THÔNG TIN THƯ MỤC VÀ TỔNG QUAN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH ĐỊNH MỨC KINH TẾ KỸ THUẬT
- Tên giáo trình: Giáo trình Định mức kinh tế kỹ thuật
- Tác giả: TS. Phan Thị Thái (Chủ biên), ThS. Nguyễn Thanh Thủy
- Đơn vị công tác: Khoa Kinh tế - Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Mỏ - Địa chất
- Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Giao thông vận tải (Hà Nội, 2019)
- Mã số tiêu chuẩn quốc tế (ISBN): 978-604-76-1986-3
- Cấp độ đào tạo: Đại học và Sau đại học khối ngành Kinh tế và Quản trị kinh doanh
Tổng quan về giáo trình
Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo
Học phần Định mức kinh tế kỹ thuật là môn học chuyên môn bắt buộc trong chương trình đào tạo trình độ đại học ngành Quản trị kinh doanh tại Trường Đại học Mỏ - Địa chất cũng như các cơ sở giáo dục đại học khối ngành kinh tế và kỹ thuật công nghiệp. Môn học thuộc nhóm kiến thức quản trị tác nghiệp và quản trị sản xuất, giữ vai trò kết nối giữa các nguyên lý quản trị kinh doanh tổng quát với các kỹ thuật quản lý chi phí đầu vào cụ thể tại doanh nghiệp.
Mục tiêu học tập (Learning Outcomes)
Giáo trình được thiết kế nhằm hoàn thành các chuẩn đầu ra cụ thể:
- Về kiến thức: Trang bị hệ thống lý luận khoa học về bản chất, vai trò của mức kinh tế kỹ thuật trong việc quản lý chi phí đầu vào, tổ chức lao động và hạch toán kinh doanh; cung cấp hiểu biết về hệ thống thể chế, chính sách của Nhà nước trong công tác quản lý định mức; làm rõ cơ sở phương pháp luận xây dựng mức lao động và mức tiêu dùng vật tư.
- Về kỹ năng: Người học có khả năng phân đoạn cấu trúc một quá trình sản xuất kinh doanh thành các phần tử hợp lý; tổ chức thu thập, đo lường và chỉnh lý số liệu quan sát thực tế; lựa chọn và áp dụng các mô hình toán thống kê phù hợp để tính toán chỉ tiêu mức lao động, mức tiêu dùng vật tư gắn với các điều kiện tự nhiên, công nghệ và quản lý.
Cấu trúc và cách tiếp cận
Bố cục giáo trình gồm 3 Phần với 8 Chương chuyên sâu:
- Phần A: Khái quát chung (Chương 1 do TS. Phan Thị Thái biên soạn) — Xác lập cơ sở lý luận, nguyên tắc, yêu cầu và phương pháp luận định mức kinh tế kỹ thuật.
- Phần B: Định mức lao động (Chương 2 đến Chương 5 do TS. Phan Thị Thái biên soạn) — Đi sâu vào cấu trúc hao phí thời gian, kỹ thuật phân đoạn sản xuất, phương pháp thu thập, chỉnh lý thông tin và quản lý chất lượng mức lao động.
- Phần C: Định mức tiêu dùng vật tư (Chương 6 đến Chương 8 do ThS. Nguyễn Thanh Thủy biên soạn) — Trình bày bản chất kinh tế, phương pháp tính toán và quy trình quản trị mức tiêu dùng vật tư.
Điểm đặc sắc của giáo trình
Giáo trình tiếp cận công tác định mức dưới góc độ khoa học kinh tế - kỹ thuật kết hợp. Tác phẩm tích hợp các phương pháp toán học và thống kê thực nghiệm (như lý thuyết mẫu của A. Grinher, phương pháp số giới hạn để lọc số liệu thô, ma trận hồi quy) vào quy trình khảo sát hiện trường, đồng thời gắn kết với các dữ liệu thực tế của các ngành công nghiệp mỏ than, dầu khí, xây dựng và giao thông vận tải.
Nội dung kiến thức cốt lõi
Các chương và chủ đề chính
- Chương 1: Những vấn đề chung về mức và định mức kinh tế kỹ thuật: Trình bày định nghĩa mức kinh tế kỹ thuật là lượng tiêu hao cần thiết lớn nhất về một loại nguồn lực để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm (công tác) trong điều kiện tiêu chuẩn; phân loại mức theo nguồn lực, thời hạn kế hoạch (ngắn hạn $\le 1$ năm, trung hạn 2–5 năm, dài hạn $\ge 5$ năm), phạm vi tác dụng (nội bộ, ngành, vùng); phân tích 6 nhóm nhân tố ảnh hưởng (tự nhiên, công nghệ kỹ thuật, quản lý, quy mô - hình thức sản xuất, con người, chính sách); xác định nguyên tắc đảm bảo tính tiên tiến, hiện thực, tính quần chúng và tuân thủ pháp luật; xây dựng phương pháp luận xử lý số liệu có phê phán bằng các công thức số bình quân giản đơn, bình quân tiên tiến, bình quân gia quyền và bình quân điều hòa.
- Chương 2: Những vấn đề chung về định mức lao động: Khái quát lịch sử định mức gắn với các đóng góp của F.W. Taylor, vợ chồng Gilbreth, Henry Ford và các nhà khoa học Liên Xô cũ; hệ thống hóa văn bản pháp quy (Bộ luật Lao động 2012, Nghị định 49/2013/NĐ-CP, Nghị định 121/2018/NĐ-CP, Thông tư 06/2005/TT-BLĐTBXH); phân loại mức năng suất ($M_n$), mức thời gian ($M_t$), hệ số định biên; thiết lập hệ thống phân đoạn quá trình sản xuất 5 cấp (Khối, Khâu/nguyên công, Công việc, Bước công việc, Thao tác); phân loại hao phí thời gian trong ca làm việc theo công thức cân bằng:
$$H_{ca} = H_đ + H_{kđ} = H_{ck} + H_c + H_p + H_{cn1} + H_{cn2} + H_{n1} + H_{n2} + H_{kđ}$$
- Chương 3: Thu thập và chỉnh lý thông tin để định mức lao động: Giới thiệu hai phương pháp thu thập truyền thống là chụp ảnh ngày làm việc (đối tượng là bước công việc) và bấm giờ (đối tượng là thao tác, gồm bấm giờ liên tục, chọn lọc, liên hợp); xác lập hệ thống 3 nhóm bảo đảm (kỹ thuật, phương pháp thiết lập mẫu quan sát, tổ chức quan sát); quy định các dạng phiếu quan sát (dạng số, dạng biểu đồ, dạng ký hiệu); triển khai các kiểu tạo mẫu (liên tục, chọn lọc, gộp nhóm liên hợp, định kỳ, ngẫu nhiên, ma trận với điều kiện hàng - cột: $m - n \ge 30$); tính kích thước mẫu $m$ theo công thức A. Grinher:
$$m = \left(\frac{V}{s}\right)^2 \cdot t^2$$
Trình bày quy trình chỉnh lý sơ bộ và chỉnh lý chi tiết chuỗi số liệu thực nghiệm thông qua hệ số ổn định $K_{od} = \frac{a_{max}}{a_{min}}$ và phương pháp số giới hạn xác định $A_{max}, A_{min}$ với hệ số $K$.
- Chương 4: Các phương pháp định mức lao động: Cung cấp các mô hình toán học và quy trình thực hiện định mức lao động theo phương pháp thống kê kinh nghiệm, phương pháp phân tích tính toán và phương pháp phân tích khảo sát tại hiện trường.
- Chương 5: Quản lý chất lượng mức lao động: Trình bày các biện pháp tổ chức - kỹ thuật nhằm bảo đảm điều kiện tiêu chuẩn của mức, quy trình mã hóa và quản trị cơ sở dữ liệu định mức trên máy tính, đánh giá tình hình thực hiện và kế hoạch sửa đổi mức định kỳ.
- Chương 6: Bản chất kinh tế của mức tiêu dùng vật tư và định mức tiêu dùng vật tư: Làm rõ các khái niệm về tiêu dùng vật tư, cấu trúc định mức vật tư, các dạng hao hụt vật tư hợp lý và không hợp lý trong chu trình công nghệ.
- Chương 7: Các phương pháp định mức tiêu dùng vật tư: Hướng dẫn kỹ thuật tính toán định mức vật tư bằng phương pháp thí nghiệm trong phòng/hiện trường, phương pháp phân tích tính toán thiết kế và phương pháp hỗn hợp (phối hợp thí nghiệm cơ lý, phân tích cấp phối và khảo sát hao hụt thi công).
- Chương 8: Quản lý mức tiêu dùng vật tư trong doanh nghiệp: Phân tích các chính sách, quy chế và quy trình kiểm soát việc cấp phát, sử dụng, bảo quản vật tư nhằm giảm mức tiêu hao nguyên nhiên vật liệu trong doanh nghiệp.
Kiến thức nền tảng được xây dựng
- Lý thuyết quản trị sản xuất và tổ chức lao động khoa học: Kế thừa các nguyên lý phân tích thao tác, tối ưu hóa quá trình lao động của Taylor và Gilbreth nhằm loại bỏ các hao phí thừa.
- Cơ sở pháp lý và thể chế quản trị chi phí: Hệ thống hóa các quy định hiện hành của Nhà nước Việt Nam về định mức lao động, đơn giá tiền lương và định mức chi phí dịch vụ công.
- Lý thuyết đo lường và thống kê ứng dụng: Xây dựng khung phương pháp luận dựa trên lý thuyết xác suất, thống kê số lớn, lý thuyết tương quan hồi quy và kiểm định độ tin cậy của chuỗi số liệu thực nghiệm.
Kỹ năng phát triển
- Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ năng thiết kế biểu mẫu quan sát (phiếu ghi số, đồ thị, ký hiệu); sử dụng các công cụ đo thời gian, đo khối lượng; tính toán dung lượng mẫu quan sát và xử lý chuỗi số liệu bằng thuật toán số giới hạn.
- Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Khả năng bóc tách, phân đoạn một quy trình sản xuất phức tạp thành các đơn vị thao tác cơ bản; phân loại cấu trúc thời gian làm việc thành các nhóm thời gian định mức ($H_đ$) và không định mức ($H_{kđ}$); phân tích mức độ ảnh hưởng của các thông số kỹ thuật đến tiêu hao nguồn lực.
- Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Xây dựng và ban hành các bảng định mức sản lượng, định mức thời gian, định biên nhân lực và định mức tiêu hao nguyên vật liệu cho các công đoạn sản xuất cụ thể trong doanh nghiệp.
Phương pháp giảng dạy và học tập
Tiếp cận sư phạm (Pedagogical Approach)
Giáo trình sử dụng phương pháp sư phạm tích hợp giữa thuyết giảng lý thuyết kinh tế - quản trị với giải quyết bài toán kỹ thuật định lượng. Nội dung dẫn dắt người học từ việc nắm vững khái niệm, bản chất kinh tế và quy định pháp lý đến việc áp dụng các công thức toán thống kê để giải quyết các dữ liệu khảo sát thực địa.
Bài tập và tình huống thực nghiệm (Case Studies)
Hệ thống câu hỏi và bài tập cuối mỗi chương cung cấp nhiều bài toán thực nghiệm đa dạng:
- Tình huống xác định nhóm đối tượng trung bình tiên tiến: Xử lý dữ liệu năng suất của 10 tổ sản xuất, xác định ngưỡng năng suất trung bình ($W_{tb} = 109,8%$) và trung bình tiên tiến ($W_{tbtt} = 120%$) để chọn các tổ 2, 4, 6 làm đối tượng lấy mẫu định mức.
- Tình huống bấm giờ nhóm thao tác liên hợp: Tính toán hao phí thời gian cho từng thao tác thành phần $a, b, c, d$ từ dữ liệu bấm giờ các tổ hợp nhóm $A (b+c+d)$, $B (c+d+a)$, $C (d+a+b)$, $D (a+b+c)$ thông qua phương trình tổng $3S = 3(a+b+c+d)$.
- Bài toán lọc số liệu thô bằng phương pháp số giới hạn: Xử lý chuỗi số liệu 16 lần đo thời lượng nâng gầu máy xúc; tính toán hệ số ổn định $K_{od} = 1,667 > 1,3$; xác định giới hạn trên $A_{max} = 24,47$ giây để loại bỏ giá trị bất thường 25 giây; kiểm tra giới hạn dưới $A_{min} = 13,17$ giây để giữ lại giá trị 15 giây.
- Bài tập tính toán định mức khoan đập cáp: Phân tích bảng chụp ảnh thời gian ca của máy khoan KD-20 (bộ dụng cụ khoan 1.000 kg, thợ bậc 5/7 và 4/7) để tính cơ cấu thời gian chuẩn kết (43 phút - 8,96%), thời gian chính (250 phút - 52,08%), thời gian phụ (130 phút - 27,08%) và thời gian lãng phí không định mức (27 phút - 5,63%).
[TỔNG THỂ QUÁ TRÌNH SẢN XUẤT KINH DOANH]
Phân đoạn Cấp I: KHỐI
(Khối công nghệ, Phụ trợ, Quản lý)
Phân đoạn Cấp II: KHÂU
(Nguyên công sản xuất)
Phân đoạn Cấp III: CÔNG VIỆC
(Tập hợp theo đối tượng & tư liệu LĐ)
Phân đoạn Cấp IV: BƯỚC CÔNG VIỆC
(Đối tượng khảo sát của Phương pháp Chụp ảnh ca)
Phân đoạn Cấp V: THAO TÁC
(Đối tượng khảo sát của Phương pháp Bấm giờ)
Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học
- Phương pháp đánh giá: Đánh giá năng lực người học thông qua khả năng hoàn thiện các phiếu quan sát hiện trường, kỹ năng tính toán loại bỏ sai số trong dãy số liệu ngẫu nhiên, năng lực thiết lập phương trình cân bằng thời gian ca và xây dựng định mức vật tư từ các thông số cấp phối.
- Hướng dẫn tự học: Người học cần nghiên cứu nội dung tuần tự từ các nguyên tắc chung tại Chương 1, thực hành các thuật toán thống kê tại Chương 3, đối chiếu với các biểu mẫu ghi chép thực tế tại các bảng 3-3, 3-4, 3-5, 3-10 và tra cứu các văn bản quy phạm pháp luật được trích dẫn ở cuối mỗi chương.
Điểm nổi bật và cập nhật
Cập nhật văn bản pháp quy
Giáo trình tích hợp đầy đủ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước điều chỉnh công tác định mức và quản lý lao động, bao gồm:
- Bộ luật Lao động năm 2012 (từ Điều 93 đến Điều 188).
- Nghị định số 49/2013/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Bộ luật Lao động về tiền lương và định mức lao động.
- Nghị định số 121/2018/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 49/2013/NĐ-CP.
- Thông tư số 06/2005/TT-BLĐTBXH hướng dẫn xây dựng định mức lao động trong các công ty Nhà nước.
- Thông tư số 47/2018/TT-BCT của Bộ Công thương quy định về việc xây dựng, thẩm định và ban hành mức kinh tế - kỹ thuật dịch vụ sự nghiệp công.
Dữ liệu thực tiễn và liên kết ngành công nghiệp
Nội dung giáo trình sử dụng nhiều dẫn chứng, số liệu kỹ thuật thực tế từ các doanh nghiệp công nghiệp lớn, đặc biệt là Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) và Công ty Cổ phần Hóa phẩm Dầu khí DMC - Miền Bắc:
- Dẫn chứng về tác động của công nghệ đến định mức tiêu dùng vật tư: Trong khai thác than lò chợ, việc chuyển đổi từ công nghệ chống giữ thủ công sang cột thủy lực đơn giai đoạn 2003–2007 đã làm mức tiêu hao gỗ chống lò giảm từ 50–60 $\text{m}^3/1000\text{ tấn}$ xuống 10–18 $\text{m}^3/1000\text{ tấn}$; khi áp dụng giàn tự hành kết hợp máy khấu than, mức tiêu hao gỗ giảm xuống chỉ còn 0,5–3,5 $\text{m}^3/1000\text{ tấn}$.
- Sơ đồ phân đoạn sản xuất thực tế: Mô hình hóa toàn bộ chu trình sản xuất của Công ty Cổ phần Hóa phẩm Dầu khí DMC - Miền Bắc thành các khối công nghệ, phụ trợ và quản lý để làm cơ sở tính định mức.
Đối tượng sử dụng giáo trình
- Sinh viên đại học: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản trị doanh nghiệp công nghiệp, Kinh tế năng lượng, Kinh tế địa chất - dầu khí và Kinh tế xây dựng.
- Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên khảo phục vụ các đề tài nghiên cứu về quản lý kinh tế, tối ưu hóa chi phí sản xuất và quản trị nhân lực trong doanh nghiệp.
- Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần: Kinh tế học vi mô, Kinh tế học vĩ mô, Lý thuyết Xác suất và Thống kê toán, Quản trị học đại cương, Kinh tế doanh nghiệp và các môn Kỹ thuật chuyên ngành cơ sở.
- Giảng viên và cán bộ quản lý: Giảng viên sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính khóa và biên soạn ngân hàng câu hỏi thi; chuyên viên định mức, kỹ sư kinh tế, cán bộ tổ chức lao động - tiền lương tại các doanh nghiệp sử dụng làm tài liệu quy chuẩn trong việc thiết lập hệ thống định mức cơ sở.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?
Giáo trình phục vụ giảng dạy cho sinh viên đại học, học viên cao học chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế công nghiệp, đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho cán bộ làm công tác định mức, quản trị sản xuất và quản trị vật tư tại các doanh nghiệp.
2. Cần kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?
Người học cần có kiến thức nền tảng về Toán thống kê (ước lượng mẫu, tính số bình quân, phân tích sai số), Kinh tế vi mô (phân tích chi phí và năng suất biên) và Quản trị học (tổ chức lao động và quản trị tác nghiệp).
3. Điểm khác biệt cốt lõi của giáo trình so với các tài liệu định mức khác là gì?
Giáo trình kết hợp đồng thời lý thuyết định mức với các mô hình toán thống kê thực nghiệm (A. Grinher, số giới hạn, ma trận hồi quy $m - n \ge 30$) và minh họa chi tiết qua các quy trình sản xuất công nghiệp thực tế như khai thác mỏ, khoan đập cáp, hóa phẩm dầu khí và cơ giới hóa xây dựng.
4. Phương pháp tự học giáo trình đạt hiệu quả cao nhất?
Người học nên kết hợp đọc hiểu bản chất kinh tế của các chỉ tiêu mức tại Phần A và Phần B, sau đó tự giải các bài tập tình huống chỉnh lý số liệu (chụp ảnh ca, bấm giờ chọn lọc, phương pháp số giới hạn) và đối chiếu với các quy định pháp luật được trích dẫn ở cuối mỗi chương.
5. Giáo trình kế thừa và tham khảo từ những nguồn tài liệu khoa học nào?
Giáo trình được biên soạn dựa trên sự kế thừa từ: Bài giảng Định mức lao động (PGS. Ngô Thế Bính, Trường Đại học Mỏ - Địa chất), Giáo trình Định mức kinh tế kỹ thuật - Cơ sở của quản trị kinh doanh (GS. Đặng Đình Đào, TS. Phan Tố Uyên, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân), Giáo trình Lập định mức xây dựng (TS. Nguyễn Bá Vỵ, PGS.TS. Bùi Văn Yêm, NXB Xây dựng) cùng các tài liệu thực tế của Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam.
Kết luận
Giáo trình Định mức kinh tế kỹ thuật (TS. Phan Thị Thái chủ biên, ThS. Nguyễn Thanh Thủy) là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, chuẩn hóa toàn diện lý luận và phương pháp luận về định mức lao động và định mức tiêu dùng vật tư trong doanh nghiệp. Tác phẩm xác lập một lộ trình học tập khoa học: đi từ các nguyên lý và phương pháp luận cơ bản (Chương 1), tiến tới các kỹ thuật đo lường, phân đoạn và chỉnh lý số liệu định mức lao động (Chương 2 đến Chương 5), và hoàn thiện ở các phương pháp xây dựng, quản trị mức tiêu dùng vật tư (Chương 6 đến Chương 8).
Tài liệu cung cấp nền tảng lý thuyết và công cụ kỹ thuật xác thực, hỗ trợ hiệu quả cho việc đào tạo chuyên ngành Quản trị kinh doanh và công tác quản lý chi phí đầu vào tại các đơn vị sản xuất thực tế.
