy móc hiện đại và dây chuyền sản xuất năng suất cao. Nhờ đó mà vừa đảm bảo chất lượng lại giảm giá thành sản phẩm.

Mặt khác thiết kế, chế tạo chi tiết theo nguyên tắc lắp lẫn tạo điều kiện thuận lợi cho việc sản xuất các chi tiết dự trữ thay thế. Nhờ đó mà quá trình sử dụng các sản phẩm công nghiệp sẽ tiện lợi hơn rất nhiều. Chẳng hạn một chi tiết nào đó của máy bị sai hỏng ta có ngay chi tiết cùng loại dự trữ đạt tính lắp lẫn thay thế vào là máy lại tiếp tục hoạt động được ngay. Do đó việc sử dụng máy được triệt để hơn, giảm thời gian ngừng máy để sửa chữa, không cần tổ chức bộ phận gia công chi tiết thay thế riêng cho từng cơ sở sử dụng máy mà chỉ tổ chức sản xuất tập trung (nhà máy sản xuất phụ tùng thay thế) mang lợi ích rất nhiều về kinh tế và quản lý sản xuất.

Kích thước sai lệch giới hạn và dung sai 2.