Giáo Trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt

Giáo trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt là tài liệu quan trọng dành cho sinh viên cao đẳng điều dưỡng. 79 trang · Trường Cao Đẳng Y Tế Hà Nội · 2019.

• Tác giả: Th.S Trần Chung Anh
• Trường học: Trường Cao Đẳng Y Tế Hà Nội
• Chuyên ngành: Điều Dưỡng
• Đề tài: Giáo Trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. Bài 1: ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU SINH LÝ RĂNG VÀ VÙNG QUANH RĂNG – THỜI GIAN MỌC VÀ THAY RĂNG
• 2. Bài 2: Thực hiện kế hoạch chăm sóc người bệnh sâu răng và dự phòng sâu răng
• 3. Bài 3: Chăm sóc người bệnh viêm tủy và viêm quanh cuống răng
• 4. Bài 4: Chăm sóc người bệnh viêm quanh răng
• 5. Bài 5: Chăm sóc người bệnh trước và sau nhổ răng
• 6. Bài 6: Chăm sóc người bệnh phẫu thuật khe hở môi và vòm miệng
• 7. Bài 7: Một số sơ cấp cứu người bệnh chấn thương vùng hàm mặt

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt

Giáo trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt là tài liệu quan trọng dành cho sinh viên cao đẳng điều dưỡng. Tài liệu này cung cấp kiến thức cơ bản về giải phẫu, sinh lý răng và các vấn đề liên quan đến chăm sóc bệnh nhân. Nội dung giáo trình được biên soạn bởi Th.S Trần Chung Anh, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập và thực hành của sinh viên trong lĩnh vực này.

1.1. Mục tiêu của Giáo Trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức về cấu tạo và chức năng của răng, cũng như các phương pháp chăm sóc bệnh nhân hiệu quả. Sinh viên sẽ hiểu rõ hơn về các bệnh lý thường gặp trong lĩnh vực răng hàm mặt.

1.2. Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế cho sinh viên cao đẳng điều dưỡng, đặc biệt là những người theo học chuyên ngành răng hàm mặt. Tài liệu cũng hữu ích cho các bác sĩ và nhân viên y tế trong việc nâng cao kiến thức chuyên môn.

II. Những thách thức trong chăm sóc bệnh nhân răng hàm mặt

Chăm sóc bệnh nhân răng hàm mặt gặp nhiều thách thức, từ việc nhận diện bệnh lý đến việc thực hiện các kỹ thuật điều trị. Các vấn đề như viêm tủy, sâu răng, và các bệnh lý khác đòi hỏi nhân viên y tế phải có kiến thức vững vàng và kỹ năng thực hành tốt.

2.1. Các bệnh lý thường gặp trong răng hàm mặt

Các bệnh lý như sâu răng, viêm tủy, và viêm quanh răng là những vấn đề phổ biến. Những bệnh này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe răng miệng mà còn có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng nếu không được điều trị kịp thời.

2.2. Khó khăn trong việc chẩn đoán và điều trị

Việc chẩn đoán chính xác các bệnh lý răng hàm mặt thường gặp khó khăn do triệu chứng không rõ ràng. Điều này yêu cầu nhân viên y tế phải có khả năng phân tích và đánh giá tình trạng bệnh nhân một cách chính xác.

III. Phương pháp chăm sóc bệnh nhân răng hàm mặt hiệu quả

Để chăm sóc bệnh nhân răng hàm mặt hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp điều trị khoa học và hợp lý. Việc lập kế hoạch chăm sóc chi tiết và theo dõi tình trạng bệnh nhân là rất quan trọng.

3.1. Kế hoạch chăm sóc bệnh nhân sâu răng

Kế hoạch chăm sóc cho bệnh nhân sâu răng bao gồm việc đánh giá tình trạng răng miệng, thực hiện các biện pháp điều trị như trám răng, và hướng dẫn bệnh nhân về cách chăm sóc răng miệng tại nhà.

3.2. Chăm sóc bệnh nhân viêm tủy

Chăm sóc bệnh nhân viêm tủy cần chú trọng đến việc giảm đau và điều trị triệt để. Việc thực hiện các thủ thuật như lấy tủy và trám lại ống tủy là rất cần thiết để bảo tồn răng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình trong điều dưỡng

Giáo trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt không chỉ là tài liệu học tập mà còn là nguồn tham khảo quý giá cho các nhân viên y tế trong thực tiễn. Việc áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tế sẽ giúp nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ giáo trình

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tiễn giúp cải thiện đáng kể kết quả điều trị cho bệnh nhân. Điều này chứng tỏ tầm quan trọng của giáo trình trong việc nâng cao chất lượng dịch vụ y tế.

4.2. Vai trò của giáo trình trong đào tạo nhân lực

Giáo trình đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nhân lực chất lượng cao cho ngành y tế. Sinh viên được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để phục vụ tốt nhất cho bệnh nhân.

V. Kết luận và tương lai của giáo trình điều dưỡng chuyên khoa răng hàm mặt

Giáo trình Điều Dưỡng Chuyên Khoa Răng Hàm Mặt là tài liệu thiết yếu cho sinh viên và nhân viên y tế. Tương lai của giáo trình sẽ tiếp tục được cập nhật và cải tiến để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe răng miệng.

5.1. Định hướng phát triển giáo trình

Giáo trình sẽ được cập nhật thường xuyên để phản ánh những tiến bộ mới trong nghiên cứu và thực hành điều dưỡng. Điều này sẽ giúp sinh viên và nhân viên y tế luôn được trang bị kiến thức mới nhất.

5.2. Tầm quan trọng của giáo trình trong tương lai

Giáo trình sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe răng miệng. Việc áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tiễn sẽ giúp cải thiện sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Điều dưỡng chuyên khoa Răng Hàm Mặt do Thạc sĩ Trần Chung Anh làm Chủ biên và Bác sĩ Hoàng Thị Đợi biên soạn, được Bộ môn Điều dưỡng các bệnh chuyên khoa thuộc Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội tổ chức nghiệm thu và phát hành (giai đoạn 2019 – 2020). Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo học phần Chuyên khoa Hệ Ngoại dành cho đối tượng Cao đẳng Điều dưỡng (bao gồm cả hệ chính quy và hệ vừa học vừa làm).

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung trang bị cho người học ba nhóm năng lực chính:

• Kiến thức: Mô tả chi tiết giải phẫu, sinh lý răng và hệ thống nha chu; phân tích nguyên nhân, triệu chứng học, cơ chế bệnh sinh và hướng xử trí các bệnh lý răng miệng thường gặp; giải thích nguyên tắc chuẩn bị trước và sau phẫu thuật hàm mặt.
• Kỹ năng: Thực hiện chính xác quy trình điều dưỡng 5 bước (nhận định, chẩn đoán chăm sóc, lập kế hoạch, can thiệp thực hiện và đánh giá); thành thạo các kỹ thuật phụ tá nha khoa vô khuẩn; thực hiện hỗ trợ sơ cấp cứu ban đầu các tổn thương hàm mặt.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Tự chủ trong việc thu thập thông tin, tổ chức thảo luận nhóm và lập kế hoạch chăm sóc cá thể hóa cho người bệnh trên các tình huống giả định lâm sàng.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo hướng tiếp cận từ kiến thức cơ sở (hình thái, cấu tạo vi thể, sinh lý mọc răng) đến các bệnh học can thiệp bảo tồn nội nha, bệnh lý nha chu, kỹ thuật chăm sóc ngoại khoa tiểu phẫu – đại phẫu và xử trí cấp cứu chấn thương. Điểm đặc thù của tài liệu là việc chuẩn hóa các quy trình điều dưỡng dựa trên chứng cứ thực nghiệm y học, cung cấp các hướng dẫn thao tác lâm sàng chi tiết gắn liền với trang thiết bị nha khoa chuyên dụng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình bao gồm 7 bài học trọng tâm được sắp xếp theo trình tự logic bệnh học và can thiệp lâm sàng:

[Bài 1: Giải phẫu, sinh lý răng & nha chu]
[Bài 2: Chăm sóc bệnh sâu răng & Dự phòng]
[Bài 3: Chăm sóc viêm tủy & Viêm quanh cuống]
[Bài 4: Chăm sóc người bệnh viêm quanh răng]
[Bài 5: Chăm sóc người bệnh nhổ răng]
[Bài 6 & 7: Phẫu thuật môi - vòm miệng & Cấp cứu chấn thương]

• Bài 1: Đặc điểm giải phẫu, sinh lý răng và vùng quanh răng – thời gian mọc và thay răng (3 tiết): Phân tích hình thể ngoài (thân răng, chân răng, cổ răng giải phẫu và sinh lý); cấu tạo trong của men răng (96% vô cơ cấu trúc trụ men $500 - 1000,\text{Å} \times 3000 - 5000,\text{Å}$), ngà răng (ngà tiên phát chứa ống ngà chữ S và dây Tomes, ngà thứ phát), tủy răng (hệ thống nguyên bào ngà, mạch máu và phân nhánh thần kinh tam thoa qua lỗ Apex); hệ thống nha chu (lợi tự do, rãnh lợi sinh lý, lợi dính, dây chằng quanh răng 4 nhóm, xương răng Cement và xương ổ răng lá cứng Laminadura); hệ thống phân loại cung hàm (1–4 cho răng vĩnh viễn $R11 - R48$, 5–8 cho răng sữa $R51 - R85$); sinh thái mọc răng và xử trí tai biến mọc răng khôn (răng số 8 lệch $15^\circ - 90^\circ$, viêm túi răng, áp-xe cơ cắn).
• Bài 2: Chăm sóc người bệnh sâu răng và dự phòng sâu răng: Cơ chế bệnh sinh theo thuyết Miller, sơ đồ Keyes và sơ đồ White (tương tác giữa men ngà, mảng bám vi khuẩn Streptococcus mutans, cơ chất đường và pH nước bọt $4.0 - 4.5$); phân loại tiến triển sâu men ($S_1$), sâu ngà nông ($S_2 \le 2,\text{mm}$), sâu ngà sâu ($S_3: 2 - 4,\text{mm}$); kỹ thuật phụ tá hàn răng (Cement, Amalgam, Composite, theo dõi Eugenate); dự phòng cộng đồng và cá nhân (quy tắc chải răng $3 \times 3 \times 3$, chỉ nha khoa $30 - 50,\text{cm}$, cơ chế biến đổi Hydroxyapatite thành Fluor Apatit).
• Bài 3: Chăm sóc người bệnh viêm tủy và viêm quanh cuống răng (3 giờ): Phân loại và chẩn đoán phân biệt viêm tủy hồi phục ($T_1$, xung huyết tủy, thử lạnh dương tính, ngưỡng điện $< 6 - 8,\mu\text{A}$), viêm tủy cấp không hồi phục ($T_2$, đau lan tỏa theo nhánh dây thần kinh V, gõ ngang đau hơn gõ dọc), tủy hoại tử; viêm quanh cuống bán cấp ($C_1$), cấp tính ($C_2$, sốt $> 38^\circ\text{C}$, răng chồi cao lung lay độ II–III, gõ dọc đau chói), mạn tính ($C_3$, lỗ rò lợi, u hạt $< 1,\text{cm}$, nang chân răng $> 1,\text{cm}$); quy trình tháo trống buồng tủy, nong rửa ống tủy bằng $\text{H}_2\text{O}_2\ 10 - 12\text{V}$, $\text{NaCl}\ 0.9%$, $\text{NaOCl}$, đặt thuốc sát khuẩn buồng tủy (TKF, CPC), hàn bít Gutta-percha.
• Bài 4: Chăm sóc người bệnh viêm quanh răng (2 giờ): Cơ chế mảng bám vi khuẩn (Streptococcus mitis, S. sanguis, Bacteroides); phân chia giai đoạn túi lợi $> 3,\text{mm}$, túi quanh răng sâu $> 5,\text{mm}$, tiêu mào xương ổ răng (tiêu ngang và tiêu chéo); các thể lâm sàng (người trẻ $15 - 20$ tuổi, tiến triển nhanh $18 - 30$ tuổi, mạn tính $> 45$ tuổi, viêm quanh răng trên nền HIV/AIDS); quy trình điều dưỡng lấy cao răng 6 phân vùng bằng sóng siêu âm kết hợp đánh bóng bề mặt răng.
• Bài 5: Chăm sóc người bệnh trước và sau nhổ răng (1 giờ): Phân tích chỉ định và chống chỉ định (tại chỗ và toàn thân: ung thư máu, đã xạ trị hàm mặt, AIDS); bộ câu hỏi sàng lọc tiền sử tim mạch, huyết áp, đái tháo đường, thần kinh (dự phòng co giật bằng Barbiturat); chuẩn bị tâm lý (Diazepam $5,\text{mg}$); quy trình can thiệp cầm máu tại chỗ (cắn gạc 30 phút, chườm lạnh) và xử trí biến chứng ổ răng.
• Bài 6: Chăm sóc người bệnh phẫu thuật khe hở môi và vòm miệng: Chăm sóc tiền phẫu, dinh dưỡng chuyên biệt và kiểm soát vệ sinh khoang miệng chống nhiễm trùng vết mổ tạo hình.
• Bài 7: Một số sơ cấp cứu người bệnh chấn thương vùng hàm mặt: Nhận định dấu hiệu khó thở do tụt lưỡi/dị vật, sơ cứu cầm máu tổn thương hàm mặt, phòng chống sốc chấn thương và vận chuyển an toàn.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết dựa trên các trụ cột khoa học:

• Cơ sở hóa sinh và mô học: Phản ứng khoáng hóa chuyển đổi $\text{Ca}_{10}(\text{PO}_4)_6(\text{OH})_2$ thành Fluor Apatit tăng cường độ bền cơ học; cấu trúc vi thể của ngà gian ống và mạng lưới sợi liên kết Collagen ở vùng quanh răng.
• Lý thuyết bệnh sinh: Tích hợp nghiên cứu thực nghiệm của Schaw & Sognnaes (1950) về vai trò của đường tiếp xúc bề mặt, thực nghiệm Blathey & Orland (1951) về môi trường hữu khuẩn gây sâu răng; nghiên cứu của Slotts và Socranky (1978) khẳng định mảng bám sinh học (dental plaque) là yếu tố căn nguyên của viêm quanh răng.
• Khung quy trình điều dưỡng 5 bước: Áp dụng thống nhất từ khâu hỏi bệnh, thăm khám thực thể, xác định chẩn đoán điều dưỡng, thiết lập can thiệp độc lập/phối hợp y lệnh đến bước đánh giá đáp ứng lâm sàng.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật chuyên môn (Technical Skills): Vẽ và định danh sơ đồ thiết đồ cắt dọc răng; nhận diện ký hiệu răng quốc tế; thao tác vận hành máy lấy cao răng siêu âm góc nghiêng $45^\circ$; kỹ thuật pha trộn chất hàn (Eugenate, Cement, Composite); kỹ thuật bơm rửa vô khuẩn ống tủy bằng kim đầu tù.
• Kỹ năng phân tích lâm sàng (Analytical Skills): Phân biệt chẩn đoán giữa viêm tủy cấp không hồi phục với đau dây thần kinh số V và viêm quanh cuống cấp; đọc hình ảnh tổn thương cuống răng trên phim cận chóp (phân biệt u hạt và nang chân răng); đánh giá các chỉ số xét nghiệm huyết học (công thức máu, thời gian máu chảy, máu đông) trước can thiệp nhổ răng.
• Năng lực thực hành điều dưỡng (Practical Competencies): Thực hiện bảng kiểm sàng lọc toàn thân người bệnh trước phẫu thuật; tư vấn giáo dục vệ sinh răng miệng cá nhân và cộng đồng (phương pháp chải răng, kiểm soát mảng bám, dinh dưỡng hạn chế đường).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế đồng bộ với phương pháp đào tạo y khoa dựa trên năng lực (Competency-based medical education):

• Tiếp cận sư phạm: Kết hợp chặt chẽ giữa bài giảng lý thuyết phân tích cơ chế với thực hành tiền lâm sàng trên mô hình giải phẫu. Người học được yêu cầu vẽ lại thiết đồ giải phẫu, nhận diện hệ thống ký hiệu răng trước khi chuyển sang các bài học bệnh lý.
• Học tập qua tình huống (Case studies): Mỗi bài học bệnh lý đều tích hợp các ca bệnh giả định (ví dụ: người bệnh có cơn đau tủy dữ dội về đêm lan nửa đầu; người bệnh sốt cao do viêm quanh cuống cấp có răng chồi cao; người bệnh chảy máu kéo dài sau nhổ răng). Người học thực hiện phân tích dữ liệu, đưa ra chẩn đoán điều dưỡng và lập bảng kế hoạch can thiệp chi tiết.
• Bài tập thực hành: Hướng dẫn quy trình thao tác kỹ thuật chuẩn xác từng bước, điển hình là quy trình lấy cao răng chia 6 phân vùng:
  1. Vùng I: Răng hàm trên bên phải.
  2. Vùng II: Răng cửa hàm trên.
  3. Vùng III: Răng hàm trên bên trái.
  4. Vùng IV: Răng hàm dưới bên trái.
  5. Vùng V: Răng cửa hàm dưới.
  6. Vùng VI: Răng hàm dưới bên phải.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá đa chiều thông qua bài thi tự luận/trắc nghiệm lý thuyết, đánh giá kỹ năng qua bảng kiểm quy trình thực hành thao tác vô khuẩn, kỹ năng chuẩn bị dụng cụ phụ tá và chất lượng bản kế hoạch chăm sóc.
• Hướng dẫn tự học: Giáo trình yêu cầu sinh viên tự thu thập tài liệu thống kê dịch tễ học, chuẩn bị bài thảo luận nhóm về các biện pháp vệ sinh dự phòng cộng đồng trước khi lên lớp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp dữ liệu dịch tễ học thực tế: Giáo trình cập nhật số liệu từ Điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc năm 2015, phản ánh tỷ lệ sâu răng ở lứa tuổi $6 - 8$ tuổi tại Việt Nam lên tới $84.9%$, làm căn cứ thực tiễn cho việc xây dựng nội dung chăm sóc dự phòng nha khoa học đường.
• Ứng dụng các học thuyết bệnh học kinh điển và thực nghiệm: Hệ thống hóa cơ chế bệnh sinh từ các công trình nghiên cứu lịch sử (thuyết Miller thế kỷ XIX, thuyết viêm ngà Bocdecker, rối loạn dinh dưỡng Rousseau-Decell) đến các mô hình thực nghiệm của Schaw & Sognnaes (1950), Blathey & Orland (1951), sơ đồ Keyes và sơ đồ White.

Tiêu chí	Tiếp cận truyền thống	Tiếp cận trong giáo trình (ThS. Trần Chung Anh)
Cơ chế bệnh sinh	Mô tả tổn thương đại thể đơn thuần	Phân tích vi sinh (S. mutans, vi khuẩn kỵ khí), hóa sinh (pH nước bọt $4.0-4.5$, men Fluor Apatit)
Mục tiêu điều dưỡng	Thực hiện y lệnh điều trị bị động	Thiết lập quy trình chăm sóc độc lập 5 bước, lấy người bệnh làm trung tâm
Kỹ thuật lấy cao răng	Thao tác tự do không phân vùng	Chuẩn hóa quy trình 6 phân vùng kết hợp chống sang chấn men và đánh bóng
Kiểm soát nhiễm khuẩn	Xử lý vô khuẩn thông thường	Quy ước mọi người bệnh đều có nguy cơ lây nhiễm chéo (HBV, HIV), áp dụng bảo hộ tối đa

• Chuẩn hóa kỹ thuật hỗ trợ chuyên khoa: Giáo trình chi tiết hóa các dung dịch bơm rửa và sát khuẩn chuyên dụng trong nội nha ($\text{H}_2\text{O}_2\ 10 - 12\text{V}$, $\text{NaCl}\ 0.9%$, dung dịch $\text{NaOCl}$, thuốc sát trùng buồng tủy TKF, CPC) cùng các vật liệu trám bít tủy (Eugenate, kim Gutta-percha) và vật liệu tái tạo thân răng (Amalgam, Composite, Cement).
• Mở rộng mối liên hệ bệnh học răng hàm mặt và toàn thân: Nhấn mạnh các biến chứng nguy hiểm như viêm mô tế bào lan tỏa sàn miệng, viêm tắc tĩnh mạch xoang hang do mọc răng khôn biến chứng; sàng lọc kỹ các bệnh lý toàn thân (tim mạch, đái tháo đường, rối loạn đông máu, phụ nữ có thai/kinh nguyệt) trước can thiệp nhổ răng.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên Cao đẳng Điều dưỡng: Là tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên năm thứ hai hoặc năm thứ ba theo học chương trình Cao đẳng Điều dưỡng (chính quy và vừa học vừa làm) trong học phần Điều dưỡng chuyên khoa Ngoại.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần khoa học cơ bản và cơ sở ngành y học:
  • Giải phẫu học và Sinh lý học người: Nắm vững giải phẫu đầu mặt cổ, hệ thần kinh sọ (đặc biệt là dây thần kinh V) và sinh lý tuần hoàn máu.
  • Điều dưỡng cơ sở: Nắm vững quy trình điều dưỡng, kỹ thuật vô khuẩn, kiểm soát nhiễm khuẩn và kỹ năng theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
  • Vi sinh – Ký sinh trùng và Dược lý học: Hiểu biết về vi khuẩn gây bệnh, cơ chế kháng sinh, thuốc tê (Lidocain, Xylocain) và thuốc an thần.
• Giảng viên y tế: Tài liệu chuẩn để biên soạn giáo án giảng dạy lý thuyết, thiết kế bảng kiểm đánh giá kỹ năng thực hành tiền lâm sàng và xây dựng ca bệnh thi lâm sàng tại trường y tế và bệnh viện thực hành.
• Tài liệu tham khảo chuyên môn: Hỗ trợ điều dưỡng viên đa khoa chuyển tiếp công tác tại các phòng khám, chuyên khoa Răng Hàm Mặt tại các cơ sở y tế tuyến huyện, tỉnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên hệ Cao đẳng Điều dưỡng (chính quy và vừa học vừa làm) của Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội và các cơ sở đào tạo y tế tương đương; đồng thời là tài liệu tham khảo cho điều dưỡng viên đang công tác tại các cơ sở y tế chuyên khoa Răng Hàm Mặt.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần tích lũy kiến thức cơ sở về Giải phẫu – Sinh lý đầu mặt cổ, Điều dưỡng cơ bản, Dược lý học nha khoa, Kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện và Bệnh học ngoại khoa tổng quát trước khi tiếp cận học phần.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với tài liệu bệnh học Răng Hàm Mặt của bác sĩ?

Giáo trình tập trung vào việc nhận định triệu chứng lâm sàng, chẩn đoán chăm sóc, quy trình phụ tá vô khuẩn cho bác sĩ (chuẩn bị dụng cụ, đánh trộn vật liệu hàn, cách ly vùng răng, hút nước bọt, bơm rửa tủy) và lập kế hoạch chăm sóc, giáo dục người bệnh, thay vì đi sâu vào kỹ thuật phẫu thuật phức tạp của bác sĩ chuyên khoa.

4. Làm sao để tự học và nắm vững kiến thức giáo trình hiệu quả?

Học viên nên kết hợp học lý thuyết giải phẫu vi thể với quan sát thiết đồ cắt dọc răng; ghi nhớ các bảng phân loại bệnh ($S_1 - S_3$, $T_1 - T_2$, $C_1 - C_3$); chủ động thực hành viết bảng kế hoạch chăm sóc 5 bước cho từng ca bệnh lâm sàng giả định được nêu trong tài liệu.

5. Giáo trình có các công cụ hay bảng biểu hỗ trợ nào?

Tài liệu tích hợp hệ thống bảng danh mục ký hiệu răng vĩnh viễn và răng sữa theo quy ước quốc tế; bảng thời gian mọc/thay răng theo độ tuổi; bảng câu hỏi sàng lọc sức khỏe toàn thân trước nhổ răng; quy trình phân vùng lấy cao răng 6 bước chi tiết.

---

Kết luận

Giáo trình Điều dưỡng chuyên khoa Răng Hàm Mặt của Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội cung cấp hệ thống tri thức chuẩn mực về giải phẫu, cơ chế bệnh sinh và các quy trình kỹ thuật điều dưỡng nha khoa chuyên khoa. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở tính thực tiễn cao, chuẩn hóa quy trình chăm sóc 5 bước gắn liền với các bệnh lý răng miệng phổ biến trong cộng đồng.

Lộ trình học tập hiệu quả bắt đầu từ việc nắm vững giải phẫu vi thể và sinh thái mọc răng, tiến đến phân tích các can thiệp nội nha – nha chu bảo tồn, và hoàn thiện bằng năng lực phụ tá phẫu thuật, kiểm soát nhiễm khuẩn và sơ cấp cứu chấn thương hàm mặt. Để nâng cao năng lực thực hành, người học nên kết hợp nghiên cứu các hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành Răng Hàm Mặt do Bộ Y tế ban hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UBND THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI TỔNG CỤC DẠY NGHỀ TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TÊ Bộ môn Điều dưỡng các bệnh chuyên khoa Thạc sỹ TRẦN CHUNG ANH GIÁO TRÌNH MÔN HỌC ĐIỀU DƯỠNG CHUYÊN KHOA RĂNG HÀM MẶT Đối tượng: Cao đẳng Điều dưỡng CHƯƠNG TRÌNH CHI TIẾT HỌC PHẦN:Chủ CHUYÊN KHOA biên: Th.S Trần HỆ NGOẠI Chung Anh ( Dành cho đối tượng caoBiên đẳngsoạn: BS. Hoàng điều dưỡng Thị chính quy và Đợi vừa học vừa làm) Hà nội 4/2019 Hà Nội 20 - 4 - 2020 1 MỤC LỤC STT TÊN BÀI Trang Bài 1: Đặc điểm giải phẫu, sinh lý răng và vùng quanh răng – 1 thời gian mọc và thay răng Bài 2: Thực hiện kế hoạch chăm sóc người bệnh sâu răng và dự 2 phòng sâu răng. Bài 3: Chăm sóc người bệnh viêm tủy và viêm quanh cuống 3 răng. 4 Bài 4: Chăm sóc người bệnh viêm quanh răng.

5 Bài 5: Chăm sóc người bệnh trước và sau nhổ răng. Bài 6: Chăm sóc người bệnh phẫu thuật khe hở môi và vòm 6 miệng. Bài 7: Một số sơ cấp cứu người bệnh chấn thương vùng hàm 7 mặt. Tổng 2 Bài 1: ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU SINH LÝ RĂNG VÀ VÙNG QUANH RĂNG – THỜI GIAN MỌC VÀ THAY RĂNG Thời gian: 3 tiết Mục tiêu: *Kiến thức: 1.

Mô tả được hình thể ngoài, cấu tạo trong của răng. Mô tả được giải phẫu sinh lý của lợi, dây chằng, xương ổ răng và xương răng. Trình bày được ký hiệu thông dụng của răng sữa và răng vĩnh viễn. Trình bày được thời gian mọc răng sữa và răng vĩnh viễn * Kỹ năng: 5.Vẽ và chú thích được những thiết đồ đã học về giải phẫu răng và các thành phần của vùng quanh răng.

* Năng lực tự chủ: 6.Tự thu thập thông tin và thảo luận nhóm 1. Hình thể ngoài của răng: Nhìn phía ngoài mỗi răng có cấu tạo gồm 3 phần: Thân răng, chân răng và đường cổ răng nằm giữa thân răng và chân răng. + Thân răng: Được men răng bao phủ, là phần răng nhìn thấy được trên cung hàm. + Chân răng nằm trong xương ổ răng có hệ thống dây chằng quanh răng bám vào giúp cố định chân răng trong xương ổ răng.

Bề mặt chân răng được Cement bao phủ (xương răng). Hình 1: Mô phỏng răng hàm lớn hàm trên. Hình 2: Thiết đồ cắt đứng dọc qua răng hàm lớn hàm dưới *Cổ răng: Trên mỗi răng có hai danh từ cổ răng: Cổ răng sinh lý và cổ răng giải phẫu. 3 - Cổ răng sinh lý được giới hạn bởi phần bờ lợi viền xung quanh cổ răng.

Lúc này phần răng nhìn thấy được trong miệng được gọi là thân răng lâm sàng. Cổ răng sinh lý thay đổi tuỳ thuộc vào lợi tự do và lợi bám dính. Tuổi càng cao thì vị trí bám của bờ viền lợi càng có xu hướng thấp dần về phía chóp răng. - Cổ răng giải phẫu: Chỉ nhìn thấy khi lợi đã bị co ngót, xương ổ răng đã bị tiêu xương, là đường cong cố định tạo bởi đường nối giữa men và Cement.

Đây là nơi rất dễ bị thương tổn do lớp men và Cement phủ ngoài mỏng hơn so với ở thân răng và chân răng. Cấu tạo trong của răng: 2. Men răng: Bao phủ mặt ngoài thân răng, có nguồn gốc từ ngoại bì, và là một tổ chức cứng nhất của cơ thể. - Tỷ lệ chất vô cơ: 96%, chất hữu cơ và nước: 4%.

- Tính chất lý học của men răng: Nhẵn bóng, trong suốt, rất giòn và cản quang. Bình thường nếu ngấm vôi tốt qua lớp men mỏng nhìn thấy lớp ngà ở trong nên thấy màu trắng ngà. Qua lớp men dầy và ngấm vôi không đều thì thấy men có màu xám hoặc trắng xanh. - Tính chất hoá học của men răng: Chủ yếu là Ca10 (PO4)6 (OH)2 và một số muối Cacbonat: MgCO3 Chlorua, Sulfat natri, Sulfat kali.

Thành phần hữu cơ chiếm rất ít chủ yếu là các acide amin như: Histidin, Lysin, Arginin,… - Tổ chức học: Men răng được cấu tạo từ các trụ men hình lăng trụ được bao bọc bởi chất hữu cơ. Trên kính hiển vi điện tử thấy: Một trụ men được cấu tạo từ nhiều trụ nhỏ có chiều rộng từ 500 – 1000A0, chiều dài khoảng 3000 – 5000 A0. Hướng của trụ men thường thẳng đứng với ngà răng, trên núm răng hướng của trụ men giống như nan hoa bánh xe mà tâm là sừng tuỷ. Hướng trụ men ở cổ răng hàm cũng khá thẳng đứng đối với ngà răng.

Bên ngoài men có phủ một lớp hữu cơ gọi là màng thứ phát, trong đời sống men răng không có sự bồi đắp thêm mà chỉ mòn dần theo tuổi, nhưng lại có sự trao đổi về vật lý và hóa học với môi trường miệng, tuổi càng cao men răng càng cứng và giòn. Đó là do các tinh thể sắp xếp lại sát nhau hơn, mặt khác men răng được ngấm các chất vi lượng, chủ yếu là Fluor. Fluor có trong nước uống và kem đánh răng làm cho Apatit chuyển thành Fluor Apatit cứng chắc hơn. - Trên thiết đồ cắt đứng dọc răng thấy: Độ dầy của men răng không đồng đều, ở phía mặt nhai độ dày men khoảng 2.5mm, trong khi ở phía cổ răng hay ở các rãnh phía mặt nhai độ dầy men chỉ khoảng 1mm.

Ngà răng: Ngà răng nằm trong lớp men, có nguồn gốc từ trung bì và kém cứng hơn men răng. 4 + Tính chất của ngà: Màu vàng nhạt, không trong, không bóng như men răng. + Tính chất hoá học: Tỷ lệ chất vô cơ chỉ chiếm 70%, chất hữu cơ và nước chiếm 30%. Thành phần chủ yếu là chất keo Collagen.

Tổ chức học: Tuỳ theo giai đoạn xảy ra sự tạo ngà mà có sự thay đổi quan trọng về mặt cấu trúc: Có hai loại tổ chức ngà: 2. Ngà tiên phát: Là lớp ngà được tạo nên trong quá trình hình thành răng, chiếm khối lượng chủ yếu của răng gồm: Ống ngà, chất giữa các ống ngà và dây Tomes. + Ống ngà: Xuất phát từ bề mặt tủy chạy suốt chiều dày của ngà và tận cùng ở đường ranh giới men ngà. Các ống ngà thường chạy song song với nhau nhưng không bao giờ chạy theo một đường thẳng mà thường gấp khúc (đặc biệt ở vùng cổ răng).

Ở ngà thân răng : Các ống ngà thường có dạng hình chữ S. Ở ngà chân răng: Các ống ngà thường khá thẳng. Ngoài ra còn có các ống ngà phụ và các nhánh nối. + Chất giữa các ống ngà (ngà gian ống): Là thành phần các chất hữu cơ có cấu trúc sợi, chủ yếu là các sợi keo xếp thẳng góc với các ống ngà.

+ Dây Tomes: Nằm trong ống ngà, là các đuôi nguyên sinh chất của các tế bào tạo ngà đảm bảo cho sự trao đổi chuyển hoá và khả năng tạo ngà. Chiều dài của đuôi Tomes từ 2 – 5mm, trên đường đi chúng cho các nhánh bên để đi vào ngà gian ống. Ngà thứ phát: Được hình thành ở giai đoạn răng đã được hình thành, gồm hai loại: - Ngà thứ phát sinh lý: Hình thành liên tục trong suốt thời kỳ tồn tại của răng với nhịp độ rất chậm. - Ngà thứ phát bệnh lý: Hình thành bởi quá trình bệnh lý của răng, ví dụ: do sâu răng, mòn răng do tạo hình lỗ sâu, mài răng trong quá trình điều trị.

Tuỷ răng: Là một khối tổ chức nằm trong hốc tủy răng, chứa mạch máu và đầu tận cùng thần kinh làm nhiệm vụ duy trì sự sống cho răng (là sự sống của nguyên bào ngà, tạo ngà thứ phát) đồng thời nhận cảm giác của răng. Trên thiết đồ bổ dọc răng thấy: + Tủy răng có hình thể tương ứng với hình thể ngoài của răng gồm hai phần: - Tủy răng trong buồng tủy gọi là tủy thân (tuỷ buồng), ở các răng nhiều chân, tủy buồng có trần và sàn buồng tủy. - Tủy răng trong ống tủy gọi là tủy chân. + Tổ chức học: Gồm các thành phần sau: 5 - Thành phần tế bào: Nguyên bào ngà, nguyên bào sợi, tế bào chưa biệt hoá, tế bào bảo vệ.

- Thành phần sợi và các chất căn bản: Gồm các lưới sợi và các bó sợi Collagen. Chất căn bản có dạng gel, bao bọc lưới sợi và các tế bào, chứa nhiều nước, các Glucoprotein… + Mạch máu: Đi vào tủy qua lỗ chóp răng, được điều hoà kiểm soát thông qua sự điều hoà co mạch của hệ giao cảm. + Thần kinh: Đi vào tủy qua lỗ chóp răng cùng với mạch máu, bao gồm cả sợi có Myeline và sợi không có Myeline. - Sợi có Myeline: Từ thần kinh tam thoa, có đầu tận cùng tự do có vai trò ghi nhận cảm giác đau của răng.

- Sợi không có Myeline: Chi phối các cơ trơn của thành mạch, điều hoà sự co mạch. * Sinh lý học của tủy: - Tạo ngà: Biệt hoá lớp tế bào ngoại vi trở thành lớp tế bào tạo ngà. - Đảm bảo sự trao đổi chuyển hoá trong các tổ chức răng. - Chống đỡ, bảo vệ.

- Cảm giác cho răng. Ký hiệu cung hàm: Được ký hiệu bằng hai đường thẳng vuông góc với nhau giới hạn nên 4 cung hàm và qui ước như sau: * Đối với răng vĩnh viễn: Hình 3: mô tả mặt ngoài thân răng 6 Hình 4: Sơ đồ răng vĩnh viễn Trong đó: 1 là cung hàm trên bên phải 2 là cung hàm trên bên trái. 3 là cung hàm dưới bên trái. 4 là cung hàm dưới bên phải.

Ví dụ: Ký hiệu răng số 3 hàm trên bên phải là: R13 5 6 3.2 Đối với răng sữa: 8 7 Trong đó: 5 là cung hàm trên bên phải. 6 là cung hàm trên bên trái. 7 là cung hàm dưới bên trái. 8 là cung hàm dưới bên phải.

Cách gọi tên răng: Một đường thẳng tưởng tượng đi qua điểm giữa hai cung mày, qua đỉnh mũi, qua khe hở răng cửa giữa hàm trên và hàm dưới, chia khuân mặt thành hai nửa đối xứng, đếm thứ tự số răng từ giữa ra sau bên phải giống bên trái. Hàm trên đếm giống như hàm dưới. Đối với răng vĩnh viễn: Răng cửa giữa là 1, răng cửa bên là 2, răng nanh là 3, răng hàm nhỏ thứ nhất là 4, răng hàm nhỏ thứ hai là 5, răng hàm lớn thứ nhât là 6, răng hàm lớn thứ hai là 7, răng hàm lớn thứ ba là 8. Đối với răng sữa: 7 Răng cửa giữa là 1, răng cửa bên là 2, răng nanh là 3 răng hàm thứ nhất là 4, răng hàm thứ hai là 5.

Khi đọc hoặc viết tên răng bao giờ cũng đọc tên cung hàm trước rồi mới đến số răng. Ví dụ: - Đối với răng vĩnh viễn: R 11: Là răng cửa giữa hàm trên bên phải. R 24: Là răng hàm nhỏ thứ nhất hàm trên bên trái.