Chương I LIÊN MINH GIỮA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VỚI GIAI CẤP NÔNG DÂN VÀ ĐỘI NGŨ TRÍ THỨC TRONG CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA I. CƠ CẤU XÃ HỘI - GIAI CẤP XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1. Khái niệm cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa Cơ cấu xã hội - giai cấp là một loại hình của cơ cấu xã hội. Do đó, nghiên cứu cơ cấu xã hội - giai cấp nói chung, cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa nói riêng cần làm rõ khái niệm cơ cấu xã hội.
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, xã hội dưới bất cứ hình thức nào cũng là sự tác động lẫn nhau giữa người với người. Vì vậy, xã hội loài người bao giờ cũng là một cộng đồng có cơ cấu phức tạp bao gồm nhiều mối quan hệ giữa người với người, các cộng đồng người hay các nhóm xã hội, các tập đoàn xã hội có thể coi là yếu tố xuất phát để cấu tạo nên cơ cấu xã hội. Sự hình thành các cộng đồng người trong xã hội theo quy luật khách quan, không phụ thuộc vào ý thức của con người như các giai cấp, dân tộc. Một số cộng đồng người được thành lập do sự giác ngộ, sự tự giác của các thành viên kết hợp với những điều kiện khách quan nhất định như các tổ chức đảng, công đoàn, đoàn thanh niên, hội phụ nữ… Cơ cấu xã hội bao gồm tất cả những cộng đồng người không những được hình thành một cách khách quan trong lịch sử mà còn cả những cộng đồng người được tạo lập một cách ý thức.
Như vậy, cơ cấu xã hội là sự phân chia xã hội thành những cộng đồng người khác nhau theo những dấu hiệu nhất định và sự tác động qua lại giữa các cộng đồng ấy trên các lĩnh vực của đời sống xã hội tạo thành những quan hệ xã hội. Cơ cấu xã hội bao gồm các loại hình như: cơ cấu xã hội - giai cấp, cơ cấu xã hội - dân số, cơ cấu xã hội - dân cư, cơ cấu xã hội - nghề nghiệp, cơ cấu xã hội - dân tộc, cơ cấu xã hội - tôn giáo… Trong các loại hình của cơ cấu xã hội thì cơ cấu xã hội - giai cấp là hạt nhân, giữ vai trò quyết định đối với tất cả cơ cấu xã hội nói chung. Tuy nhiên, trong cơ cấu xã hội mỗi loại hình đều có một vị trí nhất định không thể thay thế, đồng thời giữa chúng luôn có sự tác động ảnh hưởng lẫn nhau trong một cơ cấu xã hội thống nhất. Do đó, nếu quy cơ cấu xã hội chỉ còn là cơ cấu xã hội - giai cấp mà không tính đến các loại hình khác của cơ cấu xã hội hoặc ngược lại, không thấy được vai trò quyết định của cơ cấu xã hội - giai cấp đều là phiến diện dẫn đến sai lầm trong hoạt động thực tiễn.
Cơ cấu xã hội - giai cấp là một bộ phận cơ cấu xã hội, bao gồm các giai cấp, tầng lớp xã hội và các mối quan hệ tác động giữa chúng lẫn nhau, phản ánh địa vị, lợi ích kinh tế, chính trị, xã hội của nó trong một hệ thống sản xuất nhất định. Trong xã hội có giai cấp, mỗi xã hội cụ thể bao giờ cũng có một cơ cấu xã hội - giai cấp đặc trưng cho xã hội đó. Trong các chế độ người bóc lột người thì trong cơ cấu xã hội - giai cấp của nó bao giờ cũng tồn tại hai giai cấp cơ bản đối lập nhau về địa vị. Sự đối lập ấy sẽ dẫn đến cuộc đấu tranh giai cấp không khoan nhượng giữa hai giai cấp cơ bản ấy: nô lệ với chủ nô, nông nô với địa chủ phong kiến, vô sản với tư sản.
Đỉnh cao của những cuộc đấu tranh giai cấp này là một cuộc cách mạng xã hội, trước hết là trên lĩnh vực chính trị, với việc xoá bỏ cơ cấu xã hội - giai cấp cũ, thiết lập và xây dựng một cơ cấu xã hội - giai cấp mới cao hơn. Cho đến ngày nay, lịch sử phát triển cơ cấu xã hội - giai cấp của xã hội loài người đã từng trải qua bốn loại hình cơ bản khác nhau là: cơ cấu xã hội - giai cấp của xã hội nô lệ, cơ cấu xã hội - giai cấp của xã hội phong kiến, cơ cấu xã hội - giai cấp của xã hội tư bản chủ nghĩa và cơ cấu xã hội - giai cấp của xã hội xã hội chủ nghĩa. Cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa ra đời và phát triển là kết quả tất yếu của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Mặt khác, việc xây dựng cơ cấu xã hội - giai cấp mới đòi hỏi khách quan của chính cuộc cách mạng ấy, sự thành công hay thất bại của cuộc cách mạng này phụ thuộc nhiều đến sự phát triển và hoàn thiện của cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa.
Cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa là một hệ thống gồm giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, đội ngũ trí thức và các tầng lớp lao động khác có quan hệ tác động lẫn nhau trên cơ sở chế độ kinh tế - chính trị xã hội chủ nghĩa, với địa vị kinh tế - xã hội và những lợi ích xác đáng của người làm chủ xã hội. Cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa là một loại cơ cấu xã hội - giai cấp phát triển trong lịch sử, khác về chất so với cơ cấu xã hội - giai cấp trước đó. Sự khác về chất đó được phản ánh ở một số đặc điểm nổi bật sau đây: Giai cấp công nhân giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa. Thông qua Đảng Cộng sản, giai cấp công nhân trở thành giai cấp lãnh đạo, quyết định xu hướng vận động phát triển của xã hội xã hội chủ nghĩa.
Tính chất hữu ái, gắn bó và tương trợ giúp đỡ lẫn nhau giữa các bộ phận cấu thành trong cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa. Các giai cấp và tầng lớp xã hội trong cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa đã trưởng thành và phát triển ở trình độ ngày càng cao. Có sự thống nhất cao về chính trị, tư tưởng ngày càng tiến tới sự đồng nhất về xã hội. Giai cấp bóc lột và các nguyên nhân tồn tại bóc lột bị thủ tiêu.
Những đặc điểm của cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa chỉ được phát triển và hoàn thiện khi chủ nghĩa xã hội đã được xây dựng và phát triển trên cơ sở của chính nó. Sự phát triển đó là khách quan nhưng lại phụ thuộc rất lớn vào tác động chủ quan từ chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa. ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần, giữa các giai cấp, tầng lớp còn có sự khác nhau về hình thức sở hữu đối với tư liệu sản xuất, về tổ chức lao động, về mức độ thu nhập. Sự cùng tồn tại, vừa thống nhất, vừa đấu tranh dưới sự định hướng của giai cấp công nhân thông qua đội tiên phong của nó là Đảng Cộng sản để các giai cấp và tầng lớp xã hội đoàn kết chặt chẽ với nhau cùng phấn đấu củng cố và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Xu hướng biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa Quá trình biến động phát triển của cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa được diễn ra theo bốn xu hướng chủ yếu sau đây: Sự xích lại gần nhau dần từng bước giữa các giai tầng xã hội trong quan hệ với tư liệu sản xuất. Xu hướng này được thể hiện thông qua việc từng bước hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa từ thấp đến cao, sự hợp tác trong sản xuất để cùng góp phần phát triển lực lượng sản xuất làm cho xã hội ngày càng phát triển. Sự xích lại gần nhau về tính chất lao động. Xu hướng này được thể hiện thông qua đẩy mạnh cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại và sự áp dụng những tiến bộ của nó trong quá trình phát triển lực lượng sản xuất và công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong thời kỳ quá độ.
Sự xích lại gần nhau trong quan hệ phân phối tư liệu tiêu dùng. Xu hướng này diễn ra chủ yếu liên quan đến việc thực hiện ngày càng hoàn thiện nguyên tắc phân phối theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế. Sự xích lại gần nhau trong tiến bộ đời sống tinh thần. Xu hướng này được thể hiện trực tiếp thông qua cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá.
Xu hướng này tác động trực tiếp đến sự xích lại gần nhau và xoá bỏ dần mâu thuẫn giữa thành thị và nông thôn, lao động trí óc và lao động chân tay. Những xu hướng trên đây không diễn ra biệt lập mà có quan hệ biện chứng với nhau. Sự thể hiện những xu hướng đó diễn ra không đồng đều về nhịp độ giữa các giai đoạn khác nhau và ở những vùng khác nhau, nhưng đó là những biểu hiện chung mang tính quy luật của sự biến đổi cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa. Tính quy luật của sự biến đổi cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa Sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa phụ thuộc vào tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và mối quan hệ trong và ngoài nước.
Có thể nêu lên một số vấn đề có tính quy luật cuả sự biến đổi đó như sau: Sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp xã hội chủ nghĩa gắn liền và được quy định bởi sự biến động của cơ cấu kinh tế, của cơ cấu thành phần kinh tế. Trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần, tất yếu đưa tới một cơ cấu xã hội - giai cấp đa dạng và phức tạp vì nhân tố kinh tế và nhân tố xã hội luôn đan xen lẫn nhau, ảnh hưởng và tác động lẫn nhau. Khi cơ cấu xã hội - giai cấp mới đã hình thành lại có tác động trực tiếp tới phát triển và củng cố cơ cấu kinh tế tạo cho nó đi đúng quỹ đạo của chủ nghĩa xã hội.