Giáo Trình Dịch Học Bảo Vệ Thực Vật của GS TS Hà Quang Hùng

Giáo trình nghiên cứu dịch học bảo vệ thực vật gs ts hà quang hùng, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên .

• Tác giả: Gs. Hà Quang Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội
• Chuyên ngành: Bảo Vệ Thực Vật
• Đề tài: Dịch Học Bảo Vệ Thực Vật
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Vị trí, mục đích và yêu cầu môn học
• 0.1.1. Vị trí môn học
• 0.1.2. Mục đích, yêu cầu môn học
• 0.2. Một số khái niệm cơ bản về dịch học BVTV
• 0.3. Lịch sử phát triển môn học
• 0.3.1. Dịch học thời cổ đại
• 0.3.2. Dịch học thời kỳ phong kiến
• 0.3.3. Dịch học trong thời kỳ phát triển Tư bản chủ nghĩa
• 0.3.4. Dịch học BVTV phát triển ở Việt Nam
• 1. CHƯƠNG 1: DỊCH HẠI VÀ TÌNH HÌNH GÂY HẠI CỦA CHÚNG ĐỐI VỚI SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Dịch hại cây trồng nông nghiệp
• 1.2. Tình hình gây hại của dịch hại đối với sản xuất nông nghiệp
• 1.2.1. Tình hình gây hại của dịch hại đối với sản xuất nông nghiệp trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình gây hại của dịch hại đối với sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Dịch Học Bảo Vệ Thực Vật

Giáo trình Dịch học Bảo vệ thực vật của GS TS Hà Quang Hùng là một tài liệu quan trọng trong lĩnh vực nông nghiệp, đặc biệt là cho sinh viên chuyên ngành Bảo vệ thực vật. Giáo trình này không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản về dịch học mà còn giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các quy luật phát sinh và lan truyền của các loại dịch hại. Nội dung giáo trình được biên soạn một cách khoa học, dễ hiểu, và cập nhật với các nghiên cứu mới nhất trong lĩnh vực này.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của giáo trình

Giáo trình nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về dịch học, giúp họ hiểu rõ về các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát sinh và lan truyền của dịch hại trong sản xuất nông nghiệp. Điều này rất cần thiết để sinh viên có thể áp dụng vào thực tiễn.

1.2. Cấu trúc và nội dung chính của giáo trình

Giáo trình được chia thành nhiều chương, mỗi chương tập trung vào một khía cạnh khác nhau của dịch học, từ các quy luật phát sinh đến các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát dịch hại. Điều này giúp sinh viên dễ dàng theo dõi và nắm bắt kiến thức.

II. Những thách thức trong Bảo vệ thực vật hiện nay

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự gia tăng dân số, ngành Bảo vệ thực vật đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Các loại dịch hại ngày càng trở nên đa dạng và khó kiểm soát hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp. Việc hiểu rõ về dịch học là rất cần thiết để có thể ứng phó hiệu quả với những thách thức này.

2.1. Tình hình dịch hại hiện nay

Nhiều loại dịch hại mới xuất hiện và phát triển nhanh chóng, gây thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp. Việc theo dõi và nghiên cứu tình hình dịch hại là rất quan trọng để có biện pháp ứng phó kịp thời.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến dịch hại

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi môi trường sống của nhiều loại dịch hại, khiến chúng phát triển mạnh mẽ hơn. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu và nông dân phải có những biện pháp thích ứng phù hợp.

III. Phương pháp nghiên cứu trong Dịch học Bảo vệ thực vật

Để nghiên cứu hiệu quả về dịch học, các phương pháp khoa học hiện đại được áp dụng. Những phương pháp này không chỉ giúp xác định nguyên nhân gây hại mà còn đưa ra các giải pháp phòng ngừa và kiểm soát dịch hại hiệu quả.

3.1. Phương pháp quan sát và thu thập dữ liệu

Việc quan sát và thu thập dữ liệu về sự phát sinh và lan truyền của dịch hại là rất quan trọng. Các nhà nghiên cứu cần phải có kế hoạch cụ thể để thu thập thông tin chính xác và đầy đủ.

3.2. Phân tích và đánh giá dữ liệu

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích và đánh giá là bước quan trọng để đưa ra các kết luận chính xác về tình hình dịch hại. Các công cụ phân tích hiện đại sẽ hỗ trợ rất nhiều trong quá trình này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Dịch học trong Bảo vệ thực vật

Giáo trình Dịch học Bảo vệ thực vật không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong sản xuất nông nghiệp. Những kiến thức từ giáo trình giúp sinh viên có thể áp dụng vào thực tế, từ việc phát hiện sớm dịch hại đến việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

4.1. Phát hiện và nhận diện dịch hại

Việc phát hiện và nhận diện dịch hại sớm là rất quan trọng để có biện pháp xử lý kịp thời. Sinh viên cần được trang bị kiến thức để nhận diện các loại dịch hại phổ biến trong sản xuất nông nghiệp.

4.2. Các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát dịch hại

Giáo trình cung cấp nhiều biện pháp phòng ngừa và kiểm soát dịch hại hiệu quả, từ biện pháp sinh học đến hóa học. Việc áp dụng đúng các biện pháp này sẽ giúp bảo vệ mùa màng và nâng cao năng suất.

V. Kết luận và tương lai của Dịch học Bảo vệ thực vật

Giáo trình Dịch học Bảo vệ thực vật của GS TS Hà Quang Hùng là một tài liệu quý giá cho sinh viên và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực nông nghiệp. Tương lai của dịch học sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ và nghiên cứu khoa học, giúp nâng cao hiệu quả trong Bảo vệ thực vật.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu dịch học

Nghiên cứu dịch học sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sản xuất nông nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự gia tăng dân số.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Tương lai của dịch học sẽ hướng đến việc áp dụng công nghệ mới, như trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, để nâng cao hiệu quả trong việc phát hiện và kiểm soát dịch hại.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH DỊCH HỌC BẢO VỆ THỰC VẬT

• Chủ biên: GS. Hà Quang Hùng
• Ban biên soạn: GS.TS. Hà Quang Hùng, PGS. TS. Nguyễn Thị Kim Oanh, TS. Đặng Thị Dung
• Đơn vị công tác: Bộ môn Côn trùng, Khoa Nông học – Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội
• Năm xuất bản: 2008
• Đối tượng đào tạo: Sinh viên đại học và học viên cao học chuyên ngành Bảo vệ thực vật, Cây trồng, Di truyền chọn tạo giống, Công nghệ sinh học.

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Dịch học Bảo vệ thực vật do GS. Hà Quang Hùng chủ biên cùng tập thể cán bộ giảng dạy Bộ môn Côn trùng, Khoa Nông học, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam) biên soạn năm 2008. Môn học Dịch học Bảo vệ thực vật (BVTV) giữ vị trí là học phần chuyên môn bắt buộc trong chương trình đào tạo kỹ sư Nông học, chuyên ngành Bảo vệ thực vật và Cây trồng, đồng thời phục vụ đào tạo sau đại học (bậc Thạc sĩ). Học phần được bố trí giảng dạy ở giai đoạn chuyên sâu, sau khi người học đã hoàn thành các môn học cơ sở về côn trùng học, bệnh cây học và sinh thái học nông nghiệp.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình cung cấp hệ thống kiến thức cơ bản và thực tiễn về dịch tễ học của các loài dịch hại chính trên cây trồng nông nghiệp; trang bị phương pháp phân tích diễn thế dịch và các yếu tố sinh thái chi phối; giúp người học làm chủ các phương pháp điều tra thực địa, bẫy bả và công cụ toán học để dự tính dự báo (DTDB) thời gian phát sinh, mật độ quần thể và nguy cơ gây hại. Trên cơ sở đó, người học có năng lực đề xuất các biện pháp phòng ngừa và dập dịch đạt hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Cấu trúc giáo trình gồm Chương mở đầu và 9 chương chuyên đề, được tổ chức theo cách tiếp cận sinh thái học hệ thống kết hợp định lượng toán học. Điểm đặc sắc của tài liệu là sự kết hợp giữa khung lý thuyết dịch tễ học quốc tế với chuỗi dữ liệu thực nghiệm, thống kê dịch tễ nhiều năm tại Việt Nam (như các đợt dịch rầy nâu, sâu đục thân, sâu cuốn lá, bọ cánh cứng hại dừa giai đoạn 1975–2005), giúp người học dễ dàng chuyển giao kiến thức lý thuyết vào công tác chỉ đạo thực tế tại các trạm BVTV.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

• Chương mở đầu và Chương I (GS.TS. Hà Quang Hùng): Trình bày vị trí, mục đích, yêu cầu môn học; các khái niệm cơ bản về Dịch học BVTV (Epidemiology in Plant Protection), dịch tễ học bệnh cây (Epiphytotic), dịch động vật (Epizootic), dịch phân bố rộng (Pandemic); phân loại các nhánh dịch học (mô tả, định lượng, so sánh, sinh thái); lịch sử phát triển dịch học qua các thời kỳ (cổ đại, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và giai đoạn phát triển tại Việt Nam trước/sau năm 1945); định nghĩa dịch hại (Pest), phức hợp dịch hại (Key pests) và phổ dịch hại.
• Chương II (GS.TS. Hà Quang Hùng): Biến động số lượng của dịch hại và các yếu tố sinh thái ảnh hưởng. Phân tích quá trình điều chỉnh tự nhiên dựa trên hai tương tác: biến đổi (yếu tố ngẫu nhiên môi trường: thời tiết, khí hậu) và điều chỉnh (yếu tố nội tại quần thể theo nguyên tắc liên hệ nghịch phủ định); sơ đồ biến động quần thể côn trùng của Viktorov (1976); quan hệ cạnh tranh trong loài theo Philip; bảng sống (Life Table) và mô hình hồi quy đa tạp.
• Chương III (TS. Đặng Thị Dung): Phương pháp điều tra biến động các vụ dịch hại ngoài đồng ruộng (điều tra sâu trong đất theo các tầng độ sâu 0–5cm, 5–45cm, >45cm; điều tra trên mặt đất, trên tàn dư cây trồng và trên cây trồng đang sinh trưởng bằng phương pháp vợt côn trùng hoặc đếm khóm; điều tra đánh giá tác hại của chuột).
• Chương IV (PGS.TS. Nguyễn Thị Kim Oanh): Phương pháp điều tra số lượng sâu trong không gian bằng hệ thống bẫy bả (bẫy đèn ánh sáng, bẫy mùi vị chua ngọt 4:4:1:1, bẫy mùi vị tanh hôi, bẫy màu sắc, bẫy dẫn dụ sinh học pheromone) và phương pháp nhân nuôi sinh học côn trùng (nuôi cá thể, nuôi quần thể) trong phòng thí nghiệm.
• Chương V (TS. Đặng Thị Dung) & Chương VI (PGS.TS. Nguyễn Thị Kim Oanh): Phương pháp dự tính dự báo (DTDB) ngắn hạn, trung hạn, dài hạn dựa trên điều tra tiến độ phát dục (chu kỳ vòng đời, đời sâu, lứa sâu, các mức độ bướm rộ) và công thức tính mật độ sâu phát sinh lứa sau: $$P_2 = P_1 \times R \times \frac{f}{m+f} \times \left(1 - \frac{m'}{100}\right)$$ Quy trình điều tra 240 khóm lúa để xác định tỷ lệ thiệt hại năng suất.
• Chương VII (TS. Đặng Thị Dung): Phương pháp dự tính dự báo dựa trên phân tích tổng tích ôn hữu hiệu ($K = n(t - C)$), cách tính ngưỡng nhiệt độ khởi điểm phát dục ($C$), đường hyperbol nhiệt độ và công thức xác định số lứa trong năm ($Y = X(t-C)/K$).
• Chương VIII (PGS.TS. Nguyễn Thị Kim Oanh): Phương pháp dự tính dự báo theo đồ thị khí hậu (khí hậu đồ, sinh khí hậu đồ Uvarov, thủy nhiệt đồ); ứng dụng hiện tượng học (Phenology) và sinh vật chỉ thị; ứng dụng thống kê sinh vật xây dựng phương trình hồi quy tuyến tính đơn biến, đa biến, kiểm định độ tin cậy bằng tiêu chuẩn Student ($t$) và Fisher ($F$).
• Chương IX (GS. Hà Quang Hùng): Tổng hợp các nguyên tắc quản lý dịch tễ, đánh giá nguy cơ dịch hại (Pest Risk Analysis – PRA) và thiết lập diện tích phi dịch hại (Pest Free Area).

Logic phát triển nội dung đi tuần tự từ khái niệm, cơ sở sinh thái học quần thể $\rightarrow$ phương pháp thu thập số liệu thực địa và phòng thí nghiệm $\rightarrow$ mô hình toán học và công cụ dự tính dự báo $\rightarrow$ ứng dụng quản lý, dập dịch thực tế.

+-------------------------------------------------------------+
|               DỊCH HỌC BẢO VỆ THỰC VẬT                      |
+-------------------------------------------------------------+
                              |
     +------------------------+------------------------+
     |                                                 |
[CƠ SỞ SINH THÁI & KHÁI NIỆM]              [ĐIỀU TRA & GIÁM SÁT THỰC ĐỊA]
* Khái niệm dịch tễ, phổ dịch hại          * Mẫu đất (0-5, 5-45, >45cm)
* Sơ đồ Viktorov (1976), Philip            * 240 khóm lúa, 100 vợt chuẩn
* Yếu tố vô sinh & hữu sinh                * Bẫy đèn, bả chua ngọt, Pheromone
     |                                                 |
     +------------------------+------------------------+
                              |
         [MÔ HÌNH HÓA & DỰ TÍNH DỰ BÁO (DTDB)]
         * Tiến độ phát dục & Công thức P2
         * Tích ôn hữu hiệu: K = n(t - C)
         * Sinh khí hậu đồ Uvarov & Hiện tượng học
         * Hồi quy tuyến tính, kiểm định Student (t) & Fisher (F)
                              |
         [QUẢN LÝ DỊCH HẠI & PHÒNG CHỐNG DỊCH]
         * Phân tích nguy cơ dịch hại (PRA)
         * Vùng phi dịch hại (Pest Free Area)

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết dịch tễ học và sinh thái học quần thể: Quy luật biến động số lượng dựa trên quan hệ giữa khả năng sinh sản, tỷ lệ chết, tập tính di cư và áp lực từ thiên địch/thức ăn. Cơ chế điều chỉnh mật độ quần thể tự nhiên thông qua mối quan hệ cùng loài, khác loài và quần xã sinh vật theo Viktorov (1976).
• Nguyên lý nhiệt động học côn trùng: Mối liên hệ hàm số hyperbol giữa nhiệt độ môi trường ($t$), ngưỡng nhiệt phát dục ($C$), thời gian phát dục ($n$) và hằng số nhiệt tích lũy ($K$).
• Khung lý thuyết phân tích thống kê sinh học: Khung mô hình hồi quy tuyến tính đa biến $Y = b_0 + b_1 x_1 + b_2 x_2 + ... + b_n x_n$ và mô hình biến động thế hệ $\log N_{n+1} = \log N_n + \log F - K_n$ để lượng hóa tác động của các biến số khí tượng đến kích thước quần thể.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thiết kế và vận hành các loại bẫy chuẩn hóa (bẫy đèn công suất 200–300W có phễu hứng 50cm và lọ độc KCN/NaCN; bẫy bả chua ngọt tỷ lệ 4:4:1:1 phối trộn 1% hóa chất Padan/Dipterex/Trebon); kỹ thuật điều tra 240 khóm lúa; kỹ thuật nuôi sinh học cá thể và quần thể trong điều kiện phòng thí nghiệm.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Khả năng giải đoán sinh khí hậu đồ (Bioklimogramm) để xác định giới hạn nhiệt - ẩm thuận lợi; tính toán kiểm định $t_{\text{thực tế}}$ so với $t_{\text{lý thuyết}}$ và $F_{\text{thực tế}}$ so với $F_{\text{lý thuyết}}$ nhằm chứng minh mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa thời tiết và mật độ dịch hại.
• Năng lực thực tiễn (Practical competencies): Tính toán chính xác thời điểm bướm rộ, sâu non nở rộ; tính toán mức độ phổ biến ($A%$), tỷ lệ hại, chỉ số hại; dự báo mức độ suy giảm năng suất cây trồng để tham mưu lịch thời vụ và thời điểm xử lý thuốc BVTV hợp lý.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Cách tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giảng dạy kết hợp giữa lý thuyết sinh thái định lượng và thực hành giải bài toán dự tính dự báo. Bài giảng đặt người học vào vị trí cán bộ kỹ thuật phân tích số liệu thực địa từ các trạm quan trắc BVTV.
• Bài tập và nghiên cứu trường hợp (Case studies):
  • Phân tích các ca đại dịch thực tế tại Việt Nam: dịch rầy nâu (Nilaparvata lugens) năm 1977–1979 gây hại trên 200.000 ha tại ĐBSCL và 45.000 ha tại miền Trung; dịch sâu đục thân lúa năm 1984–1987 hại trên 1 triệu ha ở miền Bắc; diễn biến dịch chuột và ốc bươu vàng giai đoạn 1995–1997; dịch bọ cánh cứng hại dừa (Brontispa longissima) năm 2002 tại 26 tỉnh thành.
  • Hệ thống bài tập tính toán định lượng: Tính ngày bướm rộ của sâu đục thân 2 chấm dựa trên nhiệt độ trung bình từng tuần; tính số lứa trong năm của sâu đục thân ngô khi biết $K_{\text{toàn năm}} = 2230$ độ-ngày và $K_{\text{toàn lứa}} = 552$ độ-ngày; tính số lượng sâu phát sinh lứa sau dựa vào tỷ lệ đực/cái và tỷ lệ chết tự nhiên.
• Bài tập thực hành (Practical exercises): Thực hành bố trí điểm lấy mẫu đất theo sơ đồ bàn cờ, đường chéo góc, zic-zắc; thực hành đếm và phân cấp mức độ hại của rệp, nhện từ Cấp 0 đến Cấp 3; chế tạo bẫy bả chua ngọt và bẫy dính màu vàng; xây dựng đồ thị hyperbol nhiệt độ từ số liệu nuôi sâu thực nghiệm.
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Đánh giá qua bài thi lý thuyết (khái niệm dịch tễ, cơ chế tự điều chỉnh quần thể), bài tập lớn xử lý chuỗi số liệu khí tượng – sâu bệnh bằng phương pháp hồi quy thống kê, và kiểm tra kỹ năng thực hành phân tích mẫu điều tra đồng ruộng.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Người học cần trả lời đầy đủ các câu hỏi ôn tập định lượng cuối mỗi chương, thực hành lập bảng sống (Life Table), thu thập dữ liệu nhiệt độ - ẩm độ địa phương để thiết lập khí hậu đồ và sinh khí hậu đồ cho một đối tượng dịch hại cụ thể.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Hệ thống hóa dữ liệu dịch tễ học Việt Nam: Giáo trình cập nhật chi tiết các báo cáo của Cục Bảo vệ thực vật giai đoạn 1975–2005, chỉ rõ xu thế diễn biến của 9 nhóm dịch hại chủ yếu trên cây lương thực (rầy nâu, sâu đục thân, sâu cuốn lá nhỏ, bệnh đạo ôn, bệnh khô vằn, chuột, ốc bươu vàng...) và dịch hại trên cây công nghiệp, cây ăn quả (bọ hung hại mía ở Tây Ninh, sâu róm hại thông ở Hà Tĩnh, bọ xít hại quế ở phía Bắc).
• Tích hợp các phương pháp toán học và dịch tễ học quốc tế: Tích hợp lý thuyết điều chỉnh quần thể của Viktorov (1976), phương pháp sinh khí hậu đồ của Uvarov, mô hình tích ôn hữu hiệu và phương pháp phân tích phương sai ($F$-test) trong thống kê sinh vật đa biến.
• Gắn kết trực tiếp với thực tiễn sản xuất: Cung cấp các phương trình tương quan thực nghiệm đã được kiểm chứng tại Việt Nam:
  • Phương trình dự báo ngày rộ lứa 1 sâu đục thân bướm 2 chấm: $$Y = 24{,}6301 + 0{,}6476X \quad (R = 0{,}84)$$ (với $X$ là số ngày có $t^\circ \le 15^\circ\text{C}$ trong các tháng 12, 1, 2).
  • Phương trình tương quan giữa mật độ sâu đục thân ($X$) và tỷ lệ bông bạc/dảnh héo ($Y_i$): $$Y_2 = 0{,}69 + 0{,}36X \quad (R = 0{,}83)$$ $$Y_5 = 0{,}115 + 0{,}50X \quad (R = 0{,}996)$$
  • Phương trình hàm số mũ xác định tỷ lệ thất thu năng suất theo mật độ lá bị sâu cuốn lá hại: $$Y = 100 - 104{,}3342 , e^{-0{,}0007X} \quad (R = 0{,}91)$$
• Phục vụ hội nhập và kiểm dịch thực vật: Cập nhật các khái niệm và quy chuẩn kiểm dịch thực vật quốc tế như Phân tích nguy cơ dịch hại (PRA), Vùng không có dịch hại (Pest Free Area), đáp ứng yêu cầu xuất nhập khẩu nông sản.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Phạm vi và mục đích sử dụng	Yêu cầu điều kiện tiên quyết (Prerequisites)
Sinh viên đại học (Năm thứ 4)	Học phần chuyên môn bắt buộc ngành BVTV, Cây trồng, Nông học, Di truyền chọn giống, Công nghệ sinh học.	Côn trùng học đại cương & chuyên khoa, Bệnh cây đại cương & chuyên khoa, Sinh thái học nông nghiệp.
Học viên cao học (Bậc Thạc sĩ)	Tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về dịch tễ học định lượng, mô hình hóa dự tính dự báo và sinh thái học quần thể.	Thống kê sinh học, Phương pháp thí nghiệm đồng ruộng, Khí tượng nông nghiệp.
Giảng viên đại học & Cao đẳng	Giáo trình giảng dạy chuẩn, khung tham chiếu thiết kế bài tập thực hành, đề tài nghiên cứu khoa học và khóa luận.	Kiến thức chuyên sâu về khoa học bảo vệ thực vật và mô hình toán học ứng dụng.
Cán bộ kỹ thuật & Nghiên cứu	Tài liệu tra cứu phương pháp điều tra, bẫy bả, xây dựng phương trình dự báo tại các Chi cục BVTV, Trung tâm Khuyến nông, Viện BVTV.	Kinh nghiệm thực tế về giám sát đồng ruộng và kỹ thuật bảo vệ thực vật tại địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên năm thứ tư bậc đại học và học viên cao học chuyên ngành Bảo vệ thực vật, Cây trồng, Nông học, Công nghệ sinh học; đồng thời là tài liệu tra cứu nghiệp vụ cho cán bộ kỹ thuật tại hệ thống các trạm, Chi cục BVTV.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần hoàn thành các môn học tiên quyết bao gồm: Côn trùng nông nghiệp, Bệnh cây nông nghiệp, Sinh thái học nông nghiệp, Khí tượng nông nghiệp và Thống kê sinh học/Phương pháp thí nghiệm đồng ruộng.

3. Điểm khác biệt của cuốn giáo trình này so với các tài liệu BVTV khác là gì?

Giáo trình không thuần túy mô tả triệu chứng hay đặc điểm phân loại hình thái đơn lẻ, mà tập trung vào dịch tễ học định lượng, cơ chế biến động quần thể, quy luật điều chỉnh sinh thái và hệ thống công thức toán học phục vụ công tác dự tính dự báo chính xác thời gian, mật độ sâu bệnh.

4. Làm sao để tự học và nắm vững kiến thức trong giáo trình hiệu quả?

Người học nên học lý thuyết song song với việc giải các bài toán mẫu (tính tổng tích ôn $K$, nhiệt độ ngưỡng $C$, thiết lập phương trình hồi quy tuyến tính đa biến) và làm toàn bộ hệ thống bài tập, câu hỏi ôn tập ở cuối mỗi chương.

5. Giáo trình có các tài liệu bổ trợ và dẫn chiếu nào?

Tài liệu trích dẫn các công trình nghiên cứu dịch tễ kinh điển quốc tế (như Viktorov 1976, Uvarov, Ou 1985, Feakin 1973, Margaret Tuttle 1994/2001) và số liệu thống kê dịch tễ thực tế qua các giai đoạn của Cục Bảo vệ thực vật – Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

---

Kết luận

Giáo trình Dịch học Bảo vệ thực vật do GS. Hà Quang Hùng chủ biên là tài liệu học thuật nền tảng của ngành Nông học, cung cấp hệ thống lý luận và phương pháp luận hoàn chỉnh về dịch tễ học sinh vật gây hại cây trồng.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững bản chất nguyên học và cơ chế sinh thái học quần thể $\rightarrow$ thuần thục các kỹ thuật điều tra thực địa, giám sát bẫy bả và nhân nuôi sinh học $\rightarrow$ làm chủ các công cụ mô hình hóa định lượng (tổng tích ôn hữu hiệu, sinh khí hậu đồ, phương trình hồi quy thống kê) $\rightarrow$ ứng dụng xây dựng phương án dự tính dự báo và quản lý nguy cơ dịch hại trên đồng ruộng.

Người học nên kết hợp tra cứu thêm các Niên giám thống kê bảo vệ thực vật, quy chuẩn kỹ thuật điều tra dịch hại quốc gia và chuỗi dữ liệu khí tượng thủy văn địa phương để hoàn thiện năng lực chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o Tr−êng ®¹i häc n«ng nghiÖp Hµ Néi Chñ biªn GS. Hµ Quang Hïng GIÁO TRÌNH DỊCH HỌC BẢO VỆ THỰC VẬT (Dùng cho sinh viên ðại học chuyên ngành Bảo vệ thực vật và Cây trồng) Hµ Néi- 2008 Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Dịch học và Bảo vệ thực vật……………….0 lêi nãi ®Çu M«n DÞch häc b¶o vÖ thùc vËt lµ mét trong nh÷ng m«n häc chuyªn m«n quan träng cña tr−¬ng tr×nh ®µo t¹o kü s− N«ng häc, chuyªn ngµnh B¶o vÖ thùc vËt. M«n häc DÞch häc b¶o vÖ thùc vËt cung cÊp nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ thùc tiÔn vÒ dÞch häc. Trong b¶o vÖ thùc vËt, nh÷ng quy luËt ph¸t sinh, lan truyÒn, ®−êng chØ cña c¸c loµi dÞch h¹i chñ yÕu lµm ¶nh h−ëng nghiªm träng ®Õn n¨ng suÊt phÈm chÊt c©y trång n«ng nghiÖp.

M«n häc cßn gióp ng−êi häc ph¸t hiÖn nh÷ng yÕu tè cña m«i tr−êng vµ ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña con ng−êi ¶nh h−ëng ®Õn ph¸t sinh ph¸t triÓn cña dÞch h¹i, trªn c¬ së ®ã ®Ò xuÊt biÖn ph¸p ng¨n chÆn, phßng chèng dÞch h¹i kÞp thêi, hîp lý. XuÊt ph¸t tõ môc tiªu ®µo t¹o vµ vÞ trÝ m«n häc, trong qu¸ tr×nh biªn so¹n gi¶i tr×nh "DÞch häc B¶o vÖ thùc vËt", c¸n bé gi¶ng d¹y bé m«n c«n trïng, khoa n«ng häc ®M cè g¾ng tr×nh bµy khoa häc, ng¾n gän, cËp nhËt ®Ó ng−êi ®äc tiÕp thu vµ trÝch dÉn tµi liÖu tham kh¶o dÔ dµng. Gi¶i tr×nh ®−îc ph©n c«ng biªn so¹n nh− sau: Chñ biªn : GS. Hµ Quang Hïng Ch−¬ng më ®Çu : GS.

Hµ Quang Hïng Ch−¬ng I : GS.TS Hµ Quang Hïng Ch−¬ng II : GS.TS Hµ Quang Hïng Ch−¬ng III : TS §Æng ThÞ Dung Ch−¬ng IV : PGS. TS NguyÔn ThÞ Kim Oanh Ch−¬ng V : TS §Æng ThÞ Dung Ch−¬ng VI : PGS. TS NguyÔn ThÞ Kim Oanh Ch−¬ng VII : TS §Æng ThÞ Dung Ch−¬ng VIII : PGS. TS NguyÔn ThÞ Kim Oanh Ch−¬ng IX : GS.

Hµ Quang Hïng Mét sè néi dung vµ h×nh ¶nh minh häa trong gi¸o tr×nh ®−îc tham kh¶o, trÝch dÉn chñ yÕu tõ c¸c tµi liÖu tham kh¶o viÕt ë phÇn cuèi gi¸o tr×nh. Do ®iÒu kiÖn vµ thêi gian cã h¹n cho nªn trong biªn soan gi¸o tr×nh khã tr¸nh khái thiÕu sãt. Chóng t«i mong nhËn ®−îc ý kiÕn ®ãng gãp cña b¹n ®äc vµ ®ång nghiÖp ®Ó lÇn xuÊt b¶n kÕ tiÕp sÏ hoµn chØnh h¬n. Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Dịch học và Bảo vệ thực vật……………….

VÞ trÝ, môc ®Ých vµ yªu cÇu m«n häc 1.VÞ trÝ m«n häc - M«n häc dÞch häc BVTV d¹y cho sinh viªn n¨m thø t− vµ häc viªn cao häc (Th¹c sü) chuyªn ngµnh BVTV, chuyªn ngµnh c©y trång, di truyÒn chän t¹o gièng, c«ng nghÖ sinh häc. - M«n häc cung cÊp nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vµ thùc tiÔn vÒ dÞch häc trong B¶o vÖ thùc vËt, sau khi ®M häc nh÷ng m«n häc chuyªn s©u cña khoa häc b¶o vÖ thùc vËt. - DÞch häc BVTV lµ m«n häc khoa häc nghiªn cøu c¸c qui luËt ph¸t sinh, lan truyÒn, ®−êng chØ cña c¸c lo¹i dÞch h¹i (dÞch h¹i chñ yÕu) trong s¶n suÊt n«ng nghiÖp, cho nªn m«n häc gióp häc viªn hiÓu ®−îc nh÷ng quy luËt kh¸ch quan ®ã vµ ph¸t hiÖn nh÷ng yÕu tè cã thÓ lµm ph¸t sinh ph¸t triÓn nh÷ng loµi dÞch h¹i c©y trång, trªn c¬ së ®ã ®Ò suÊt nh÷ng biÖn ph¸p kh«ng cho c¸c loµi dÞch h¹i chñ yÕu ph¸t sinh hoÆc ng¨n c¶n chóng lan truyÒn trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Môc ®Ých, yªu cÇu m«n häc - Môc ®Ých: M«n häc dÞch häc BVTV cung cÊp nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ dÞch tÔ häc cña dÞch h¹i chñ yÕu c©y trång n«ng nghiÖp, diÔn thÓ c¸c vô dÞch vµ c¸c yÕu tè sinh th¸i ¶nh h−ëng, ph−¬ng ph¸p dù tÝnh dù b¸o nguy c¬ dÞch h¹i.

Trªn c¬ së ®ã ®Ò suÊt biÖn ph¸p phßng ngõa vµ dËp dÞch ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ, m«i tr−êng vµ xM héi. -Yªu cÇu: + Häc viªn n¾m ®−îc nh÷ng kh¸i niÖm c¬ b¶n vÒ dÞch häc BVTV sù cÇn thiÕt tiÕn hµnh nghiªn cøu x¸c ®Þnh ®èi t−îng vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu dÞch häc BVTV. + Häc viÖn hiÓu dÞch h¹i vµ t×nh h×nh g©y h¹i cña chóng trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp; nh÷ng yÕu tè sinh th¸i ¶nh h−ëng ®Õn sù suÊt hiÖn, diÔn thÓ, lan truyÒn… cña c¸c loµi dÞch h¹i chñ yÕu, nguy c¬ cña dÞch h¹i. + Häc viªn n¾m ®−îc ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu qu¸ tr×nh h×nh thµnh, lan truyÒn, ®−êng chØ cña c¸c loµi dÞch h¹i trong dÞch häc BVTV.

§Ó gi¶i thÝch v× sao? nh− thÕ nµo? mµ mét sè loµi dÞch h¹i trë thµnh tac nh©n g©y h¹i nguy hiÓm cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp; nh÷ng yÕu tè g×? ®M thóc ®Èy sù tån t¹i cña c¸c loµi dÞch h¹i chñ yÕu trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. + Häc viªn hiÓu dÞch häc BVTV kh«ng ph¶i lµ m«n khoa häc lý thuyÕt mµ lµ m«n khoa häc cã gi¸ trÞ thùc tiÔn tõ ®ã häc viªn cã kh¶ n¨ng ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ dÞch h¹i ®Ò xuÊt biÖn ph¸p ng¨n ngõa, thanh to¸n c¸c laäi dÞch h¹i võa b¶o vÖ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp , võa b¶o vÖ m«i tr−êng sèng cña con ng−êi, ®éng vËt nu«i. Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Dịch học và Bảo vệ thực vật……………….2 + Häc viªn biÕt vËn dông thèng kª häc trong ®¸nh gi¸ (Pest Risk Asscssments) nguy c¬ dÞch h¹i, m« h×nh ho¸ biÕn thÓ cña dÞch h¹i vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ, xM héi, m«i tr−êng khi ¸p dông c¸c biÖn ph¸p phßng ngõa, ng¨n chÆn dÞch h¹i. + Häc viªn cã kh¶ n¨ng truyÒn b¸ th«ng tin, khuyÕn c¸o ng−êi n«ng d©n tham gia ph¸t hiÖn, phßng ngõa, ng¨n chÆn kÞp thêi dÞch h¹i c©y trång n«ng nghiÖp.

Mét sè kh¸i niÖn c¬ b¶n vÒ dÞch häc BVTV. - DÞch häc BVTV (Epidemiology in Plant Protection) lµ m«n khoa häc nghiªn cøu c¸c quy luËt ph¸t sinh, lan truyÒn, ®×nh chØ c¸c loµi dÞch h¹i s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ nh÷ng biÖn ph¸p phßng ngõa, ng¨n chÆn chóng. - DÞch häc (Epidemiology) víi mét nhµ khoa häc bÖnh c©y DÞch häc lµ mét m«n khoa häc cña bÖnh trong quÇn thÓ nh÷ng nghiªn cøu vÒ sù ph¸t triÓn vµ lan truyÒn cña bÖnh còng nh− c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn sù lan truyÒn cña bÖnh còng nh− c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn lan truyÒn cña chóng. Nãi mét c¸ch nguyªn häc (Etymologically) hay nguån gèc lÞch sö cña mét tõ.

epi: NghiM tõ tiÕng Hy l¹p lµ cã quan hÖ gÇn hay dùa trªn, chØ mét sù gia t¨ng ®ang tíi nhanh. demos: Cã nghÜa lµ nh÷ng ng−êi Epidenmios: Cã nghÜa lµ C¸i g× ë gi÷a nh÷ng con ng−êi Epidemic: Sù t¨ng lªn c¶u bÖnh trong quÇn thÓ vËt chñ c©y trång theo kh«ng gian vµ thêi gian §Ó miªu t¶ bÖnh trªn c©y tõ epiphytotic lµ ®óng h¬n c¶ nh÷ng Ýt dïng phæ biÕn (bëi v× Fytos tõ Hy L¹p cã nghÜa lµ C©y) - DÞch häc m« t¶(Descriptive epidemiology) cã nghÜa lµ miªu t¶ dÞch h¹i vµ yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chóng - DÞch häc sè l−îng, ®Þnh l−îng (quanLitative epidemiology) cã nghÜa lµ ®Þnh l−îng hay ®o kÝch th−íc kh¸c cña dÞch h¹i - DÞch häc so s¸nh (Compartive epidemiology) cã nghÜa lµ so s¸nh c¸c dÞch h¹i kh¸c nhau (chóng cã thÓ cïng dÞch h¹i nh−ng ë hÖ sinh th¸i kh¸c nhau hoÆc thËm chÝ c¸c dÞch h¹i kh¸c nhau) - Chu kú sèng trùc tiÕp (Direct life cycle. trong ®ã mét loµi ký sinh ®−îc chuyÓn vµo tõ mét vËt chñ tíi chu kú tiÕp theo mµ kh«ng cÇn mét vËt chñ trong thêi gian hoÆc vect¬ cña loµi kh¸c. - DÞch häc sinh th¸i (Ecological Epidemiology) mét nh¸nh cña dÞch nh− liªn kÕt qu¶ cña ph¶n øng sinh th¸i gi÷a quÇn thÓ vËt chñ vµ t¸c nh©n ký sinh.

- DÞch ®éng vËt (Epizootic. mét dÞch xuÊt hiÖn trªn quÇn thÓ vËt chñ lµ thùc vËt. Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Dịch học và Bảo vệ thực vật……………….3 - BÖnh dÞch ph©n bè réng (Pandemic. mét dÞch h¹i ph©n bè réng trong kh«ng gian.

- Lan truyÒn bÖnh (Transinission) qu¸ tr×nh mét dÞch h¹i chuyÓn tõ vËt chñ, vïng g©y h¹i nµy sang sinh vËt chñ, vïng g©y h¹i nµy sang vËt chñ, vïng g©y h¹i míi. Cã hai kiÓu truyÒn lan ngang vµ th¼ng ®øng. - DÞch h¹i (Pest) bÊt kú loµi, chñng hoÆc nßi sinh häc cña thùc vËt, ®éng vËt, vi sinh vËt g©y h¹i thùc vËt (c©y trång) vµ s¶n phÈm cña c©y trång. - DiÖn tÝch phi dÞch h¹i (Pest frec Area.

mét diÖn tÝch trång trät ë ®ã laßi dÞch h¹i chñ yÕu kh«ng xuÊt hiÖn khi ®−îc biÓu thÞ b»ng dÊu hiÖu khoa häc. - Ph©n tÝch nguy c¬ dÞch h¹i (Pest rick Analysis) qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ dÊu hiÖu sinh häc, kinh tÕ vµ khÝa c¹nh khoa häc kh¸c cña dÞch h¹i ®Ó quyÕt ®Þnh liÖu dÞch h¹i ®ã nªn cÇn ®iÒu khiÓn. LÞch sö ph¸t triÓn m«n häc. DÞch häc BVTV lµ m«n khoa häc cæ nh−ng còng lµ m«n t−¬ng ®èi trÎ trong khoa häc BVTV.

DÞch häc BVTV lµ cæ v× ngay tõ thêi cæ khi con ng−êi ph¶i ®èi phã víi dÞch h¹i c©y trång n«ng nghiÖp b»ng hµng lo¹t nh÷ng biÖn ph¸p th« s¬. DÞch häc BVTV lµ trÎ v× míi ph¸t triÓn m¹nh khi c¸c m«n häc, ngµnh häc cã liªn quan h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh−: Thèng kª, VËt lý, Sinh th¸i häc, KhÝ t−îng häc, XM héi häc, To¸n häc, Kinh tÕ häc, Tin häc vµ khoa häc m¸y tÝnh… 3. DÞch häc thêi cæ ®¹i. Nh÷ng kiÕn thøc s¬ gi¶n vÒ dÞch häc ®M xuÊt hiÖn g¾n liÒn víi nhu cÇu cña thùc tiÔn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, giao l−u hµng ho¸ gi÷a c¸c vïng, c¸c n−íc.

Nh÷ng vô dÞch x¶y ra trong thêi k× nµy ®M cung cÊp nh÷ng dÊu hiÖu ®Çu tiªn quan s¸t, nghiªn cøu vÒ dÞch h¹i, ®iÒu kiÖn suÊt hiÖn lan truyÒn cña chóng, mèi quan hÖ gi÷a dÞch h¹i, ®iÒu kiÖn m«i tr−êng vµ ho¹t ®éng s¶n xuÊt cña con ng−êi. Nh÷ng kh¸i niÖm vÒ tÝnh chèng chÞu, miÔn dÞch häc cña c©y ®−îc h×nh thµnh ë møc s¬ khai. DÞch häc thêi kú phong kiÕn. Sù ph¸t triÓn kinh tÕ nãi chung, s¶n xuÊt n«ng nghiÖp nãi riªng trong thêi k× nay ®M lµm thay ®æi lùc l−îng xM héi, thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña nhiÒu ngµnh khoa häc.

Trªn c¬ së kinh nghiÖm ng¨n ngõa phßng chèng c¸c lo¹i dÞch haÞ c©y trång nhiÒu kh¸i niÖm mang tÝnh chÊt khoa häc vÒ c¸c quy luËt ph¸t sinh, lan truyÒn ®−êng chØ cña c¸c loµi dÞch h¹i s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ c¸c biÖn ph¸p ng¨n ngõa, tiªu diÖt dÞch h¹i ®M ra ®êi nh»m tr¸nh l©y lan cña dÞch h¹i tõ vïng nµy sang vïng kh¸c, n−íc nµy sang n−íc kh¸c. Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Dịch học và Bảo vệ thực vật………………. DÞch häc trong thêi kú ph¸t triÓn T− b¶n chñ nghÜa.