Chương 1 KHÁI LUẬN VỀ CHÍNH TRỊ HỌC 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHÍNH TRỊ HỌC 1. Khái niệm chính trị và bản chất của chính trị Các quan điểm ngoài Mác xít về chính trị và bản chất của chính trị Chính trị là một hiện tượng xã hội ra đời, tồn tại cùng với giai cấp và nhà nước. Từ khi xuất hiện, chính trị đã có ảnh hưởng to lớn tới quá trình tồn tại và phát triển của mỗi cộng đồng, quốc gia, dân tộc và toàn nhân loại.
Trước khi Chính trị học ra đời với tư cách là một khoa học chính trị đã có nhiều quan niệm, quan điểm, thậm chí là tư tưởng, học thuyết của các học giả khác nhau bàn về các khía cạnh của chính trị. Ở phương Tây, thời kỳ cổ đại ở Hy Lạp, người ta quan niệm chính trị là những vấn đề liên quan đến công việc nhà nước. Theo đó, từ "chính trị" (politics) có nguồn gốc từ "polis" trong tiếng Hy Lạp, có nghĩa là "nhà nước thành bang". Hy Lạp cổ đại chia ra làm nhiều thành bang khác nhau và mỗi thành bang có một hệ thống chính quyền của riêng mình.
Chính trị với nghĩa này được hiểu là các vấn đề liên quan đến thành bang, liên quan đến nhà nước. Đây cũng là cách hiểu truyền thống của Chính trị học, phản ánh khuynh hướng nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các cá nhân và bộ máy nhà nước. Nghiên cứu chính trị, về bản chất, là nghiên cứu nhà nước, nghiên cứu việc thực thi quyền lực của nhà nước, tức thẩm quyền phân bổ các giá trị. Do vậy, chính trị bao gồm các quá trình khác nhau, thông qua đó, nhà nước đáp ứng các áp lực từ xã hội bằng việc phân bổ các lợi ích, đưa ra các quyết định thưởng và phạt theo thẩm quyền.
Các giá trị theo thẩm quyền là những giá trị đã được xã hội thừa nhận. Chính trị là hoạt động diễn ra trong một chính thể, một hệ thống tổ chức xã hội mà trung tâm của nó là bộ máy nhà nước. Tất cả mọi hoạt động liên quan đến công việc của nhà nước đều được coi là hoạt động chính trị: Từ bầu cử, tham gia vào quá trình hoạch định chính sách, thực thi các chính sách do nhà nước ban hành đến hoạt động của các nhà chính trị, các công chức và nhân dân trong đời sống chính trị,. đều được xem là hoạt động chính trị.
7 Hê-rô-đốt được mệnh danh là người “cha của chính trị học”. Từ nghiên cứu và phân tích sự khác biệt giữa các hình thức chính thể: Quân chủ, quý tộc và dân chủ, ông khẳng định: chính trị tốt nhất là thể chế hỗn hợp của các chính thể này. Hê-rô-đốt chưa phân tích được nguồn gốc, bản chất của chính trị, song, tư tưởng tiến bộ của ông là gắn vấn đề chính trị với nhà nước. Platon quan niệm, chính trị là nghệ thuật cai trị.
Cai trị bằng sức mạnh là độc tài, cai trị bằng nghệ thuật mới là đích thực. Chính trị là nghệ thuật cung đình liên kết trực tiếp của người anh hùng và sự thông minh. Sự liên kết đó được thực hiện bằng sự thống nhất tư tưởng và tinh thần hữu ái. Aristoteles cho rằng, chính trị là sản phẩm của sự phát triển tự nhiên, là hình thức giao tiếp cao nhất của con người chính trị.
Con người là động vật chính trị; quyền lực chính trị có thể được phân chia thành lập pháp, hành pháp và tư pháp. Ở phương Đông thời cổ đại, nổi bật nhất là các quan niệm của Khổng Tử, Hàn Phi Tử, Lão Tử,. về chính trị. Khổng Tử quan niệm, chính trị là công việc của người quân tử, là làm cho chính đạo, chính danh.
Hàn Phi Tử quan niệm để thực hiện hoạt động chính trị cần thiết phải xây dựng và ban hành pháp luật. Với luận thuyết nổi tiếng về thế, thuật và pháp, Hàn Phi Tử là đại diện tiêu biểu của phái Pháp gia. Lão Tử với quan điểm “vô vi nhi trị” - không làm gì mà mọi người tự thuần phục, tự tìm đến với con đường chính đạo thì đó là cái gốc của nghệ thuật trị nước. Trong thời kỳ các học thuyết và tư tưởng tư sản về chính trị nở rộ, nổi bật nhất là các thuyết “Tam quyền phân lập”, “Khế ước xã hội”.
Các nhà tư tưởng tư sản đều quan niệm chính trị là công việc của những “công dân” có tài sản. Thực chất của quan điểm này nhằm biện hộ cho chế độ chiếm hữu tư bản tư nhân về tư liệu sản xuất. Một số quan điểm của các nhà tư sản khác cho rằng: Chính trị là hoạt động tìm kiếm cánh thức giải quyết mâu thuẫn của con người khi sống chung thành cộng đồng. Đây là cách định nghĩa về chính trị dựa trên cách thức đưa ra các quyết định tập thể của một cộng đồng.
Bất kỳ quốc gia nào cũng bao gồm các công dân, các tổ chức với các lợi ích khác nhau cùng tồn tại. Đôi khi, mục tiêu hoạt động của các cá nhân, của các thể chế này trái ngược nhau và tạo ra sự 8 xung đột. Ở mỗi nhà nước, sẽ có các thể chế, tổ chức có chức năng giải quyết các xung đột này. Chính trị được xem như một phương tiện để giải quyết xung đột.
Các xung đột có thể được giải quyết thông qua quá trình thỏa hiệp, hòa giải và đàm phán, chứ không nhất thiết phải bằng vũ lực, cưỡng bức. Do vậy, người ta gọi chính trị là nghệ thuật của các khả năng. Theo nghĩa này, chính trị là hoạt động tìm kiếm các cách thức dung hòa những lợi ích khác nhau trong cộng đồng bằng cách chia cho các thành viên một phần quyền lực tương ứng với tầm quan trọng của họ đối với sự tồn vong và lợi ích của cộng đồng. Vì mục đích này, trách nhiệm của nhà nước phải đưa ra các khuôn khổ pháp lý để giải quyết xung đột giữa các cá nhân, tổ chức và tạo ra một không khí hợp tác giữa họ.
Nhà nước đóng vai trò như người trọng tài dàn xếp các xung đột xã hội. Ngay cả khi nhà nước đã thực hiện những nhiệm vụ này mà xung đột vẫn tồn tại, thì trách nhiệm của nhà nước là phải tìm ra cách thức hóa giải xung đột và giúp các bên đạt được sự đồng thuận. Tuy nhiên, trên thực tế, nhà nước là nhà nước của một giai cấp nhất định, không có nhà nước chung chung cho mọi giai cấp, nên quan niệm này che đậy tính giai cấp của nhà nước. Chính trị là cách thức các nhóm đưa ra quyết định tập thể.
Theo quan niệm này, bất kỳ tập thể, nhóm nào trong xã hội cũng cần đưa ra các quyết định của nhóm mình. Vậy các quyết định của nhóm đưa ra dựa trên nguyên tắc nào? Đó có thể là phương thức dân chủ trực tiếp - tức tất cả các thành viên trong nhóm tham gia vào quyết định, hoặc dân chủ gián tiếp (dân chủ đại diện) - các thành viên nhóm ủy nhiệm quyền lực của mình cho các đại diện và các đại diện sẽ thay mặt nhóm đưa ra quyết định. Các quyết định tập thể được đưa ra dựa trên nguyên tắc nào cũng là vấn đề quan trọng trong các tổ chức. Thường có hai nguyên tắc được áp dụng: Nguyên tắc đa số và nguyên tắc đồng thuận.
Theo nguyên tắc đa số, khi đứng trước các lựa chọn, phương án được nhiều thành viên tán thành nhất thì phương án đó sẽ trở thành phương án chính thức của nhóm. Trong khi đó, theo nguyên tắc đồng thuận, một quyết định của nhóm được đưa ra khi nó phải được tất cả các thành viên của tập thể đồng ý. Ưu điểm của quan niệm này thể hiện tính dân chủ, song từ quan niệm về chính trị là cách thức các nhóm đưa ra quyết định tập thể, các nhà tư tưởng tư sản đề cao cách thức thành 9 lập nhà nước thông qua quá trình bầu cử nhằm xoa dịu phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động ở các nước tư bản. Chính trị là quyền lực.
Đây là cách hiểu chính trị theo nghĩa rộng. Quyền lực luôn là vấn đề trung tâm của bất kỳ nhà nước nào. Phần phân tích trên đã cho thấy tầm quan trọng của việc đảm bảo sự hợp tác giữa các cá nhân, thể chế. Nó cũng giải quyết các bất đồng và cố gắng đạt được sự đồng thuận.
Nhưng cần lưu ý rằng, quyền lực vẫn là trung tâm của tất cả các hoạt động này. Cách hiểu chính trị là quyền lực không gắn chính trị với một chủ thể, một phạm vi cụ thể nào (các cơ quan quyền lực nhà nước, lĩnh vực công), mà xem chính trị tồn tại trong tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Như vậy, chính trị diễn ra ở mọi cấp độ xã hội, nó tồn tại trong từng gia đình, từng nhóm nhỏ. Về bản chất, quyền lực là khả năng giành được những kết quả mong muốn thông qua bất kỳ phương tiện nào.
Với cách tiếp cận này, các nguồn lực trong xã hội luôn khan hiếm và hữu hạn, trong khi đó khát vọng và nhu cầu của con người là vô hạn. Chính trị chính là cuộc đấu tranh để giành quyền tiếp cận các nguồn lực hữu hạn; và quyền lực là phương tiện để đạt được mục tiêu này. Tóm lại, các tư tưởng và học thuyết nêu trên ít nhiều đã đề cập được những vấn đề cơ bản của chính trị như vấn đề tổ chức nhà nước, các hình thức nhà nước và các chính thể, vấn đề quyền lực nhà nước, thủ lĩnh chính trị. Tuy nhiên, do những giới hạn về lập trường, quan điểm, điều kiện lịch sử - xã hội mà các học thuyết đó ít nhiều còn bộc lộ những quan điểm thô sơ, chất phác, thậm chí là sai lầm về chính trị.
Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về chính trị và bản chất chính trị Trên cơ sở khoa học của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin đã lập luận đúng đắn, triệt để quan niệm về chính trị. Một là, chính trị là lợi ích, quan hệ lợi ích, sản phẩm của đấu tranh giai cấp, trước hết vì lợi ích giai cấp. Chính trị xuất hiện cùng với giai cấp và nhà nước. Sự xuất hiện đó, một mặt là công cụ để giai cấp cầm quyền giữ vị trí thống trị nền sản xuất xã hội; mặt khác, nhằm điều hòa và giải quyết mối quan 10 hệ lợi ích giữa giai cấp đó với các giai cấp, tầng lớp khác.
Hoạt động chính trị chính là hoạt động thực tiễn của các giai cấp, vì lợi ích giai cấp.