Giáo Trình Địa Chất Cơ Sở Nghề Khoan Khai Thác Dầu Khí Trình Độ Trung Cấp

Giáo trình địa chất cơ sở nghề khoan khai thác dầu khí trình độ trung cấp năm 2020 cung cấp kiến thức chuyên sâu cho sinh viên ngành dầu khí.

• Tác giả: Ths. Phạm Thị Nụ
• Trường học: Trường Cao Đẳng Dầu Khí
• Chuyên ngành: Khoan Khai Thác Dầu Khí
• Đề tài: Giáo Trình Địa Chất Cơ Sở Nghề Khoan Khai Thác Dầu Khí
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bà Rịa - Vũng Tàu

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ MÔN HỌC
• 1.1. ĐỊA CHẤT HỌC VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.2. Đối tượng nghiên cứu của địa chất học
• 1.3. Nhiệm vụ của địa chất học
• 1.4. Mối quan hệ của địa chất học với các ngành khoa học khác
• 1.5. Ý nghĩa của nghiên cứu địa chất đối với cuộc sống con người
• 1.6. Xu thế phát triển của địa chất học
• 1.7. CÁC NGÀNH VÀ MÔN HỌC ĐỊA CHẤT
• 1.8. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỊA CHẤT HỌC
• 1.8.1. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa
• 1.8.2. Phương pháp nghiên cứu trong phòng
• 1.8.3. Phương pháp hiện tại luận
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT VỀ TRÁI ĐẤT
• 2.1. NGUỒN GỐC TRÁI ĐẤT
• 2.2. CẤU TRÚC VÀ CÁC THÀNH PHẦN CỦA TRÁI ĐẤT – CÁC TÍNH CHẤT VẬT LÝ CỦA TRÁI ĐẤT
• 2.2.1. Hình dạng, kích thước, hình thái bề mặt của trái đất. Các quyển ngoài trái đất
• 2.2.2. Cấu tạo bên trong và đặc điểm vật chất tạo thành vỏ trái đất
• 2.2.3. Các tính chất vật lý của vỏ trái đất
• 2.2.4. Đá và chu trình thạch học
• 2.3. TUỔI THÀNH TẠO ĐỊA CHẤT
• 2.3.1. Tuổi của các thành tạo địa chất
• 2.3.2. Các phương pháp xác định tuổi tương đối của đá
• 2.3.3. Các phương pháp xác định tuổi tuyệt đối của đá
• 3. CHƯƠNG 3: TÁC DỤNG ĐỊA CHẤT NGOẠI LỰC
• 3.1. Khái niệm chung về tác dụng phong hóa
• 3.2. Tính giai đoạn và tính phân đới trong quá trình phong hóa
• 3.3. Tốc độ phong hóa và tác nhân ảnh hưởng đến phong hóa
• 3.4. TÁC DỤNG ĐỊA CHẤT CỦA GIÓ
• 3.4.1. Khái niệm về tác động địa chất của gió
• 3.4.2. Tác dụng phá hủy của gió
• 3.4.3. Tác dụng vận chuyển của gió
• 3.4.4. Tác dụng trầm tích của gió
• 3.5. TÁC DỤNG ĐỊA CHẤT CỦA DÒNG CHẢY TRÊN MẶT
• 3.5.1. Khái niệm chung về dòng chảy trên mặt
• 3.5.2. Tác dụng xâm thực của dòng nước chảy trên mặt
• 3.5.3. Tác dụng vận chuyển của dòng nước chảy trên mặt
• 3.5.4. Tác dụng trầm tích của dòng nước chảy trên mặt
• 3.6. TÁC DỤNG ĐỊA CHẤT CỦA NƯỚC DƯỚI ĐẤT
• 3.6.1. Khái niệm chung về nước dưới đất (ground water)
• 3.6.2. Tác dụng địa chất của nước dưới đất
• 3.6.3. Tác dụng vận chuyển của nước dưới đất
• 3.6.4. Tác dụng trầm tích của nước dưới đất
• 3.7. TÁC DỤNG ĐỊA CHẤT CỦA BIỂN VÀ ĐẠI DƯƠNG
• 3.7.1. Khái niệm chung về biển và đại dương
• 3.7.2. Các quá trình phá hủy của biển và đại dương
• 3.8. TÁC DỤNG ĐỊA CHẤT CỦA HỒ VÀ ĐẦM LẦY
• 3.8.1. Tác dụng địa chất của hồ
• 3.8.2. Tác dụng địa chất của đầm lầy
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC DỤNG ĐỊA CHẤT NỘI LỰC
• 4.1. CÁC CHUYỂN ĐỘNG KIẾN TẠO VÀ SỰ BIẾN DẠNG CỦA VỎ TRÁI ĐẤT
• 4.1.1. Khái niệm về các chuyển động kiến tạo
• 4.1.2. Vận động dao động (thăng trầm)
• 4.1.3. Vận động uốn nếp
• 4.1.4. Vận động đứt gãy
• 4.2. HOẠT ĐỘNG MAGMA
• 4.2.1. Khái niệm về magma
• 4.2.2. Hoạt động magma phun trào – hoạt động núi lửa
• 4.2.3. Hoạt động magma xâm nhập
• 4.3. TÁC DỤNG BIẾN CHẤT
• 4.3.1. Khái niệm chung
• 4.3.2. Các nhân tố gây biến chất
• 4.3.3. Các phương thức biến chất
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình địa chất cơ sở nghề khoan khai thác dầu khí

Giáo trình "Địa chất cơ sở" được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức nền tảng cho học viên nghề khoan khai thác dầu khí. Tài liệu này không chỉ giúp người học hiểu rõ về các khái niệm cơ bản trong địa chất mà còn liên kết chặt chẽ với các môn học khác trong chương trình đào tạo. Nội dung giáo trình được thiết kế để phù hợp với yêu cầu đào tạo của Trường Cao đẳng Dầu khí, đảm bảo tính thực tiễn và ứng dụng cao trong ngành.

1.1. Mục tiêu và nội dung chính của giáo trình

Giáo trình tập trung vào việc trình bày các khái niệm cơ bản về địa chất, cấu trúc của Trái Đất và các quá trình địa chất. Mục tiêu chính là trang bị cho học viên những kiến thức cần thiết để áp dụng trong thực tiễn nghề nghiệp.

1.2. Đối tượng và phương pháp giảng dạy

Đối tượng chính của giáo trình là học viên trung cấp nghề khoan khai thác dầu khí. Phương pháp giảng dạy bao gồm lý thuyết kết hợp thực hành, giúp học viên dễ dàng tiếp thu kiến thức.

II. Những thách thức trong việc giảng dạy địa chất cơ sở năm 2020

Việc giảng dạy môn địa chất cơ sở gặp nhiều thách thức, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng. Học viên cần phải nắm vững kiến thức lý thuyết và thực hành để đáp ứng yêu cầu của ngành công nghiệp dầu khí. Sự thay đổi trong công nghệ khai thác cũng đòi hỏi giáo trình phải thường xuyên cập nhật.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận kiến thức mới

Học viên thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các kiến thức mới về công nghệ và quy trình khai thác hiện đại. Điều này yêu cầu giáo viên phải có phương pháp giảng dạy linh hoạt và sáng tạo.

2.2. Tính thực tiễn của giáo trình

Giáo trình cần phải phản ánh đúng thực tiễn ngành dầu khí, từ đó giúp học viên có cái nhìn rõ ràng hơn về công việc sau này. Việc áp dụng các ví dụ thực tế trong giảng dạy là rất cần thiết.

III. Phương pháp giảng dạy hiệu quả cho môn địa chất cơ sở

Để nâng cao hiệu quả giảng dạy môn địa chất cơ sở, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành sẽ giúp học viên dễ dàng tiếp thu và áp dụng kiến thức vào thực tế.

3.1. Sử dụng công nghệ trong giảng dạy

Việc sử dụng công nghệ như máy chiếu, phần mềm mô phỏng sẽ giúp học viên hình dung rõ hơn về các khái niệm địa chất. Điều này cũng tạo ra sự hứng thú trong học tập.

3.2. Tổ chức thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả để học viên trao đổi ý kiến và học hỏi lẫn nhau. Điều này không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của kiến thức địa chất trong ngành dầu khí

Kiến thức về địa chất cơ sở có vai trò quan trọng trong việc khai thác dầu khí. Học viên cần hiểu rõ về các loại đá, khoáng sản và quy trình khai thác để có thể áp dụng vào thực tế công việc.

4.1. Tác động của địa chất đến khai thác dầu khí

Địa chất ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định vị trí và phương pháp khai thác dầu khí. Hiểu biết về địa chất giúp tối ưu hóa quy trình khai thác và giảm thiểu rủi ro.

4.2. Nghiên cứu và phát triển công nghệ mới

Việc nghiên cứu địa chất không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần áp dụng vào phát triển công nghệ mới trong khai thác dầu khí. Điều này giúp nâng cao hiệu quả và an toàn trong quá trình khai thác.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của giáo trình địa chất cơ sở

Giáo trình địa chất cơ sở nghề khoan khai thác dầu khí là tài liệu quan trọng, cung cấp kiến thức nền tảng cho học viên. Trong tương lai, giáo trình cần được cập nhật thường xuyên để đáp ứng yêu cầu của ngành công nghiệp dầu khí đang phát triển.

5.1. Cần thiết phải cập nhật giáo trình

Việc cập nhật giáo trình là cần thiết để đảm bảo nội dung luôn phù hợp với thực tiễn và công nghệ mới. Điều này giúp học viên có được kiến thức chính xác và kịp thời.

5.2. Tương lai của ngành địa chất trong khai thác dầu khí

Ngành địa chất sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc khai thác dầu khí. Sự phát triển của công nghệ sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho học viên trong lĩnh vực này.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Địa chất cơ sở (Mã môn học: KKT19MH31) là tài liệu đào tạo nội bộ do Trường Cao đẳng Dầu khí (thuộc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam) ban hành kèm theo Quyết định số 193/QĐ-CĐDK ngày 25 tháng 3 năm 2020 tại Bà Rịa – Vũng Tàu. Tài liệu do ThS. Phạm Thị Nụ làm chủ biên cùng tác giả Hoàng Trọng Quang tham gia biên soạn, thực hiện theo khung chương trình đào tạo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội.

Trong chương trình đào tạo nghề Khoan Khai thác Dầu khí và nghề Vận hành Thiết bị Khai thác Dầu khí (hệ Cao đẳng và Trung cấp), môn học thuộc khối môn học, mô đun kỹ thuật cơ sở (Nhóm II.12), có thời lượng 3 tín chỉ (tương đương 75 giờ đào tạo, gồm 14 giờ lý thuyết, 58 giờ thực hành/thảo luận và 3 giờ kiểm tra). Môn học được bố trí giảng dạy trước các mô đun chuyên môn ngành như Cơ sở khoan (KKT19MH33), Thí nghiệm dung dịch khoan (KKT19MĐ37) và Vận hành hệ thống chuỗi cần khoan và dụng cụ phá hủy đất đá (KKT19MĐ42).

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ qua các chuẩn đầu ra:

• Kiến thức (A1–A4): Trình bày các khái niệm cơ bản về địa chất học, cấu tạo bên trong và bên ngoài của Trái Đất, các quá trình và tác dụng địa chất ngoại sinh cũng như nội sinh.
• Kỹ năng (B1–B3): Nhận diện các loại khoáng vật và ba nhóm đá chính; xác định các biểu hiện của quá trình địa chất ngoại sinh và nội sinh trong thực tế.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm (C1–C2): Rèn luyện phương pháp làm việc khoa học, tính kiên nhẫn, khả năng phối hợp nhóm và tính cẩn trọng trong công tác kỹ thuật.

Giáo trình tiếp cận kiến thức theo trình tự từ đại cương phương pháp luận, cấu trúc vật lý – hóa học của Trái Đất đến cơ chế động lực học ngoại lực và nội lực, sử dụng hệ thống hình ảnh minh họa kỹ thuật và các liên hệ thực địa tại khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bố thành 4 chương chuyên đề:

• Chương 1: Đại cương về môn học (3 giờ lý thuyết): Phân tích nguồn gốc thuật ngữ Địa chất học (Geology từ gốc Hy Lạp Geologes), đối tượng nghiên cứu (thành phần vật chất, cấu trúc, nguồn gốc và sự tiến hóa của phần cứng vỏ Trái Đất) và nhiệm vụ chuyên môn. Xác định 7 hướng nghiên cứu cơ bản: Thạch học - khoáng vật, Địa sử - Địa tầng, Địa kiến tạo - Địa mạo, Địa chất dầu khí - thăm dò khoáng sản, Địa chất thủy văn, Địa chất công trình và Địa chất môi trường - Địa chấn. Giới thiệu các phương pháp nghiên cứu địa chất ngoài thực địa (khảo sát vết lộ, đo vẽ bản đồ cấu trúc/địa tầng, công nghệ viễn thám), nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (kính hiển vi phân cực, phân tích lát mỏng thạch học, lưới chiếu nổi, mô hình hóa 3D) và phương pháp hiện tại luận ("Hiện tại là chìa khóa của quá khứ").
• Chương 2: Những vấn đề khái quát về Trái Đất (22 giờ: 3 lý thuyết, 18 thực hành, 1 kiểm tra): Nguồn gốc thiên thể; hình thái và kích thước Trái Đất theo số liệu Hội nghị Trắc địa Quốc tế Grenoble 1975 (bán kính xích đạo 6.378,14 km, bán kính cực 6.356,779 km, dạng quả lê với cực Bắc nhô 10 m và cực Nam lõm 30 m, tỉ trọng trung bình 5,52 g/cm³); đặc điểm các quyển ngoài (Khí quyển, Thủy quyển, Sinh quyển, Vỏ phong hóa); cấu trúc phân lớp bên trong gồm Nhân (nhân trong rắn, nhân ngoài lỏng cấu tạo từ Ni-Fe, ranh giới Gutenberg ở độ sâu 2.883 km), Manti (gồm Quyển giữa/Mesosphere và Quyển mềm/Asthenosphere cấu tạo từ Si-Mg) và Thạch quyển (Lithosphere, gồm vỏ lục địa/vỏ đại dương và phần trên manti, ranh giới Mohorovicic). Phân loại 3 nhóm đá (magma, trầm tích, biến chất), chu trình thạch học và các phương pháp xác định tuổi tương đối, tuổi tuyệt đối (đồng vị phóng xạ xác định tuổi Trái Đất 4,54 tỷ năm).
• Chương 3: Tác dụng địa chất ngoại lực (25 giờ: 4 lý thuyết, 20 thực hành, 1 kiểm tra): Cơ chế phong hóa vật lý (phong hóa nhiệt, phong hóa cơ học do đóng băng/muối kết tinh) và phong hóa hóa học (oxy hóa, thủy hóa, hòa tan/karst hóa, thủy phân); 4 giai đoạn phát triển vỏ phong hóa (vỡ vụn, sialit vôi/kiềm hình thành montmorillonit, sialit acid hình thành kaolinit, alit hình thành bauxit/đá ong); tác dụng địa chất của gió (thổi mòn, mài mòn mạnh ở độ cao 1,5–2 m, bồi tụ cồn cát); tác dụng xâm thực của nước tràn, nước lũ (lũ tích/proluvi), dòng tạm thời (nón phóng vật/proluvial fan), sông ngòi (xâm thực dọc, xâm thực ngang, trắc diện cân bằng, hiện tượng cướp dòng, hình thành thềm sông, bãi bồi); tác dụng của nước dưới đất, biển, đại dương, hồ và đầm lầy.
• Chương 4: Tác dụng địa chất nội lực (25 giờ: 4 lý thuyết, 20 thực hành, 1 kiểm tra): Các chuyển động kiến tạo (thăng trầm, uốn nếp, đứt gãy, hình thành địa hào và địa lũy); hoạt động magma phun trào núi lửa (phân bố tại Vành đai lửa Thái Bình Dương) và magma xâm nhập; các nhân tố và phương thức biến chất đá.

                    [CHU TRÌNH THẠCH HỌC VÀ ĐỘNG LỰC ĐỊA CHẤT]
                                      

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng: Cung cấp hệ thống lý thuyết về cấu tạo thạch quyển, cân bằng nhiệt – áp suất trong lòng đất, trường trọng lực, địa từ trường (độ từ thiên, độ từ khuynh) và nguyên lý gradient địa nhiệt.
• Nguyên lý cốt lõi: Nguyên lý tuần hoàn vật chất thông qua chu trình thạch học khép kín; nguyên lý hiện tại luận ("lấy mới suy cũ") trong phân tích biến cố địa chất lịch sử; tiêu chuẩn xác định thể địa chất độc lập theo Rosenbusch.
• Khung phân loại kỹ thuật: Khung phân loại 3 nhóm đá; thang phân chia mức độ thấm nước của đất đá (Bảng 3); cấu trúc địa hình đáy đại dương từ thềm lục địa, sườn lục địa, chân lục địa đến rãnh sâu và sống núi giữa đại dương (chiều dài 65.000 km, dải rift sâu 1–2 km).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Nhận dạng mẫu khoáng vật và đất đá qua quan sát hình thái; đọc và đối sánh mặt cắt địa tầng; phân tích lát mỏng thạch học; sử dụng lưới chiếu nổi để xác định trục nếp uốn và quan hệ đứt gãy.
• Kỹ năng phân tích: Đánh giá các biến dạng cơ học, hiện tượng nứt nẻ, tính thấm và hiện tượng karst ngầm phục vụ khảo sát địa tầng giếng khoan; phân tích động thái xói mòn và dịch chuyển trầm tích do dòng chảy và gió.
• Năng lực ứng dụng nghề nghiệp: Thu thập, mô tả mẫu lõi khoan; xác định tuổi tương đối của các tầng đá; áp dụng bản đồ địa chất và ảnh viễn thám vào quy trình định vị và thi công công trình dầu khí.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình thiết lập phương pháp đào tạo tích cực với cấu trúc phân bổ chi tiết giữa lý thuyết và thực hành (14 giờ lý thuyết, 58 giờ thực hành/thảo luận trên tổng số 75 giờ đào tạo):

• Tiếp cận sư phạm: Giảng viên áp dụng phương pháp thuyết trình ngắn, giảng dạy nêu vấn đề, hướng dẫn đọc tài liệu chuyên ngành và tổ chức thảo luận nhóm. Người học được chia thành các nhóm nhỏ từ 8–10 học viên, nhận chủ đề trước buổi học để phân công thu thập thông tin và lập báo cáo.
• Thực hành và nghiên cứu thực địa: Thực hiện các bài tập phân tích tình huống địa chất; tổ chức quan sát, đo vẽ vết lộ địa chất thực tế tại địa bàn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (khu vực Núi Lớn, Núi Nhỏ, đường Hạ Long, khu vực tượng Chúa dang tay).
• Quy trình kiểm tra và đánh giá: Tuân thủ Quy chế đào tạo Cao đẳng hệ chính quy theo Thông tư số 09/2017/TT-LĐTBXH của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội:
  • Điểm đánh giá thường xuyên (Hệ số 1, chiếm 40% trọng số môn học): Gồm 1 bài kiểm tra vấn đáp sau 3 giờ học đầu tiên (đánh giá chuẩn A1, C1, C2).
  • Điểm kiểm tra định kỳ (Hệ số 2, tính trong 40% điểm quá trình): Gồm 3 đợt kiểm tra theo hình thức viết tự luận, trắc nghiệm hoặc báo cáo tại các thời điểm sau 25 giờ (A2, B1, C1, C2), sau 50 giờ (A3, B2, C1, C2) và sau 75 giờ (A4, B3, C1, C2).
  • Điểm thi kết thúc môn học (Chiếm 60% tổng điểm môn học): Thi viết kết hợp tự luận và trắc nghiệm sau 75 giờ đào tạo, đánh giá toàn diện các chuẩn đầu ra A1–A4, B1–B3 và C1–C2. Điểm chấm theo thang điểm 10, quy đổi sang thang điểm chữ và thang điểm 4 theo quy định đào tạo tín chỉ.
• Yêu cầu đối với người học: Nghiên cứu bài trước khi đến lớp; tham dự tối thiểu 70% thời lượng các buổi giảng lý thuyết (trường hợp vắng trên 30% số tiết lý thuyết bắt buộc phải học lại môn học mới đủ điều kiện dự thi).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật dữ liệu khoa học quốc tế: Giáo trình tích hợp các thông số đo đạc từ Hội nghị Trắc địa Quốc tế lần thứ 16 (Grenoble, 1975), mô hình cấu trúc dạng quả lê của Trái Đất thu nhận từ vệ tinh nhân tạo, và số liệu định tuổi đồng vị phóng xạ (tuổi Trái Đất đạt 4,54 tỷ năm ± 1%).
• Tích hợp công nghệ phân tích địa chất hiện đại: Kết hợp phương pháp thực địa truyền thống (tài liệu đo vẽ của Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ - USGS năm 1950) với các kỹ thuật phân tích hiện đại như ảnh viễn thám lập thể, radar xuyên đất, sóng địa chấn phân giải cao, hiển vi điện tử và phần mềm bản đồ chuyên dụng (MapInfo, GIS).
• Gắn kết trực tiếp với chuyên ngành Khoan Khai thác Dầu khí: Kiến thức về thạch học, cấu trúc thạch quyển, tính thấm của đá (Bảng 3), cơ chế nứt nẻ và các biến dạng kiến tạo đứt gãy được biên soạn có định hướng làm cơ sở kỹ thuật cho các mô đun chuyên sâu: Hệ thống tuần hoàn dung dịch, Vận hành hệ thống chuỗi cần khoan và dụng cụ phá hủy đất đá, Hệ thống chống ống và trám xi măng, Hệ thống kiểm soát giếng khoan.
• Hệ thống hóa trực quan: Toàn bộ giáo trình bố trí 27 hình vẽ sơ đồ kỹ thuật (sơ đồ cấu tạo bên trong Trái Đất, mặt cắt đại dương, chu trình thạch học, nón phóng vật, cấu tạo nếp uốn - đứt gãy, Vành đai lửa Thái Bình Dương) hỗ trợ giải thích rõ ràng các khái niệm trừu tượng.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Đối tượng đào tạo chính: Học viên và sinh viên hệ Trung cấp nghề, Cao đẳng nghề thuộc nghề Khoan Khai thác Dầu khí và nghề Vận hành Thiết bị Khai thác Dầu khí tại Trường Cao đẳng Dầu khí.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức văn hóa phổ thông và các môn học đại cương trong chương trình gồm Tin học (MHCB19MH09), Tiếng Anh (TA19MH01), đồng thời nắm vững kiến thức cơ sở về Vật lý và Hóa học đại cương.
• Cán bộ giảng dạy: Giảng viên chuyên ngành kỹ thuật dầu khí sử dụng giáo trình làm tài liệu chuẩn để xây dựng đề cương chi tiết, giáo án lý thuyết, bài tập tình huống thực địa và ngân hàng câu hỏi đánh giá theo chuẩn đầu ra.
• Tự học và tham khảo kỹ thuật: Kỹ thuật viên, công nhân kỹ thuật tại các giàn khoan, xí nghiệp khai thác dầu khí và người học tự do có nhu cầu bổ sung kiến thức nền tảng về địa chất đại cương và cơ học đất đá.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được thiết kế phục vụ cho đối tượng nào?
Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho học viên hệ Trung cấp và Cao đẳng thuộc nghề Khoan Khai thác Dầu khí, nghề Vận hành Thiết bị Khai thác Dầu khí, cùng đội ngũ giảng viên chuyên môn kỹ thuật mỏ.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận môn học?
Người học cần nắm vững kiến thức khoa học tự nhiên cơ bản (Vật lý, Hóa học), hoàn thành các học phần chung như Tin học (MHCB19MH09) và Tiếng Anh (TA19MH01).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu địa chất đại cương thông thường?
Giáo trình tinh giản lý thuyết hàn lâm, tập trung phân tích các đặc tính vật lý của vỏ Trái Đất, cơ chế phân lớp đá, tính thấm nước và hiện tượng biến dạng cấu trúc liên quan trực tiếp đến quy trình thi công giếng khoan và vận hành thiết bị khai thác dầu khí.

4. Quy định về điều kiện tự học và dự thi kết thúc môn học như thế nào?
Người học phải nghiên cứu trước bài học, tham gia thảo luận nhóm (8–10 người) và tham dự tối thiểu 70% số tiết lý thuyết trên lớp. Trường hợp vắng quá 30% thời lượng lý thuyết, học viên phải học lại môn học mới được tham dự kỳ thi.

5. Giáo trình sử dụng và trích dẫn các tài liệu tham khảo chính nào?
Giáo trình trích dẫn và xây dựng trên các nguồn tài liệu học thuật trong nước gồm: cuốn Địa chất cơ sở của tác giả Huỳnh Thị Minh Hằng và cuốn Địa chất đại cương của tác giả Trần Anh Châu (Nhà xuất bản Giáo dục, 1984), kết hợp tài liệu đo vẽ và phương pháp khảo sát của USGS.

---

Kết luận

Giáo trình Địa chất cơ sở (KKT19MH31) do Trường Cao đẳng Dầu khí ban hành cung cấp hệ thống kiến thức chuẩn xác về cấu trúc vỏ Trái Đất, chu trình thạch học và các tác dụng địa chất nội - ngoại sinh.

Hoàn thành chương trình 75 giờ của môn học là điều kiện tiên quyết để học viên tiếp tục hoàn thành các mô đun kỹ thuật then chốt như Cơ sở khoan, Dung dịch khoan, Chuỗi cần khoan và dụng cụ phá hủy đất đá, Kiểm soát giếng khoan.

Để tối ưu hóa quá trình tiếp thu, người học cần kết hợp nghiên cứu giáo trình với việc khai thác tài liệu tham khảo của tác giả Huỳnh Thị Minh Hằng, Trần Anh Châu và thực hiện các bài tập khảo sát thực địa theo hướng dẫn của giảng viên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Đại cương về môn học Trang 22 CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT VỀ TRÁI ĐẤT ❖ GIỚI THIỆU CHƯƠNG 2 Chương 2 là chương giới thiệu những nội dung khái quát về trái đất bao gồm: nguồn gốc trái đất, cấu trúc và thành phần trái đất, tuổi của các thành tạo địa chất để người học có được kiến thức và kỹ năng nhận dạng thành phần cấu tạo địa chất. ❖ MỤC TIÊU CHƯƠNG 2: Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: ➢ Về kiến thức: - Trình bày được sơ bộ về đặc điểm, hình dạng, kích thước, hình thái bề mặt Trái đấ. - Trình bày được cấu tạo bên trong và bên ngoài của Trái đất.

➢ Về kỹ năng: - Xác định được các loại đá cơ bản và khoáng vật ➢ Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: - Rèn luyện tác phong làm việc khoa học cho học sinh, tính kiên nhẫn, chăm chỉ và khả năng làm việc theo nhóm. - Rèn luyện tính nghiêm túc, cẩn trọng trong quá trình làm việc. ❖ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 2 (cá nhân hoặc nhóm). - Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 2) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 2 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định.

❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN BÀI GIẢNG CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 1 (cá nhân hoặc nhóm). Chương 2: Những vấn đề khái quát về Trái Đất Trang 23 - Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 1) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 1 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định. ❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CHƯƠNG 2 - Phòng học chuyên môn hóa/nhà xưởng: Không - Trang thiết bị máy móc: Máy chiếu và các thiết bị dạy học khác - Học liệu, dụng cụ, nguyên vật liệu: Chương trình môn học, giáo trình, tài liệu tham khảo, giáo án, phim ảnh, và các tài liệu liên quan. - Các điều kiện khác: Không có ❖ KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG 2 - Nội dung: ✓ Kiến thức: Kiểm tra và đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kiến thức ✓ Kỹ năng: Đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kĩ năng.

✓ Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Trong quá trình học tập, người học cần: + Nghiên cứu bài trước khi đến lớp + Chuẩn bị đầy đủ tài liệu học tập. + Tham gia đầy đủ thời lượng môn học. + Nghiêm túc trong quá trình học tập. - Phương pháp: ✓ Điểm kiểm tra thường xuyên: không có ✓ Kiểm tra định kỳ lý thuyết: 1 điểm kiểm tra (trắc nghiệm/tự luận/báo cáo) ❖ NỘI DUNG CHƯƠNG 2 2.

NGUỒN GỐC TRÁI ĐẤT Trái Đất là một thiên thể trong vũ trụ. Vũ trụ là thế giới vật chất bao quanh. Trong vũ trụ có vô số hệ thiên thể (hệ sao). Hiện nay, khoa học cho biết có đến 10 tỷ hệ sao, hệ xa nhất mà con người có thể quan sát được với trình độ kỹ thuật hiện đại là 1010 năm ánh sáng (1 năm ánh sang bằng 94,6 x 1012 km).

Khoảng cách giữa các hệ sao khoảng 1,6 x 109 năm ánh sáng. Chương 2: Những vấn đề khái quát về Trái Đất Trang 24 Trái Đất nằm trong hệ Mặt trời. Hệ Mặt trời nằm trong một hệ lớn hơn nhiều gọi là hệ Ngân Hà. Hệ Ngân hà lại là một hệ nhỏ trong một hệ sao lớn hơn gọi là Thiên hà.

Nhiều thiên hà nằm trong một hệ lớn hơn nữa là Siêu thiên hà 2. CẤU TRÚC VÀ CÁC THÀNH PHẦN CỦA TRÁI ĐẤT – CÁC TÍNH CHẤT VẬT LÝ CỦA TRÁI ĐẤT 2. Hình dạng, kích thước, hình thái bề mặt của trái đất a. Hình dạng: Trái Đất là một hành tinh có dạng gần cầu.

Lực hấp dẫn giữa Trái Đất và Mặt Trời và các lực hấp dẫn vũ trụ quyết định tới hình dạng, cấu trúc, và sự phân bố các đặc tính hoá lý bên trong và bên ngoài Trái Đất. Các đo đạc chính xác gần đây cho thấy hình dạng bên ngoài của Trái Đất tương đối bất thường. Trước đây người ta cho rằng Trái Đất có dạng ellipsoid với độ dẹt theo phương của trục xoay là 1/298,275 (Bán kính ở xích đạo: 6378,14km. Bán kính ở cực: 6356,779km.

Theo số liệu của Hội nghị Trắc địa Quốc Tế lần thứ 16, Grenoble, 1975). Tuy nhiên những quan sát chính xác hơn bằng vệ tinh nhân tạo cho thấy Trái Đất không có dạng ellipsoid lý tưởng mà có dạng “quả lê” trong đó cực Bắc nhô cao hơn 10m và cực Nam lõm vào 30m. Kích thước: Bán kính xích đạo : 6378,140 Km Bán kính cực : 6356,779 Km Bán kính bình quân : 6371,012 Km (R) Độ dẹt : 1/298,275 Chu vi xích đạo : 40075,240 Km Chu vi kinh tuyến : 40008,060 Km Thể tích : 1,0832 x 1012 Km3 (V=4/3 R3) Diện tích : 510 x 106 Km2 (S=4 R2) c. Hình thái bề mặt Trái Đất: Gần 71% diện tích bề mặt Trái Đất được bao phủ bởi một khối lượng nước khổng lồ, chúng tạo thành các biển và đại dương.

Hơn 29% diện tích (29,2%) bề mặt Trái Đất còn lại là các vùng nhô cao của bề mặt Trái Đất so với mực nước biển, được gọi là các lục địa. Các lục địa phân bố chủ yếu ở Bán cầu bắc. Kích thước các lục địa cũng thay đổi khác nhau, trong đó các lục địa ở phía bắc gắn kết với nhau tạo thành Chương 2: Những vấn đề khái quát về Trái Đất Trang 25 các vùng đất rộng lớn còn ở phía nam thường là các lục địa riêng rẽ nổi trên mặt đại dương. Đường bờ biển phân cách các lục địa và đại dương thường là các đường uốn lượn phức tạp.

Địa hình bề mặt Trái Đất rất gồ ghề và có độ chênh lệch độ cao rất lớn. Độ chênh cao giữa nơi cao nhất trên lục địa và nơi sâu nhất dưới đáy các đại dương là khoảng gần 20. Địa hình lục địa gồm cả các vùng bình nguyên bằng phẳng, vùng đồi núi thấp, cao nguyên và các vùng núi cao hiểm trở. Độ cao trung bình của địa hình lục địa so với mực nước biển trung bình khoảng 875m.

Đỉnh núi cao nhất (Verest) có độ cao 8848,13m. Tương tự như lục địa, dù chìm sâu dưới nước biển nhưng địa hình đáy đại dương cũng phân dị hết sức phức tạp. Độ sâu trung bình của vỏ đại dương khoảng 3700m dưới mực nước biển trung bình. Nơi sâu nhất của đáy đại dương có độ sâu tới 11.

Địa hình đáy biển và đại dương được chia thành một số phần chính như sau: ➢ Rìa lục địa (đới chuyển tiếp lục địa - đại dương), thềm lục địa (phần tiếp giáp giữa rìa lục địa và phần biển khơi, tương đối nông và có độ dốc thoải [< 0,30]); ➢ Sườn lục địa (continental slope: phần nằm cạnh thềm lục địa, có độ dốc lớn và có độ sâu < 2000m); ➢ Chân lục địa (continental rise, nằm phía ngoài sườn lục địa và nối với bồn đại dương, thoải, độ sâu 2000 - 5000m). ➢ Rãnh nước sâu (oceanic trench) là các vực thẳm dạng tuyến hẹp và kéo dài, có độ sâu trên 6000m, chủ yếu phân bố quanh Thái Bình Dương, thường chạy song song với đường bờ của một số lục địa hoặc dọc các cung đảo. ➢ Cung đảo đại dương (là chuỗi các hòn đảo được hình thành từ sự phun trào của núi lửa hoặc xâm nhập của magma phân bố trong lòng các đại dương, thường chạy song song với các rãnh sâu đại dương và nằm ở phía tiếp giáp với lục địa, là nơi có hoạt động núi lửa và động đất mạnh mẽ). ➢ Bồn đại dương hay đồng bằng biển thẳm (phần đáy của đại dương bằng phẳng), độ sâu 4000-6000m; trong bồn đại dương có các vùng nhô cao cục bộ được gọi là các sea mounts (núi dưới biển) hoặc abyssal hills (đồi biển thẳm).

➢ Sống núi giữa đại dương (là các dãy núi ngầm ở giữa đáy đại dương - chiều dài tổng cộng tới 65.000km, chiều cao trung bình so với đáy đại dương khoảng 2.000m và có nơi nổi lên trên bề mặt đại dương (Iceland). Dọc theo trung tâm của các sống núi thường là các dải sụt tương đối (rift) (sâu 1 - 2km, rộng từ hơn 10km tới Chương 2: Những vấn đề khái quát về Trái Đất Trang 26 50km) và dọc theo chúng thường xảy ra sự tách giãn và mở rộng đáy đại dương, các hoạt động động đất và núi lửa kèm theo là sự phun trào và xâm nhập của magma. Mặt cắt tổng quát qua lục địa và đáy đại dương (1- Thềm lục địa; 2- Sườn lục địa; 3- Chân lục địa; 4- Lòng chảo biển ven; 5- Vòng cung đảo; 6- Rãnh sâu; 7- Bình nguyên sâu; 8- Dãy núi giữa đại dương; 9- Đồi nước sâu. Mặt cắt bao quát của đáy đại dương d.

Những dạng địa hình lớn của đáy đại dương Theo những quan điểm hiện đại, có thể phân chia những cấu trúc vĩ mô của đáy đại dương sâu: rìa lục địa dưới nước; đới chuyển tiếp; những dãy núi giữa đại dương; lòng chảo đại dương. Rìa lục địa dưới nước chiếm 22,6 % đáy Đại dương Thế giới, viền quanh tất cả các lục địa, gồm những dạng địa hình lớn sau đây: ➢ Thềm lục địa là phần kéo dài trực tiếp của nền lục địa. Nơi đây đáy đại dương hạ thấp dần đều tới độ sâu 200m, có khi sâu hơn, tới 2000m như ở biển Ôkhôt, và độ dốc nhỏ, dưới 3o. Địa hình đáy thường khá phẳng, nhưng nhiều khi phát hiện thấy các dạng cổ phản ánh địa hình nền đất liền kế cận.

Bề rộng lớn nhất quan sát thấy ở vùng thềm lục địa Bắc Băng Dương; ở bờ châu Âu, các bờ đông của châu Mỹ, bờ đông nam Nam Mỹ của Đại Tây Dương; bờ đông châu Á và vùng quần đảo Dônđơ của Thái Bình Dương. Trong khi đó ở vùng bờ tây của Bắc Mỹ và Nam Mỹ, ở bờ châu Phi thềm Chương 2: Những vấn đề khái quát về Trái Đất Trang 27 lục địa rất hẹp. Từ phía biển và đại dương, thềm lục địa giới hạn bởi sườn lục địa. ➢ Sườn lục địa là phần dưới nước của lục địa, nằm ở độ sâu từ khoảng 200m đến khoảng 2500m.