CHƯƠNG 4 SINH LÝ HỌC CÔN TRÙNG Giới thiệu: Giải phẫu sinh lý côn trùng là môn học nghiên cứu về cấu tạo và chức năng sinh lý của các cơ quan bên trong cơ thể côn trùng qua đó tìm hiểu mối liên quan giữa cấu tạo với chức năng sinh lý và giữa các hoạt động sinh lý với những yếu tố tác động của môi trường. Hiểu được sự tác động của các yếu tố bên ngoài đối với các hoạt động sinh lý bên trong là cơ sở cần thiết cho việc đề xuất những biện pháp quản lý côn trùng theo hướng có lợi nhất cho con người và môi trường. Mục tiêu: Kiến thức: + Cung cấp kiến thức về cấu tạo, chức năng và vị trí của các cơ quan bên trong cơ thể côn trùng. Kỹ năng: + Hiểu được cơ chế hoạt động của các cơ quan nội tạng.
Năng lực tự chủ và trách nhiệm: có tinh thần học tập, chủ động học hỏi, có phương pháp làm việc khoa học, sáng tạo và luôn cập nhật thông tin. Hệ cơ của côn trùng Hệ cơ côn trùng rất phức tạp gồm từ vài trăm tới vài ngàn tế bào cơ. Hầu hết đều có cấu tạo cơ vân, ngay cả đối với những cơ nằm xung quanh ống tiêu hóa và quanh tim. Hệ cơ nằm chung quanh ống tiêu hóa, tim và ống đẻ trứng đã tạo ra những nhu động giúp cho các bộ phận này hoạt động, ví dụ như giúp tim co bóp, di chuyển máu vào mạch máu lưng hoặc giúp thức ăn di chuyển trong ống tiêu hóa và trứng hoặc tinh trùng di chuyển trong ống sinh dục.
Hệ cơ giúp cho các bộ phận phụ cử động thường được sắp xếp theo từng đốt, thường là từng đôi đối xứng. Thường mỗi đốt của mỗi chi phụ đều có hệ cơ riêng. Hệ cơ côn trùng nói chung khá mạnh, rất nhiều loài côn trùng có thể đẩy một trọng lượng gấp 20 lần trọng lượng cơ thể và đối với một số loại côn trùng có khả năng nhảy, côn trùng có thể nhảy một khoảng cách dài gấp nhiều lần chiều dài của cơ thể. Hệ cơ côn trùng có thể co dãn rất nhanh, đựơc biểu lộ qua nhịp đập của cánh, nhịp đập vài trăm lần/giây rất phổ biến ở côn trùng, điều này cho thấy hệ cơ có tác động rất lớn trong quá trình hoạt động sinh lý của côn trùng.
Thể xoang và các bộ máy bên trong cơ thể côn trùng 94 2.1 Thể xoang Khoảng trống bên trong cơ thể do lớp da côn trùng tạo thành được gọi là thể xoang. Thể xoang chứa các cơ quan bên trong, có hai vách ngăn mỏng chạy dọc theo cơ thể tạo thành ba xoang nhỏ: xoang máu lưng, xoang máu ruột và xoang máu bụng. Các vách ngăn không chia cắt hoàn toàn thể xoang nên cơ thể côn trùng vẫn là một thể thống nhất.2 Hệ tiêu hóa Cũng như những loài động vật khác, côn trùng sử dụng hệ thống tiêu hóa để hấp thu dưỡng chất và những vật liệu khác từ thức ăn mà chúng tiêu thụ. Hầu hết thức ăn ở dạng những hợp chất phân tử lớn hoặc phức hợp như proteins, polysaccharides, mỡ, axít nhân.
sẽ được bẻ gãy thành những đơn vị nhỏ như amino axit, đường đơn … bởi những phản ứng dị hóa trước khi được tế bào sử dụng như là nguồn năng lượng hay vật liệu cho sự phát triển và sinh sản. Tiến trình chuyển hóa này được gọi là sự tiêu hóa. Tất cả các loài côn trùng đều có một hệ thống tiêu hóa hoàn chỉnh. Trong đó, quá trình tiêu hóa thức ăn xảy ra trong một cấu trúc dạng ống (gọi là ống tiêu hóa) kéo dài từ miệng đến hậu môn với những vùng chức năng chuyên biệt để đảm nhận việc tiêu hóa, hấp thụ dưỡng chất và bài tiết.
Thức ăn luôn luôn di chuyển trong hệ thống tiêu hóa theo một hướng duy nhất. Ở hầu hết côn trùng ống tiêu hóa được chia làm ba vùng chức năng: ruột trước (stomodeum), ruột giữa (mesenteron) và ruột sau (proctodeum). Bên cạnh ống tiêu hóa, hệ thống tiêu hóa của côn trùng còn có thêm một cặp tuyến nước bọt và khoang chứa nước bọt nằm ở phần ngực kề bên ruột trước. Từ tuyến nước bọt có những ống dẫn chạy đến khoang chứa ngang qua phần đầu đi vào miệng ở vị trí phía sau hầu.
Trong quá trình nhai, sự chuyển động của miệng sẽ giúp trộn nước bọt với thức ăn trong khoang miệng. a) Ruột trước Từ hầu thức ăn đi ngang qua thực quản (esophagus), là một ống nối giữa hầu với diều (crop), bởi sự nhu động của thành ruột vào diều và nằm lại đây cho đến khi được đưa qua những phần còn lại của ống tiêu hóa. Bên trong diều, sự tiêu hóa có thể xảy ra một ít do kết quả tác động của những enzyme trong nước bọt, được thêm vào khi thức ăn đi qua khoang miệng, và những enzyme được tiết ra từ ruột giữa. Ở một vài loài côn trùng, diều mở về phía sau vào một dạ dày cơ có mang những cấu trúc giống như răng nhỏ giúp nghiền nhuyễn những hạt thức ăn tương 95 tự như mề (gizzard) của lớp chim.
Van ruột trước là một loại cơ vòng nằm ngay phía sau dạ dày cơ điều chỉnh dòng thức ăn đi từ ruột trước vào ruột giữa. b) Ruột giữa Ruột giữa bắt đầu ngay phía sau van ruột trước. Ở gần phía bờ trước, thành ruột giữa có những chỗ lồi lên dạng hình ngón tay (thường từ 2 – 10 cái) cung cấp thêm bề mặt cho sự hấp thu nước và những chất khác cho ống tiêu hóa. Toàn bộ phần ruột giữa được gọi là ventriculus, là vị trí đầu tiên trong ống tiêu hóa đảm nhận nhiệm vụ tiết ra enzyme để tiêu hóa thực phẩm và hấp thụ dưỡng chất.
Tế bào tiêu hóa trên thành của ventriculus có những chỗ lồi lên cực nhỏ (chỉ nhìn thấy dưới kính hiển vi) gọi là microvilli giúp làm gia tăng bề mặt hấp thụ dưỡng chất. Ruột giữa được hình thành từ phôi nội bì nên nó không được bảo vệ bởi cấu trúc intima, thay vào đó nó được lót và bảo vệ bởi một lớp màng bán thấm gọi là màng tiềm dưỡng do một bó tế bào biểu mô cardial (cardial epithelium) nằm ngay phía sau van ruột trước (van cardia) tiết ra. Cấu trúc của màng tiềm dưỡng bao gồm những vi sợi chitin được bao bọc bởi thể nền protein carbohydrate. Phía sau của ruột giữa được đánh dấu bởi một cơ vòng khác gọi là van môn vị (van pilor).
Van này điều tiết dòng vật chất từ ruột giữa sang ruột sau. c) Ruột sau Van môn vị (van pylor) là nơi đánh dấu điểm bắt đầu của ruột sau đồng thời cũng là nơi xuất phát của những ống malpighi là những cấu trúc dạng ống nhỏ dài phân bố khắp khoang bụng có nhiệm vụ như là cơ quan bài tiết loại bỏ những chất thải có chứa nitơ (chủ yếu là những ion amonium, NH4+) ra khỏi máu (hemolymph). Ion amonium được chuyển sang dạng urea và sau đó là uric axit bởi một loạt những phản ứng hóa học xảy ra trong ống malpighi rồi được đưa vào ruột sau để thải ra ngoài cùng với phân. Ruột sau giữ vai trò chính trong việc tái hấp thu nước và muối từ sản phẩm thải của ống tiêu hóa.
Ở một vài côn trùng, ruột sau được phân thành ba vùng có thể quan sát được: ruột hồi (ileum), ruột kết (colon) và ruột thẳng (rectum). Sự tái hấp thu nước được bổ trợ bởi sáu tấm đệm ruột thẳng nằm trên thành ruột thẳng giúp giữ lại hơn 90% nước trong phân trước khi thải ra ngoài qua hậu môn. 96 Bể chứa Lớp Ống Van nước bọt intima Răng Van ruột Ruột giữa Malpighi môn Ruột hồi và phải ruột Diều nhỏ trước vị ruột kết Thực quản trước Lớp intima ruột sau Hầu Hậu môn Hầu dưới Ruột thẳng Môi trên Bóng môn vị Ống Tuyến Khoang nước Bể chứa Dạ Ruột tịt Màng tiềm dưỡng Môi dưới nước miệng bọt nước bọt dày trước bọt trái cơ trái Hình 4.1: Hệ thống tiêu hóa và bài tiết tổng quát của côn trùng (theo William S. Romoser and John G.
Hệ tuần hoàn Côn trùng và những động vật chân khớp khác có một hệ thống tuần hoàn hở khác với hệ thống tuần hoàn kín ở người và những động vật có xương sống trong cả cấu trúc và chức năng. Ở hệ thống tuần hoàn kín, máu luôn luôn được chứa đựng trong các bể chứa như động mạch, tĩnh mạch, mao mạch và tim. Ở hệ thống tuần hoàn hở, máu (được gọi là hemolymph) chảy tự do trong khoang cơ thể, tiếp xúc trực tiếp với tất cả các mô nội tạng và cơ quan. a) Chức năng Bên cạnh các chức năng cơ bản như vận chuyển dưỡng chất, muối, hormone và chất thải chuyển hóa trong khắp cơ thể, hệ thống tuần hoàn của côn trùng còn đảm nhận vai trò quan trọng khác: - Bảo vệ cơ thể: như hàn gắn vết thương bằng phản ứng đóng cục, tập hợp và phá hủy nội ký sinh.
- Sản xuất ra những hợp chất tự vệ để chống lại kẻ thù ăn thịt. - Tạo áp lực nội tại để hỗ trợ cho sự nở của trứng; sự lột xác của ấu trùng; sự vũ hóa của thành trùng; sự mở rộng của cơ thể và cánh sau khi lột xác và vũ hóa; chuyển động vật lý (đặc biệt ở ấu trùng có cơ thể mềm); sinh sản (thụ tinh và đẻ trứng); và sự phồng lên của các tuyến ngoại tiết. - Ở vài loài côn trùng máu (hemolymph) còn hỗ trợ sự điều nhiệt: làm mát cơ thể bằng cách chuyển nhiệt ra khỏi những nơi cơ đang hoạt động mạnh, và làm ấm cơ thể bằng cách thu thập và vận chuyển nhiệt hấp thu được trong khi phơi nắng đến những nơi cần thiết của cơ thể. 97 b) Cấu tạo Về mặt cấu tạo, hệ thống tuần hoàn của côn trùng bao gồm mạch máu lưng và các xoang máu.
+ Mạch máu lưng Mạch máu lưng là bộ phận giữ vai trò chủ yếu trong việc vận chuyển máu trong hệ tuần hoàn gồm một ống chạy dọc theo ngực và bụng nằm bên trong vách lưng cơ thể. Ở hầu hết côn trùng mạch lưng là một cấu trúc màng dễ vỡ có nhiệm vụ tập hợp máu ở phần bụng và đưa về phía trước đến phần đầu. Ở vùng bụng mạch máu lưng được gọi là tim. Tại đây nó phân chia thành những buồng tim, mỗi buồng tương ứng với một đốt bụng, được ngăn cách nhau bởi van tim (ostium) để đảm bảo dòng chảy một chiều của máu.
Hai bên vách của buồng tim có một cặp cơ alary. Sự co bóp của cơ alary giúp đẩy máu về phía trước từ buồng tim này sang buồng tim khác.