Giáo Trình Công Tác Xã Hội Với Trẻ Em Nghề Công Tác Xã Hội Trung Cấp

Giáo trình công tác xã hội với trẻ em nghề công tác xã hội trung cấp cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên trong lĩnh vực này.

• Tác giả: Nguyễn Văn Cường
• Trường học: Trường Trung cấp Tháp Mười
• Chuyên ngành: Công tác xã hội
• Đề tài: Giáo trình công tác xã hội với trẻ em
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Địa điểm: Tháp Mười

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. BÀI 1: SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ EM
• 1.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tâm lý nhân cách
• 1.2. Khái niệm nhân cách
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách
• 1.3.1. Yếu tố di truyền
• 1.3.2. Yếu tố môi trường
• 1.3.3. Yếu tố giáo dục
• 1.3.4. Yếu tố hoạt động cá nhân
• 1.4. Các giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em
• 1.4.1. Thời kỳ trong bụng mẹ
• 1.4.2. Từ mới sinh đến 2 tuổi
• 1.4.3. Từ 3 đến 5 tuổi
• 1.4.4. Từ 6 đến 11 tuổi
• 1.4.5. Từ 12 đến 18 tuổi
• 2. BÀI 2: QUYỀN TRẺ EM TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ QUỐC GIA
• 2.1. Công ước quốc tế về quyền trẻ em
• 2.2. Khái niệm về Quyền
• 2.3. Nội dung một số quyền của trẻ em
• 2.4. Luật bảo vệ chăm sóc giáo dục trẻ em Việt Nam (2016)
• 2.5. Hệ thống chính sách liên quan đến trẻ em
• CÂU HỎI ÔN TẬP
• 3. BÀI 3: LÀM VIỆC VỚI TRẺ EM TRONG HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT
• 3.1. Khái niệm trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt
• 3.2. Tình hình trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt
• 3.2.1. Tổng quan tình hình trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt trên thế giới
• 3.2.2. Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt Nam
• 3.3. Nguyên tắc và kỹ năng làm việc với trẻ em
• 3.3.1. Nguyên tắc làm việc với trẻ em
• 3.3.2. Kỹ năng làm việc với trẻ em
• 3.4. Xác định các vấn đề của trẻ em và nhu cầu
• 3.4.1. Nhu cầu ăn uống của trẻ
• 3.4.2. Tạo một môi trường phát triển phù hợp, tích cực và an toàn
• 3.4.3. Thực hiện các hoạt động phát triển kỹ năng sống, vui chơi và tiếp cận giáo dục cho trẻ em
• 3.4.4. Kế hoạch chăm sóc trẻ
• 3.5. Công tác xã hội với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt
• 3.5.1. Các cách tiếp cận trong dịch vụ công tác xã hội với trẻ em
• 3.5.2. Một số nhiệm vụ của nhân viên Công tác xã hội khi làm việc với trẻ em
• 4. BÀI 4: BẢO VỆ TRẺ EM KHỎI XÂM HẠI VÀ SAO NHÃNG
• 4.1. Trẻ em trong hoàn cảnh bị xâm hại và sao nhãng
• 4.1.1. Tình hình trẻ em trong hoàn cảnh bị xâm hại và sao nhãng
• 4.1.2. Hình thức, dấu hiệu trẻ bị xâm hại và sao nhãng
• 4.1.3. Nguyên nhân và tác động
• 4.2. Phát triển các dịch vụ chăm sóc ngoài gia đình và các chương trình bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại và sao nhãng
• 4.2.1. Phát triển các dịch vụ chăm sóc ngoài gia đình
• 4.2.2. Các chương trình bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại và sao nhãng
• 4.3. Vai trò của nhân viên công tác xã hội
• 4.3.1. Vai trò cung cấp các dịch vụ bảo vệ trẻ em
• 4.3.2. Vai trò kết nối, chuyển gửi tới các dịch vụ bên ngoài
• 4.3.3. Vai trò là nhà giáo dục
• 4.3.4. Vai trò là nhà biện hộ
• 4.4. Hiểu và đáp ứng theo dấu hiệu xâm hại và sao nhãng
• 4.5. Quan niệm xã hội về các vấn đề xâm hại, bóc lột và sao nhãng
• 4.6. Quan niệm về kỷ luật trừng phát trẻ em
• 5. BÀI 5: THỰC HIỆN CÁC CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC TRUYỀN THÔNG CHO CHA MẸ VÀ CỘNG ĐỒNG VỀ PHÒNG NGỪA XÂM HẠI VÀ XAO NHÃNG TRẺ EM
• 5.1. Xác định các vấn đề và giải pháp duy trì đời sống khoẻ mạnh của trẻ tại gia đình và cộng đồng
• 5.2. Nhận biết nhu cầu của trẻ
• 5.3. Nghiên cứu và xây dựng mô hình phòng ngừa xâm hại thông qua việc hỗ trợ trực tiếp cho các gia đình dễ bị tổn thương
• 5.4. Xây dựng một mô hình tổng hợp về bảo vệ trẻ em
• 5.4.1. Các mô hình trợ giúp sử dụng đối với tất cả hệ thống thân chủ (cá nhân, nhóm và cộng đồng)
• 5.4.2. Các mô hình trợ giúp đối với Cá nhân, Nhóm
• 5.4.3. Các mô hình trợ giúp với cộng đồng (Tổ chức cộng đồng)
• 5.4.4. Mô hình can thiệp gián tiếp
• 5.5. Mạng lưới bảo vệ trẻ em cấp cộng đồng (CBCPN)
• 5.6. Một số mô hình phòng ngừa, dịch vụ hỗ trợ trẻ em
• 5.7. Các dịch vụ hỗ trợ cho trẻ
• 5.8. Tổ chức các hoạt động truyền thông với các nhóm cụ thể và tổ chức xã hội
• 5.8.1. Truyền thông là gì?
• 5.8.2. Các yếu tố quyết định quá trình truyền thông đạt hiệu quả
• 5.8.3. Các hình thức truyền thông
• 5.8.4. Thực hiện và theo dõi các chương trình kỹ năng làm cha mẹ
• 5.8.5. Các hoạt động truyền thông về bảo vệ trẻ em
• 5.8.6. Các nội dung, hoạt động bảo vệ trẻ em cần truyền thông
• 5.8.7. Các cơ quan có trách nhiệm truyền thông
• 5.8.8. Xây dựng các chương trình giáo dục cho người dân về bảo vệ trẻ em, phòng ngừa xâm hại và theo dõi hoạt động
• 5.8.9. Báo cáo về các chương trình giáo dục

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình công tác xã hội với trẻ em

Giáo trình công tác xã hội với trẻ em là một phần quan trọng trong chương trình đào tạo nghề công tác xã hội trình độ trung cấp. Tài liệu này được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên trong việc chăm sóc và bảo vệ trẻ em. Theo Quyết định 32/2010 – QĐ/TTg của Thủ tướng Chính phủ, giáo trình này góp phần thực hiện Đề án phát triển nghề công tác xã hội ở Việt Nam giai đoạn 2010-2020. Việc hiểu rõ nội dung giáo trình sẽ giúp sinh viên nắm bắt được các khái niệm cơ bản và ứng dụng trong thực tiễn.

1.1. Mục tiêu của giáo trình công tác xã hội với trẻ em

Mục tiêu chính của giáo trình là trang bị cho sinh viên kiến thức về sự phát triển tâm lý của trẻ em, quyền trẻ em trong pháp luật quốc tế và quốc gia, cũng như các kỹ năng cần thiết để làm việc với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.

1.2. Đối tượng và phạm vi áp dụng giáo trình

Giáo trình này được áp dụng cho sinh viên ngành công tác xã hội trình độ trung cấp, nhằm cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết để làm việc hiệu quả với trẻ em trong các tình huống khác nhau.

II. Những thách thức trong công tác xã hội với trẻ em hiện nay

Công tác xã hội với trẻ em đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Một trong những vấn đề chính là sự gia tăng số lượng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, bao gồm trẻ em mồ côi, trẻ em bị lạm dụng và trẻ em sống trong nghèo đói. Những thách thức này đòi hỏi các nhân viên công tác xã hội phải có kiến thức và kỹ năng phù hợp để đáp ứng nhu cầu của trẻ em. Ngoài ra, sự thiếu hụt nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan cũng là một vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Tình hình trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại Việt Nam

Theo thống kê, số lượng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại Việt Nam đang gia tăng, đặc biệt là trẻ em mồ côi và trẻ em bị lạm dụng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao chất lượng dịch vụ công tác xã hội.

2.2. Thiếu hụt nguồn lực trong công tác xã hội

Nhiều cơ sở công tác xã hội gặp khó khăn trong việc huy động nguồn lực tài chính và nhân lực. Điều này ảnh hưởng đến khả năng cung cấp dịch vụ chăm sóc và bảo vệ trẻ em một cách hiệu quả.

III. Phương pháp làm việc hiệu quả với trẻ em trong công tác xã hội

Để làm việc hiệu quả với trẻ em, các nhân viên công tác xã hội cần áp dụng các phương pháp phù hợp. Một số phương pháp bao gồm phỏng vấn và đánh giá nhu cầu của trẻ, xây dựng kế hoạch chăm sóc và bảo vệ trẻ em, cũng như tạo môi trường an toàn và tích cực cho trẻ. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của trẻ em.

3.1. Kỹ năng phỏng vấn và đánh giá trẻ em

Kỹ năng phỏng vấn và đánh giá là rất quan trọng trong công tác xã hội. Nhân viên cần biết cách đặt câu hỏi phù hợp để hiểu rõ hơn về tâm lý và nhu cầu của trẻ em.

3.2. Xây dựng kế hoạch chăm sóc trẻ em

Kế hoạch chăm sóc trẻ em cần được xây dựng dựa trên nhu cầu cụ thể của từng trẻ. Điều này bao gồm việc xác định các hoạt động phát triển kỹ năng sống và giáo dục cho trẻ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình công tác xã hội với trẻ em

Giáo trình công tác xã hội với trẻ em không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Các sinh viên có thể áp dụng kiến thức đã học vào thực tế thông qua các chương trình thực tập và dự án cộng đồng. Điều này giúp họ phát triển kỹ năng và nâng cao khả năng làm việc trong lĩnh vực công tác xã hội.

4.1. Các chương trình thực tập cho sinh viên

Các chương trình thực tập giúp sinh viên có cơ hội trải nghiệm thực tế và áp dụng kiến thức vào công việc. Đây là bước quan trọng để chuẩn bị cho sự nghiệp trong lĩnh vực công tác xã hội.

4.2. Dự án cộng đồng hỗ trợ trẻ em

Nhiều dự án cộng đồng được triển khai nhằm hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Sinh viên có thể tham gia vào các dự án này để nâng cao kỹ năng và đóng góp cho xã hội.

V. Kết luận và tương lai của công tác xã hội với trẻ em

Công tác xã hội với trẻ em là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết trong xã hội hiện đại. Việc nâng cao chất lượng giáo trình và đào tạo nhân viên công tác xã hội sẽ góp phần cải thiện tình hình chăm sóc và bảo vệ trẻ em. Tương lai của công tác xã hội với trẻ em phụ thuộc vào sự đầu tư và cam kết từ các cơ quan chức năng cũng như sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của giáo dục trong công tác xã hội

Giáo dục đóng vai trò chủ đạo trong việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em. Các chương trình giáo dục cần được thiết kế để đáp ứng nhu cầu của trẻ em trong bối cảnh hiện đại.

5.2. Định hướng phát triển công tác xã hội trong tương lai

Cần có các chính sách và chiến lược phát triển công tác xã hội với trẻ em trong tương lai, nhằm đảm bảo quyền lợi và sự phát triển toàn diện cho trẻ em.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình mô đun Công tác xã hội với trẻ em (Mã số mô đun: MĐ22) là tài liệu đào tạo chuyên môn nghề bắt buộc thuộc chương trình đào tạo ngành Công tác xã hội, do Trường Trung cấp Tháp Mười biên soạn dưới sự chỉ đạo của Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Đồng Tháp. Tài liệu được xây dựng nhằm đóng góp vào việc thực hiện “Đề án phát triển Nghề Công tác xã hội ở Việt Nam giai đoạn 2010–2020” theo Quyết định số 32/2010/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, với sự tham gia biên soạn của tác giả Nguyễn Văn Cường cùng sự đóng góp ý kiến chuyên môn từ giảng viên Trường Đại học Đồng Tháp và Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng đến việc trang bị cho người học ba nhóm năng lực chuẩn đầu ra:

• Về kiến thức: Hệ thống hóa đặc điểm tâm lý, nhu cầu phát triển của trẻ em qua các độ tuổi; làm rõ khung pháp lý quốc tế và quốc gia về quyền trẻ em; phân tích các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cùng hệ thống chính sách bảo trợ xã hội.
• Về kỹ năng: Hình thành kỹ năng phỏng vấn, thu thập thông tin, đánh giá nguy cơ, giao tiếp nghiệp vụ phù hợp với từng lứa tuổi; xây dựng kế hoạch can thiệp, quản lý ca và triển khai chương trình truyền thông cộng đồng.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Thực hiện đạo đức nghề nghiệp công tác xã hội, tuân thủ nguyên tắc bình đẳng, không phân biệt đối xử và bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ em.

Cấu trúc giáo trình gồm 5 bài học được thiết kế theo tiến trình logic từ nhận thức nền tảng tâm lý học, khung pháp lý, phương pháp làm việc với nhóm trẻ đặc thù, đến kỹ thuật can thiệp phòng ngừa và truyền thông ở cấp độ cộng đồng. Điểm đặc thù của tài liệu là sự tích hợp giữa các công ước quốc tế với hệ thống chính sách an sinh xã hội thực tế tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung giáo trình được triển khai qua 5 bài học trọng tâm:

• Bài 1: Sự phát triển tâm lý của trẻ em: Trình bày khái niệm nhân cách, các yếu tố quy định sự hình thành nhân cách (di truyền, môi trường, giáo dục, hoạt động cá nhân). Phân tích chi tiết 5 giai đoạn phát triển tâm-sinh lý: thời kỳ trong bụng mẹ, sơ sinh và nhũ nhi (0–2 tuổi), tuổi mẫu giáo (3–5 tuổi), tuổi nhi đồng (6–11 tuổi), và tuổi thanh thiếu niên (12–18 tuổi).
• Bài 2: Quyền trẻ em trong pháp luật quốc tế và quốc gia: Phân tích Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em (CRC 1989) theo mô hình "4-3-1" (4 nhóm quyền: Sống còn, Bảo vệ, Phát triển, Tham gia; 3 nguyên tắc nền tảng; 1 tiến trình thực hiện); 6 nguyên tắc từ báo cáo quốc tế về bạo lực trẻ em của Paulo Sérgio Pinheiro; Luật Trẻ em năm 2016 và khung chính sách trợ cấp xã hội, y tế, giáo dục tại Việt Nam.
• Bài 3: Làm việc với trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt: Định nghĩa, phân loại 14 nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt (mồ côi, bỏ rơi, khuyết tật, nhiễm HIV/AIDS, lao động sớm, bị bạo lực, buôn bán, di cư...); phân tích số liệu thực trạng giai đoạn 2012–2014 theo vùng kinh tế - xã hội; quy định các nguyên tắc, kỹ năng đánh giá nhu cầu và quy trình lập kế hoạch chăm sóc.
• Bài 4: Bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại và sao nhãng: Nhận diện các hình thức, dấu hiệu, nguyên nhân và hậu quả của hành vi xâm hại và sao nhãng; phân tích các mô hình dịch vụ chăm sóc ngoài gia đình; xác lập 4 vai trò của nhân viên công tác xã hội: cung cấp dịch vụ, kết nối/chuyển gửi, nhà giáo dục và nhà biện hộ.
• Bài 5: Thực hiện các chương trình giáo dục truyền thông cho cha mẹ và cộng đồng về phòng ngừa xâm hại và xao nhãng trẻ em: Xây dựng mô hình can thiệp đa tầng (cá nhân, nhóm, tổ chức cộng đồng, can thiệp gián tiếp); thiết lập Mạng lưới bảo vệ trẻ em cấp cộng đồng (CBCPN); hướng dẫn kỹ thuật truyền thông và phương pháp tổ chức lớp tập huấn kỹ năng làm cha mẹ.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Các lý thuyết phát triển: Quy luật di truyền xã hội và sự kế thừa văn hóa thông qua hoạt động có hướng dẫn của người lớn; lý thuyết phân tâm học về tầm quan trọng của các dấu ấn đầu đời; quan điểm xã hội học Mác-xít về con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội; quan điểm giáo dục định hướng nhân cách.
• Các nguyên tắc cốt lõi: Nguyên tắc bình đẳng và không phân biệt đối xử (Điều 2 CRC); nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em (Điều 3 CRC); nguyên tắc tôn trọng sự tham gia và lắng nghe quan điểm của trẻ (Điều 12 CRC).
• Khung thể chế chính sách: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước Việt Nam: Luật Trẻ em 2016, Luật Bảo hiểm y tế số 25/2008/QH12, Luật Phòng, chống nhiễm HIV/AIDS; các văn bản điều hành an sinh xã hội: Nghị định 67/2007/NĐ-CP, Nghị định 13/2010/NĐ-CP, Nghị định 49/2010/NĐ-CP, Quyết định 1555/2012/QĐ-TTg, Quyết định 1019/QĐ-TTg, Quyết định 239/QĐ-TTg và định hướng an sinh theo Nghị quyết Trung ương 5 khóa XI.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng chuyên môn (Technical skills): Thu thập dữ liệu thân chủ, phỏng vấn trẻ em theo độ tuổi, đánh giá mức độ rủi ro/tổn thương, lập hồ sơ quản lý ca và thiết lập kế hoạch can thiệp cá nhân.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích các yếu tố rào cản tâm lý xã hội; đối chiếu thực trạng dịch tễ xã hội của các nhóm đối tượng yếu thế theo vùng địa lý; nhận diện tình trạng rò rỉ hoặc bỏ sót đối tượng trong thực thi chính sách bảo trợ xã hội.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Giao tiếp thấu cảm và ứng xử thích hợp với từng giai đoạn phát triển; biện hộ quyền lợi cho trẻ em trước các cơ quan chức năng; kết nối chuyển gửi dịch vụ y tế, pháp lý, bảo trợ; tổ chức hoạt động truyền thông và điều hành nhóm cộng đồng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giáo trình xây dựng theo phương pháp đào tạo tích hợp mô đun (modular instruction), kết nối chặt chẽ giữa khối lý thuyết nền tảng (tâm lý học phát triển, luật học) với nghiệp vụ giải quyết vấn đề (problem-solving approach) trong thực tiễn công tác xã hội.
• Nghiên cứu tình huống và phân tích số liệu thực tế: Tài liệu cung cấp hệ thống số liệu thống kê thực tế về các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại Việt Nam giai đoạn 2012–2014, phân bố tỷ lệ theo 7 vùng địa lý (Trung du và miền núi phía Bắc, Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ, Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long). Học viên sử dụng dữ liệu này để thực hành phân tích nhu cầu và lập kế hoạch phân bổ nguồn lực trợ giúp.
• Bài tập và câu hỏi ôn tập định hướng: Sau mỗi bài học đều có hệ thống câu hỏi yêu cầu người học phân tích chuyên sâu. Các nội dung thực hành bao gồm:
  • Phân tích vai trò phối hợp giữa 3 lực lượng giáo dục: gia đình, nhà trường và xã hội đối với sự hình thành nhân cách.
  • Phân tích trách nhiệm pháp lý và chuyên môn của nhân viên xã hội trong việc thực hiện Công ước CRC 1989.
  • Đánh giá các tiêu chí xác định mức trợ cấp xã hội và đối tượng thụ hưởng theo Nghị định 67/2007/NĐ-CP và Nghị định 13/2010/NĐ-CP.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá định kỳ kết hợp giữa kiểm tra hiểu biết lý thuyết pháp luật, chính sách với việc chấm điểm các bài tập thực hành: lập hồ sơ can thiệp ca trẻ em bị xâm hại/sao nhãng, xây dựng đề án truyền thông giáo dục kỹ năng làm cha mẹ tại cơ sở.
• Hướng dẫn tự học: Học viên chủ động tra cứu, đối chiếu hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, theo dõi các chỉ tiêu an sinh xã hội theo Chương trình hành động quốc gia vì trẻ em, và thực hành quan sát các dấu hiệu tổn thương tâm lý của trẻ trong các bối cảnh đời sống.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật hệ thống văn bản pháp quy đồng bộ: Giáo trình tổng hợp và hệ thống hóa khung phân tích chính sách bảo vệ, chăm sóc trẻ em tại Việt Nam qua hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật:
  • Chính sách trợ giúp xã hội: Nghị định 67/2007/NĐ-CP, Nghị định 13/2010/NĐ-CP, Quyết định 38/2004/QĐ-TTg.
  • Chính sách giáo dục và đào tạo: Nghị định 49/2010/NĐ-CP, Quyết định 239/QĐ-TTg, Quyết định 60/2011/QĐ-TTg, Thông tư 39/2009/TT-BGDĐT về giáo dục hòa nhập, Quyết định 2123/QĐ-TTg về phát triển giáo dục vùng dân tộc rất ít người, Quyết định 85/2010/QĐ-TTg, Quyết định 267/2005/QĐ-TTg.
  • Chính sách y tế và hỗ trợ đặc thù: Nghị định 118/2010/NĐ-CP, Quyết định 17/2007/QĐ-TTg hỗ trợ nạn nhân bị mua bán trở về, Quyết định 1019/QĐ-TTg về trợ giúp người khuyết tật.
• Chuyển dịch mô hình tiếp cận: Tài liệu thể hiện rõ bước chuyển từ mô hình "tiếp cận theo nhu cầu / cứu trợ thụ động" sang mô hình "tiếp cận dựa trên quyền" (Rights-based approach), xác định trẻ em là chủ thể mang quyền chứ không đơn thuần là đối tượng thụ hưởng từ thiện.
• Mô hình can thiệp cấp cộng đồng: Đưa vào cấu trúc vận hành Mạng lưới bảo vệ trẻ em cấp cộng đồng (Community-Based Child Protection Network - CBCPN), nhấn mạnh tính liên ngành giữa công tác xã hội, y tế, giáo dục và tư pháp.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên và học viên: Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho học viên bậc trung cấp nghề, sinh viên cao đẳng và đại học thuộc các ngành: Công tác xã hội, Xã hội học, Tâm lý học, Giáo dục đặc biệt và Quản trị dịch vụ công dân.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần cơ sở như: Nhập môn Công tác xã hội, Tâm lý học đại cương, Pháp luật đại cương và Kỹ năng giao tiếp cơ bản.
• Giảng viên và cán bộ giảng dạy: Tài liệu là căn cứ chuyên môn để xây dựng đề cương chi tiết mô đun MĐ22, biên soạn giáo án lý thuyết, thiết kế bài tập tình huống quản lý ca và tổ chức thảo luận chuyên đề về an sinh trẻ em.
• Cán bộ thực địa và tài liệu tham khảo: Cung cấp khung hướng dẫn chuẩn mực cho nhân viên xã hội tại các trung tâm bảo trợ xã hội, trường giáo dưỡng, cơ sở y tế, cán bộ phụ trách công tác bảo vệ chăm sóc trẻ em cấp xã/phường và chuyên viên các tổ chức phi chính phủ (NGOs).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng đào tạo nào?
Tài liệu phục vụ giảng dạy chính thức cho chương trình đào tạo ngành Công tác xã hội (trình độ trung cấp, cao đẳng và đại học), đồng thời là cẩm nang chuyên môn cho cán bộ làm công tác bảo vệ trẻ em tại các tổ chức xã hội và cơ quan quản lý nhà nước.

2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi học mô đun này?
Người học cần nắm vững kiến thức nhập môn công tác xã hội, các nguyên lý tâm lý học đại cương và hệ thống chính trị - pháp luật đại cương để tiếp thu hiệu quả các bài học về chính sách và kỹ năng can thiệp.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu tâm lý học trẻ em thông thường là gì?
Khác với các tài liệu tâm lý học thuần túy, giáo trình tích hợp đồng thời 3 thành tố: quy luật phát triển tâm-sinh lý của trẻ, hệ thống chế tài pháp luật/chính sách an sinh xã hội thực tế tại Việt Nam, và các kỹ năng nghề nghiệp của nhân viên công tác xã hội (quản lý ca, chuyển gửi dịch vụ, biện hộ).

4. Phương pháp tự học giáo trình đạt hiệu quả tối ưu?
Học viên nên kết hợp học lý thuyết theo từng bài: liên hệ các giai đoạn tâm lý ở Bài 1 để hiểu hành vi của 14 nhóm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt ở Bài 3; đồng thời đối chiếu các nhóm quyền trong Công ước CRC (Bài 2) với các biểu mẫu chính sách và kỹ năng truyền thông phòng ngừa (Bài 4, Bài 5).

5. Giáo trình có tích hợp các văn bản pháp lý và số liệu thực tế không?
Có. Giáo trình dẫn chiếu đầy đủ các điều khoản của Công ước CRC 1989, Luật Trẻ em 2016, hệ thống hơn 15 Nghị định, Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về an sinh xã hội, cùng bảng thống kê số liệu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại Việt Nam phân theo từng vùng địa lý.

---

Kết luận

Giáo trình mô đun Công tác xã hội với trẻ em (Mã số: MĐ22) cung cấp hệ thống tri thức chuyên môn toàn diện về sự phát triển tâm lý trẻ em, cơ sở pháp lý quyền trẻ em quốc tế và quốc gia, cùng các phương pháp thực hành can thiệp chuyên nghiệp cho các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.

Lộ trình học tập của giáo trình được thiết kế logic: bắt đầu từ việc nắm vững nền tảng tâm lý học phát triển và khung pháp lý; tiến tới kỹ năng đánh giá, phân loại và lập kế hoạch chăm sóc cá nhân; cuối cùng là hoàn thiện năng lực tổ chức can thiệp đa tầng, vận hành mạng lưới bảo vệ trẻ em cấp cộng đồng và triển khai truyền thông phòng ngừa.

Để nâng cao hiệu quả nghiên cứu, người học nên khai thác bổ sung các tài liệu liên quan như: các báo cáo chuyên đề của UNICEF, Báo cáo quốc tế về bạo lực đối với trẻ em của Liên Hợp Quốc (Paulo Sérgio Pinheiro), hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về an sinh xã hội được cập nhật của Chính phủ Việt Nam và tài liệu hướng dẫn kỹ thuật vận hành Mạng lưới CBCPN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

SỞ LAO ĐỘNG – THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI ĐỒNG THÁP TRƯỜNG TRUNG CẤP THÁP MƯỜI  GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI TRẺ EM NGÀNH/NGHỀ: CÔNG TÁC XÃ HỘI TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-TCTM ngày tháng năm của Hiệu trưởng Trường Trung cấp Tháp Mười. Tháp Mười TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình Công tác xã hội với trẻ em được biên soạn theo kế hoạch chung của Sở Lao động – Thương binh và xã hội Đồng Tháp thực hiện lựa chọn, chỉnh sửa giáo trình đào tạo nhầm cung cấp giáo trình đào tạo cho nghề công tác xã hội trên địa bàn tỉnh như là một phần của đóng góp thực hiện của “Đề án phát triển Nghề Công tác xã hội ở Việt Nam giai đoạn 2010-2020” trong Quyết định 32/2010 – QĐ/TTg được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào tháng 3 năm 2010.

Trong quá trình biên soạn, nhóm tác giả cảm ơn sự phối hợp và những ý kiến góp ý có giá trị từ các giảng viên Trường Đại học Đồng Tháp, Trường Đại học Sư phạm kỹ thuật Vĩnh Long và các đơn vị giáo dục nghề nghiệp bạn. Nhóm tác giả hy vọng rằng tài liệu này sẽ cung cấp những kiến thức, kỹ năng và những công cụ hữu ích cho việc giảng dạy, học tập trong quá trình đào tạo nghề công tác xã hội. Nhóm tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp hữu ích để có thể điều chỉnh tốt hơn trong tương lai và phù hợp hơn với nhu cầu học tập của mọi người. Tham gia thực hiện 1.

Nguyễn Văn Cường MỤC LỤC LỜI GIỚI THIỆU. 4 BÀI 1: SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ EM. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tâm lý nhân cách. Khái niệm nhân cách.

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách. Các giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em. Thời kỳ trong bụng mẹ. Từ mới sinh đến 2 tuổi.

Từ 3 đến 5 tuổi. Từ 6 đến 11 tuổi. Từ 12 đến 18 tuổi.16 BÀI 2: QUYỀN TRẺ EM TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ QUỐC GIA. Công ước quốc tế về quyền trẻ em.

Khái niệm về Quyền:. Nội dung một số quyền của trẻ em. Luật bảo vệ chăm sóc giáo dục trẻ em Việt Nam (2016). Hệ thống chính sách liên quan đến trẻ em.32 CÂU HỎI ÔN TẬP.43 BÀI 3: LÀM VIỆC VỚI TRẺ EM TRONG HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT.

Khái niệm trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt. Tình hình trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt. Tổng quan tình hình trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt trên thế giới. Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt Nam.

Nguyên tắc và kỹ năng làm việc với trẻ em. Nguyên tắc làm việc với trẻ em. Kỹ năng làm việc với trẻ em. Xác định các vấn đề của trẻ em và nhu cầu.

Nhu cầu ăn uống của trẻ. Tạo một môi trường phát triển phù hợp, tích cực và an toàn. Thực hiện các hoạt động phát triển kỹ năng sống, vui chơi và tiếp cận giáo dục cho trẻ em. Kế hoạch chăm sóc trẻ.

Công tác xã hội với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Các cách tiếp cận trong dịch vụ công tác xã hội với trẻ em. Một số nhiệm vụ của nhân viên Công tác xã hội khi làm việc với trẻ em. 76 BÀI 4: BẢO VỆ TRẺ EM KHỎI XÂM HẠI VÀ SAO NHÃNG.

Trẻ em trong hoàn cảnh bị xâm hại và sao nhãng. Tình hình trẻ em trong hoàn cảnh bị xâm hai và sao nhãng. Hình thức, dấu hiệu trẻ bị xâm hại và sao nhãng. Nguyên nhân và tác động.

Phát triển các dịch vụ chăm sóc ngoài gia đình và các chương trình bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại và sao nhãng. Phát triển các dịch vụ chăm sóc ngoài gia đình. Các chương trình bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại và sao nhãng. Vai trò của nhân viên công tác xã hội.

Vai trò cung cấp các dịch vụ bảo vệ trẻ em. Vai trò kết nối, chuyển gửi tới các dịch vụ bên ngoài. Vai trò là nhà giáo dục. Vai trò là nhà biện hộ.

96 5 Hiểu và đáp ứng theo dấu hiệu xâm hại và sao nhãng. Quan niệm xã hội về các vấn đề xâm hại, bóc lột và sao nhãng. Quan niệm về kỷ luật trừng phát trẻ em.98 BÀI 5: THỰC HIỆN CÁC CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC TRUYỀN THÔNG CHO CHA MẸ VÀ CỘNG ĐỒNG VỀ PHÒNG NGỪA XÂM HẠI VÀ XAO NHÃNG TRẺ EM. Xác định các vấn đề và giải pháp duy trì đời sống khoẻ mạnh của trẻ tại gia đình và cộng đồng.

Nhận biết nhu cầu của trẻ. Nghiên cứu và xây dựng mô hình phòng ngừa xâm hại thông qua việc hỗ trợ trực tiếp cho các gia đình dễ bị tổn thương. Xây dựng một mô hình tổng hợp về bảo vệ trẻ em:. Các mô hình trợ giúp sử dụng đối với tất cả hệ thống thân chủ (cá nhân, nhóm và cộng đồng).

Các mô hình trợ giúp đối với Cá nhân, Nhóm. Các mô hình trợ giúp với cộng đồng (Tổ chức cộng đồng). Mô hình can thiệp gián tiếp. Mạng lưới bảo vệ trẻ em cấp cộng đồng (CBCPN).

Một số mô hình phòng ngừa, dịch vụ hỗ trợ trẻ em. Các dịch vụ hỗ trợ cho trẻ. Tổ chức các hoạt động truyền thông với các nhóm cụ thể và tổ chức xã hội 118 4. Truyền thông là gì?.

Các yếu tố quyết định quá trình truyền thông đạt hiệu quả. Các hình thức truyền thông. Thực hiện và theo dõi các chương trình kỹ năng làm cha mẹ. Các hoạt động truyền thông về bảo vệ trẻ em.

Các nội dung, hoạt động bảo vệ trẻ em cần truyền thông. Các cơ quan có trách nhiệm truyền thông. Xây dựng các chương trình giáo dục cho người dân về bảo vệ trẻ em, phòng ngừa xâm hại và theo dõi hoạt động. Báo cáo về các chương trình giáo dục.125 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun: Công tác xã hội với trẻ em Mã số mô đun: MĐ22 Vị trí, tính chất của mô đun: - Vị trí mô đun: Công tác xã hội với trẻ em là mô đun chuyên môn nghề quan trọng của chương trình đào tạo trung cấp công tác xã hội liên quan tới hoạt động cung cấp dịch vụ cho trẻ em.

- Tính chất của mô đun: Là mô đun lý thuyết chuyên môn nghề bắt buộc. Mục tiêu mô đun: - Kiến thức + Trình bày được khái niệm đặc điểm tâm lý và nhu cầu của trẻ em. + Quyền trẻ em trong pháp luật quốc tế và quốc gia. + Chăm sóc bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.

- Kỹ năng: + Phỏng vấn và đánh giá + Kỹ năng giao tiếp với trẻ - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: + Quan tâm chăm sóc và giành những gì tốt nhất cho trẻ em trên nguyên tắc bình đẳng không phân biệt đối xử. BÀI 1: SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ EM Mục tiêu: - Kiến thức: + Trình bày được sự phát triển tâm lý của trẻ em và những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách trẻ em. + Trình bày được đầy đủ các giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em và những tổn thương tâm lý khi không được đáp ứng nhu cầu. - Kỹ năng: + Vận dụng sự hiểu biết tâm lý của trẻ để có cách ứng xử phù hợp, linh hoạt.

+ Xây dựng được kế hoạch chăm sóc bảo vệ trẻ em. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: + Quan tâm, chăm sóc, tạo mọi điều kiện để trẻ em phát triển toàn diện. Nội dung: Từ lúc sinh đến lúc chết, con người luôn lớn lên về mặt thể chất, cảm xúc, tâm trí, tinh thần… Tuy nhiên, chính trong thời thơ ấu mà sự tăng trưởng xảy ra nhanh nhất - chỉ trong vài năm đầu đời, chúng ta trở thành một em bé hoàn toàn độc lập, rồi thành một trẻ chạy lon ton thích khám phá, rồi đến một trẻ thích đặt câu hỏi, đến một trẻ vị thành niên có ý thức và người thanh niên đầy tự tin. Theo định nghĩa, sự phát triển của trẻ là tiến trình tăng trưởng thể chất, tâm trí và cảm xúc từ lúc mới sinh đến 18 tuổi đối với trẻ em.

Khi làm việc với trẻ em, chúng ta cần hiểu về sự phát triển của trẻ vì:  Trẻ có nhu cầu khác nhau tùy giai đoạn phát triển.  Chúng ta nói và tương tác với trẻ khác nhau tùy theo tuổi của trẻ.  Nếu có điều gì làm cho trẻ bị tổn thương ở một giai đoạn nào đó (như bị lạm dụng hoặc cha mẹ tử vong) thì sẽ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của trẻ. Tâm lý con người và tâm lý động vật luôn phát triển.

Tuy nhiên tính chất và nội dung của quá trình phát triển trong thế giới động vật và ở con người khác nhau. Cơ chế chủ yếu của sự phát triển tâm lý động vật là sự truyền kinh nghiệm từ thế hệ trước đến thế hệ sau bằng quy luật di truyền sinh học. Đặc điểm của các chức năng tâm lý người là chúng được phát triển trong quá trình trẻ lĩnh hội kinh nghiệm - lịch sử, theo quy luật di truyền xã hội hay kế thừa văn hoá. Nên người là quá trình đứa trẻ lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch sử được loài người sáng tạo ra và giữ lại trong nền văn hoá, bằng hoạt động của chính trẻ em và luôn được người lớn hướng dẫn - tức là giáo dục.

Đây chính là cơ chế của sự phát triển tâm lý trẻ em. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tâm lý nhân cách Nhân cách con người là tổ hợp những đặc điểm của cá nhân, nó quy định hành vi xã hội và giá trị xã hội của con người đó. Sự phát triển nhân cách ở trẻ đi liền với sự phát triển về thể chất và tinh thần, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau. Khái niệm nhân cách Nhân cách là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cá nhân quy định bản sắc và giá trị xã hội của con người.

Nhân cách trước hết được hiểu là mặt xã hội của con người, là bộ mặt tinh thần, là nét tính cách của con người. Nhân cách nói lên giá trị con người trong xã hội. + Sự phát triển nhân cách là gì?