TỔNG QUAN HỌC THUẬT VÀ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: ĐIỀU TRA TAI NẠN (MÃ MÔ ĐUN: SAEN62121)


Tổng quan về giáo trình

Giáo trình mô đun Điều tra tai nạn (mã mô đun: SAEN62121) được biên soạn theo Quyết định số 752/QĐ-CĐDK ngày 07 tháng 06 năm 2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Dầu khí (thuộc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam). Công trình do Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Thanh Trung làm Chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Linh và Thạc sĩ Nguyễn Văn Buôn. Giáo trình được phát hành dưới dạng lưu hành nội bộ, phục vụ đào tạo trình độ Cao đẳng cho chuyên ngành Bảo hộ lao động tại cơ sở đào tạo Bà Rịa – Vũng Tàu.

                  CHƯƠNG TRÌNH KHUNG KHỐI CHUYÊN MÔN
                      (51 Tín chỉ / 1245 Giờ)
    MÔN NỀN TẢNG          MÔN KỸ THUẬT AN TOÀN   MÔN NGHIỆP VỤ & QUẢN LÝ
  - Pháp luật BHLĐ       - Kỹ thuật AT điện     - Quản lý HSEQ-MS
  - Ecgonomic            - Kỹ thuật AT cơ khí   - Đánh giá rủi ro
  - Tâm lý học lao động  - AT hóa chất/mỏ...    - Điều tra tai nạn (SAEN62121)

Về vị trí trong chương trình đào tạo, mô đun SAEN62121 thuộc Khối các môn học, mô đun chuyên môn ngành, nghề (Khối II), chiếm thời lượng 2 tín chỉ (tổng số 45 giờ học, bao gồm 14 giờ lý thuyết, 29 giờ thực hành/thảo luận và 2 giờ kiểm tra). Học phần đóng vai trò trang bị khối kiến thức nghiệp vụ điều tra, bổ trợ trực tiếp cho các môn học đánh giá rủi ro, quản lý hệ thống an toàn và chuẩn bị cho giai đoạn thực tập sản xuất và khóa luận tốt nghiệp.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình được xác định rõ qua ba nhóm chuẩn đầu ra:

  1. Về kiến thức: Người học trình bày được hệ thống khái niệm chuẩn mực về tai nạn lao động, sự cố kỹ thuật; giải thích được cơ chế pháp lý, nguyên nhân gây tai nạn và các biện pháp giảm thiểu sự cố theo quy định hiện hành.
  2. Về kỹ năng: Người học phân tích được nguyên nhân gốc rễ (Root Cause Analysis), thành lập và vận hành đoàn điều tra, thu thập dấu vết, lập hồ sơ và soạn thảo biên bản điều tra tai nạn lao động đúng thể thức.
  3. Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành ý thức tuân thủ pháp luật an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ), đảm bảo tính khách quan và trách nhiệm bảo đảm an toàn tại nơi làm việc.

Cấu trúc giáo trình gồm 4 bài học chính, được xây dựng theo phương pháp tích hợp lý thuyết pháp điển hóa với thực hành hồ sơ nghiệp vụ. Điểm đặc thù của tài liệu là việc chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ chuyên ngành dựa trên Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13 và Nghị định 39/2016/NĐ-CP, khắc phục tình trạng tản mạn dữ liệu ở các tài liệu tham khảo khái quát trước đây.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ thành 4 bài học với cấu trúc logic từ thiết lập nền tảng pháp lý đến kỹ năng thực hành hiện trường và hoàn thiện văn bản quản lý:

  • Bài 1: Khái quát chung về điều tra tai nạn, sự cố (5 giờ lý thuyết): Tập trung phân tích khung pháp luật thực định gồm Luật An toàn, vệ sinh lao động 84/2015/QH13 (7 chương, 93 điều) và Nghị định 39/2016/NĐ-CP. Nội dung làm rõ các định nghĩa: an toàn lao động, vệ sinh lao động, yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại, sự cố kỹ thuật. Phân định ranh giới 3 cấp độ tai nạn lao động: chết người, tai nạn nặng (dựa trên danh mục chấn thương tại Phụ lục II Nghị định 39/2016/NĐ-CP), và tai nạn nhẹ. Xác lập thẩm quyền thành lập đoàn điều tra cấp cơ sở, cấp tỉnh, cấp trung ương và các ngành đặc thù (dầu khí, phóng xạ, hàng hải, đường sắt, vũ trang).

  • Bài 2: Nguyên nhân gây tai nạn, sự cố, kỹ thuật phân tích nguyên nhân gốc (10 giờ: 5 giờ lý thuyết, 5 giờ thực hành): Hệ thống hóa các nhóm nguyên nhân kỹ thuật và tổ chức. Phân loại nguyên nhân chủ quan từ phía người sử dụng lao động (chiếm 40,69% tổng số vụ chết người theo số liệu thống kê) như: tổ chức lao động, thiếu quy trình an toàn, thiết bị không bảo đảm, không huấn luyện an toàn; nguyên nhân từ người lao động (chiếm 9,73%) như: vi phạm quy trình kỹ thuật, không dùng phương tiện bảo vệ cá nhân; và nhóm nguyên nhân khách quan. Hướng dẫn ứng dụng kỹ thuật phân tích nguyên nhân gốc rễ (Root Cause Analysis - RCA).

  • Bài 3: Các giai đoạn chính của một cuộc điều tra tai nạn, sự cố (15 giờ: 2 giờ lý thuyết, 12 giờ thực hành, 1 giờ kiểm tra): Quy định trình tự nghiệp vụ hiện trường: tiếp nhận thông tin, cấp cứu người bị nạn, bảo vệ hiện trường (nguyên tắc vẽ sơ đồ, chụp ảnh, quay phim khi phải xáo trộn để cứu nạn); thu thập dấu vết, tài liệu kỹ thuật; quy trình lấy lời khai nhân chứng và nạn nhân theo mẫu biểu quy định; trưng cầu giám định kỹ thuật và pháp y; cơ chế phối hợp với Cơ quan Cảnh sát điều tra và Viện Kiểm sát nhân dân khi vụ việc có dấu hiệu tội phạm hình sự.

  • Bài 4: Báo cáo điều tra tai nạn, sự cố (15 giờ: 2 giờ lý thuyết, 12 giờ thực hành, 1 giờ kiểm tra): Hướng dẫn kỹ thuật lập hồ sơ vụ tai nạn lao động; soạn thảo Biên bản điều tra tai nạn lao động (Phụ lục IX cho cấp cơ sở, Phụ lục X cho cấp tỉnh); tổ chức cuộc họp công bố biên bản (Phụ lục XI); chế độ gửi báo cáo định kỳ 6 tháng và hàng năm đến cơ quan quản lý nhà nước; quy trình điều tra lại khi có khiếu nại, tố cáo trong thời hạn 90 ngày; và chế độ lưu trữ hồ sơ (15 năm đối với vụ chết người, lưu đến khi nghỉ hưu đối với các vụ tai nạn khác).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình kiến tạo hệ thống lý thuyết pháp lý - kỹ thuật hoàn chỉnh:

  • Hệ thống nguyên lý bảo hộ lao động: Dựa trên các nguyên tắc phòng ngừa rủi ro quy định tại Luật ATVSLĐ và Công ước số 187 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).
  • Cơ chế quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: Trình bày nguyên tắc trích đóng tối đa 1% quỹ tiền lương, cơ chế chi trả trợ cấp định kỳ, trợ cấp một lần và chi trả phí khám giám định y khoa.
  • Nguyên tắc phân định trách nhiệm pháp lý: Xác định căn cứ xác định lỗi, quy trình chuyển hồ sơ kiến nghị khởi tố hình sự và trách nhiệm bồi thường, trợ cấp của người sử dụng lao động.
                    QUY TRÌNH PHỐI HỢP ĐIỀU TRA LIÊN NGÀNH
                 (Tai nạn chết người / Có dấu hiệu tội phạm)

Kỹ năng phát triển

Chương trình tập trung tối ưu hóa năng lực tác nghiệp thực tế của học viên:

  • Kỹ năng kỹ thuật nghiệp vụ: Lập sơ đồ hiện trường, chụp ảnh chứng cứ, thu thập dữ liệu kỹ thuật vận hành máy móc, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn.
  • Kỹ năng phân tích và tổng hợp: Phân tích diễn biến sự cố từ các lời khai mâu thuẫn, bóc tách chuỗi sai lỗi kỹ thuật, phân định nguyên nhân trực tiếp và nguyên nhân sâu xa.
  • Kỹ năng hành chính - pháp lý: Soạn thảo hồ sơ vụ án tai nạn lao động, điều hành cuộc họp công bố biên bản điều tra, lập báo cáo thống kê gửi cơ quan quản lý lao động địa phương.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Mô đun SAEN62121 được thiết kế với tỷ trọng thực hành chiếm ưu thế (29 giờ thực hành / tổng số 45 giờ, tương đương 64,4% thời lượng). Mô hình sư phạm kết hợp chặt chẽ giữa truyền đạt lý thuyết và giải quyết tình huống giả định:

Hạng mục đào tạo Quy cách triển khai theo giáo trình
Phương pháp giảng dạy Áp dụng phương pháp dạy học tích cực: thuyết trình ngắn, giảng dạy theo vấn đề (problem-based learning), vấn đáp, hướng dẫn phân tích tài liệu luật.
Tổ chức thảo luận nhóm Chia lớp thành các nhóm nhỏ từ 8 đến 10 người học; phân công nhóm trưởng điều phối, các thành viên đảm nhiệm từng phần việc độc lập trước khi tổng hợp báo cáo.
Bài tập và Case studies Xử lý các bộ hồ sơ tai nạn lao động mẫu, mô phỏng quá trình điều tra hiện trường, thực hành điền biểu mẫu biên bản điều tra thực tế.
Hình thức đánh giá Áp dụng theo Thông tư số 09/2017/TT-BLĐTBXH của Bộ LĐ-TB&XH, kết hợp kiểm tra thường xuyên (40%) và thi kết thúc mô đun (60%).
                       CƠ CẤU ĐIỂM ĐÁNH GIÁ MÔ ĐUN

Quy định tự học và chuyên cần đặt ra yêu cầu: người học phải nghiên cứu trước tài liệu được cung cấp (thư viện, website), chuẩn bị các câu hỏi thảo luận, tham gia tối thiểu 70% tổng số giờ giảng lý thuyết. Trường hợp học viên vắng mặt vượt quá 30% thời lượng lý thuyết sẽ không đủ điều kiện dự thi kết thúc mô đun và bắt buộc phải đăng ký học lại. Thang điểm đánh giá thành phần và tổng kết sử dụng thang điểm 10 (làm tròn đến một chữ số thập phân), sau đó quy đổi sang điểm chữ và thang điểm 4 theo quy chế đào tạo tín chỉ.


Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Điều tra tai nạn (2021) cập nhật đầy đủ các văn bản quy phạm pháp luật và hệ thống dữ liệu thực tế tại Việt Nam:

  1. Hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật: Cập nhật toàn diện các chế định mới từ Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 và Nghị định 39/2016/NĐ-CP; quy định chi tiết trách nhiệm khai báo đối với khu vực lao động không có hợp đồng qua Ủy ban nhân dân cấp xã, huyện; chuẩn hóa quy trình điều tra tai nạn giao thông liên quan đến lao động căn cứ theo hồ sơ cảnh sát giao thông hoặc văn bản xác nhận của chính quyền địa phương.

  2. Tích hợp số liệu thống kê tai nạn lao động năm 2021: Giáo trình trích dẫn dữ liệu từ Thông báo số 843/TB-LĐTBXH ngày 22/03/2022 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Cụ thể: năm 2021 toàn quốc xảy ra 6.504 vụ tai nạn lao động làm 6.658 người bị nạn, trong đó có 749 vụ tai nạn chết người với 786 người chết. Giáo trình cung cấp bảng phân tích chi tiết:

    • Cơ cấu loại hình doanh nghiệp: Công ty cổ phần chiếm tỷ lệ cao nhất với 44,25% số vụ chết người; công ty TNHH chiếm 28,32%; doanh nghiệp nhà nước/đơn vị sự nghiệp chiếm 10,62%; doanh nghiệp FDI chiếm 6,19%.
    • Lĩnh vực sản xuất có tỷ lệ tử vong cao: Dệt may - da giày (14,16%), khai thác mỏ/khoáng sản (13,27%), sản xuất vật liệu xây dựng (10,61%), xây dựng (9,73%), cơ khí luyện kim (6,19%).
    • Yếu tố chấn thương hàng đầu: Tai nạn giao thông (36,28%), ngã cao/rơi (21,24%), đổ sập (9,73%), điện giật (9,73%), vật văng bắn/va đập (8,85%).
                  CƠ CẤU TAI NẠN LAO ĐỘNG CHẾT NGƯỜI (NĂM 2021)
  1. Dẫn chứng 12 vụ tai nạn lao động nghiêm trọng và các vụ án đề nghị khởi tố: Đưa vào giáo trình các vụ việc điển hình làm tài liệu phân tích thực tế:
    • Vụ rơi vận thăng tại công trình Sở Tài chính Nghệ An (02/01/2021) làm 3 người chết, 8 người bị thương nặng;
    • Vụ bỏng than tại Công ty CP Xi măng Sài Sơn - Hà Nội (22/01/2021);
    • Vụ cháy than nội sinh tại Công ty CP Khoáng sản Kim Bôi - Hải Dương (26/01/2021) làm 4 người chết;
    • Vụ ngạt khói tại Công ty TNHH Dreamtech Việt Nam - KCN VSIP Bắc Ninh (16/04/2021) làm 3 người chết;
    • Vụ nổ bao hơi tại Công ty CP Gạch ốp lát BNC - Quế Võ, Bắc Ninh (12/10/2021) làm 3 người chết, 6 người bị thương;
    • Dữ liệu 10 vụ án tai nạn lao động đề nghị khởi tố tại TP. Hồ Chí Minh năm 2020-2021 do ngã cao, điện giật, ngạt khí và đứt cáp thang máy.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình phục vụ nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp và quản trị an toàn doanh nghiệp:

  • Sinh viên chuyên ngành: Học sinh, sinh viên theo học trình độ Cao đẳng nghề Bảo hộ lao động. Người học cần tích lũy các kiến thức tiên quyết từ các môn học trước như: Pháp luật bảo hộ lao động (SAEN62004), Tâm lý học lao động (SAEN62002), Ecgonomic (SAEN62003) và các môn an toàn kỹ thuật (an toàn điện, an toàn cơ khí, an toàn hóa chất).
  • Giảng viên chuyên ngành: Dùng làm tài liệu giảng dạy chuẩn mực để định hướng nội dung bài giảng lý thuyết, tổ chức thảo luận nhóm và xây dựng ngân hàng đề thi trắc nghiệm, tự luận, bài tập tình huống theo chuẩn đầu ra (A1–A5, B1–B5, C1–C3).
  • Cán bộ quản lý an toàn (HSE) và cán bộ pháp chế tại doanh nghiệp: Tài liệu tham khảo tra cứu quy trình khai báo, tổ chức điều tra tai nạn nội bộ cấp cơ sở, lập hồ sơ lưu trữ và thiết lập các biện pháp khắc phục sự cố kỹ thuật theo quy chuẩn pháp luật.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng đào tạo nào?

Giáo trình được biên soạn riêng cho người học trình độ Cao đẳng thuộc chuyên ngành Bảo hộ lao động tại Trường Cao đẳng Dầu khí và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có chương trình đào tạo tương đương.

2. Người học cần tích lũy những kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận mô đun?

Người học cần hoàn thành các môn học chung về pháp luật và các mô đun chuyên môn cơ sở như: Pháp luật bảo hộ lao động, Tín hiệu - biển báo an toàn, Sơ cấp cứu, Vệ sinh công nghiệp, Kỹ thuật an toàn điện, Kỹ thuật an toàn cơ khíĐánh giá rủi ro.

3. Giáo trình có điểm gì khác biệt so với các tài liệu an toàn lao động chung?

Giáo trình đi sâu vào nghiệp vụ điều tra thực tế, tích hợp hệ thống văn bản pháp luật hiện hành (Luật ATVSLĐ 2015, Nghị định 39/2016/NĐ-CP), cung cấp đầy đủ các biểu mẫu điều tra chuẩn quốc gia và dẫn chứng các số liệu thống kê tai nạn, các vụ án thực tế có quyết định khởi tố hình sự.

4. Để tự học mô đun này đạt hiệu quả, sinh viên cần thực hiện những nhiệm vụ gì?

Sinh viên phải nghiên cứu giáo trình và văn bản luật trước khi đến lớp, tham gia thảo luận nhóm (từ 8–10 người), hoàn thành các bài tập tình huống lập biên bản và bắt buộc phải tham dự trên 70% số tiết lý thuyết trên lớp.

5. Những nguồn tài liệu tham khảo chính yếu nào được trích dẫn trong giáo trình?

Các tài liệu tham khảo cốt lõi bao gồm: Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13; Nghị định số 39/2016/NĐ-CP; tài liệu hướng dẫn về điều tra tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO); Thông báo số 843/TB-LĐTBXH của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và giáo trình nội bộ của Khoa An toàn Môi trường.


Kết luận

Giáo trình mô đun Điều tra tai nạn (mã số: SAEN62121) do nhóm tác giả Trường Cao đẳng Dầu khí biên soạn năm 2021 cung cấp cấu trúc kiến thức pháp lý và kỹ thuật nghiệp vụ chuyên môn trong lĩnh vực điều tra sự cố lao động. Công trình chuẩn hóa các quy trình từ khai báo, bảo vệ hiện trường, thu thập lời khai, kỹ thuật phân tích nguyên nhân gốc rễ cho đến lập biên bản và báo cáo tổng hợp.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học là nghiên cứu tuần tự từ nguyên tắc pháp lý ở Bài 1, nắm vững kỹ thuật phân tích nguyên nhân ở Bài 2, rèn luyện kỹ năng thực hành hiện trường tại Bài 3 và hoàn thiện kỹ năng hành chính quản trị hồ sơ tại Bài 4.

Để hoàn thiện khối kiến thức này, người học cần kết hợp tra cứu hệ thống biểu mẫu ban hành kèm theo Nghị định 39/2016/NĐ-CP, tài liệu hướng dẫn điều tra của ILO và báo cáo thống kê định kỳ hàng năm từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.