Giáo trình Bào chế 2 dùng cho đào tạo trung cấp ngành Dược Trường Trung cấp Bách khoa Bình Dương

Giáo trình Bào chế 2 đào tạo Dược trung cấp Trường Trung cấp Bách khoa Bình Dương cung cấp kỹ thuật bào chế thuốc bột, cốm, viên nén, viên nang và mỡ.

• Trường học: Trường Trung Cấp Bách Khoa Bình Dương
• Chuyên ngành: Dược
• Đề tài: Bào Chế 2
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Địa điểm: Bình Dương

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình Bào chế 2 Dược Bách khoa Bình Dương

Giáo trình Bào chế 2 là học phần trọng tâm trong chương trình đào tạo Dược sĩ trung cấp tại Trường Trung cấp Bách khoa Bình Dương. Tài liệu được biên soạn công phu nhằm trang bị kiến thức bào chế chuyên sâu cho người học. Nội dung giáo trình bao quát từ chương 7 đến chương 14 với hệ thống kiến thức toàn diện. Sinh viên được tiếp cận các dạng thuốc rắn như thuốc bột, thuốc cốm, viên nén, viên bao và viên nang. Bên cạnh đó, tài liệu trình bày kỹ thuật sản xuất các dạng bán rắn và dạng lỏng gồm nhũ tương, hỗn dịch, thuốc mỡ, thuốc đặt. Hệ thống bài học tích hợp chặt chẽ giữa lý thuyết hiện đại và kỹ năng thực hành nghề nghiệp. Mỗi bài giảng phân tích rõ ràng định nghĩa, phân loại, tiêu chuẩn chất lượng và công thức pha chế. Giáo trình còn cập nhật các nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất thuốc theo tiêu chuẩn quốc tế. Sinh viên dễ dàng nắm bắt kiến thức thông qua ví dụ minh họa và sơ đồ trực quan. Nguồn tài liệu này đóng vai trò nền tảng giúp người học tự tin đảm nhận công việc chuyên môn tại các cơ sở y tế và doanh nghiệp sản xuất dược phẩm.

1.1. Mục tiêu đào tạo môn học Bào chế 2

Môn học Bào chế 2 đặt ra mục tiêu rèn luyện năng lực chuyên môn toàn diện cho học viên. Học viên cần trình bày rõ định nghĩa, phân loại và tiêu chuẩn chất lượng của từng dạng thuốc. Tài liệu yêu cầu người học làm chủ kỹ thuật điều chế thuốc bột, thuốc viên, nhũ tương và thuốc mỡ. Học viên phải tính toán chính xác lượng dược chất cùng tá dược trong từng công thức. Giáo trình cũng rèn luyện kỹ năng nhận diện tương kỵ để xử lý an toàn trong pha chế. Sau khóa học, học viên đủ khả năng vận hành máy móc bào chế cơ bản trong phòng thí nghiệm. Tác phong làm việc khoa học, cẩn trọng và chuẩn mực là tiêu chí hàng đầu được đào tạo.

1.2. Cấu trúc chương trình học chuyên ngành Dược

Cấu trúc giáo trình phân chia thành tám chương logic, bắt đầu từ chương 7 đến chương 14. Mỗi chương tập trung vào một nhóm dạng thuốc cụ thể cùng phương pháp sản xuất đặc thù. Học phần khởi đầu với các dạng thuốc phân liều rắn gồm thuốc bột, thuốc cốm và viên nén. Tiếp theo, học viên tiếp cận kỹ thuật sản xuất viên bao, viên nang và các hệ phân tán lỏng. Những bài giảng về thuốc mỡ, thuốc đặt và sol khí cung cấp kiến thức toàn diện về đường dùng thuốc. Hai chương cuối cùng tập trung giải quyết tương kỵ thuốc và quy chuẩn Thực hành tốt sản xuất thuốc. Cấu trúc này giúp người học xây dựng tư duy bào chế từ đơn giản đến phức tạp.

II. Thách thức học giáo trình Bào chế 2 Dược Bách khoa Bình Dương

Học phần Bào chế 2 mang khối lượng kiến thức chuyên ngành rất lớn. Nhiều học viên gặp khó khăn khi tiếp cận các kỹ thuật sản xuất phức tạp. Việc nắm vững quy trình bào chế viên nén, viên bao hay hệ phân tán đòi hỏi khả năng tư duy cao. Người học thường lúng túng trong khâu lựa chọn tá dược phù hợp cho từng hoạt chất. Các tá dược dính, tá dược rã, tá dược trơn có cơ chế tác động khác nhau. Sự sai lệch nhỏ về tỷ lệ có thể làm hỏng toàn bộ mẻ thuốc. Ngoài ra, việc kiểm soát độ ổn định của nhũ tương và hỗn dịch cũng là rào cản lớn. Các hiện tượng tách lớp, lắng cặn hay biến chất hóa học diễn ra thường xuyên nếu kỹ thuật không chuẩn. Trong công đoạn bao viên, lớp bao đường dễ bị nứt, vỡ hoặc không đều màu do tay nghề chưa thuần thục. Bên cạnh đó, các dạng tương kỵ hóa học và vật lý trong đơn thuốc diễn ra rất đa dạng. Việc thiếu kinh nghiệm thực tế khiến người học khó phát hiện nguy cơ tương kỵ trước khi pha chế. Áp lực tuân thủ nguyên tắc GMP cũng tạo ra nhiều thách thức trong thực hành.

2.1. Độ phức tạp trong kỹ thuật điều chế thuốc viên

Sản xuất thuốc viên nén và viên bao đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về thông số kỹ thuật. Kỹ thuật tạo hạt ướt cần kiểm soát độ ẩm chính xác để viên đạt độ cứng tiêu chuẩn. Lực nén không phù hợp sẽ gây ra hiện tượng viên bị bở hoặc nứt mặt. Đối với viên bao, kỹ thuật bao đường đòi hỏi sự khéo léo cao của người pha chế. Lớp bao đường dễ bị nứt nẻ và làm tăng khối lượng viên lên từ 50 đến 100 phần trăm. Quy trình bao phim đòi hỏi sự cân bằng nhiệt độ sấy và tốc độ phun dịch bao. Bất kỳ sai sót nào trong vận hành đều dẫn đến viên dính dính hoặc bong tróc màng mỏng.

2.2. Kiểm soát độ ổn định của hệ phân tán thuốc

Nhũ tương và hỗn dịch là các hệ phân tán dị thể có tính chất nhiệt động học kém bền. Hoạt chất rắn không tan trong chất dẫn luôn có xu hướng lắng xuống đáy bình chứa. Tiểu phần rắn có kích thước lớn hơn 1 micromet dễ tạo bánh cứng khó phân tán lại. Trong nhũ tương, hai pha lỏng không đồng tan rất dễ gặp hiện tượng tách lớp hoặc đảo pha. Việc lựa chọn chất gây thấm hay chất nhũ hóa đòi hỏi căn cứ khoa học chặt chẽ. Nếu sử dụng sai tỷ lệ tween, span hay gôm arabic, cấu trúc phân tán sẽ bị phá vỡ. Học viên cần kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và cường độ khuấy trộn trong suốt quá trình phân tán.

III. Phương pháp học giáo trình Bào chế 2 Dược Bách khoa Bình Dương

Để làm chủ giáo trình Bào chế 2, người học cần áp dụng phương pháp học tập khoa học và có hệ thống. Việc kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý thuyết và rèn luyện thực hành tại phòng thí nghiệm là ưu tiên hàng đầu. Sinh viên cần lập bảng phân loại chi tiết các dạng thuốc cùng đặc tính lý hóa của từng nhóm hoạt chất. Việc phân tích kỹ vai trò của tá dược giúp người học chủ động xây dựng công thức bào chế tối ưu. Trong các buổi thực hành, học viên cần tuân thủ nghiêm ngặt quy trình cân đo, nghiền mịn và phối ngũ. Thao tác kỹ thuật chuẩn xác sẽ đảm bảo chất lượng thành phẩm đạt yêu cầu dược điển. Học viên nên chủ động phân tích các tương kỵ tiềm ẩn trước khi bắt đầu quy trình pha chế theo đơn. Việc nắm vững nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất thuốc tạo tiền đề vững chắc cho tác phong công nghiệp. Người học cũng cần tận dụng mô hình thảo luận nhóm để giải quyết các ca bài tập tình huống thực tế. Cách tiếp cận này giúp ghi nhớ kiến thức lâu dài và nâng cao kỹ năng xử lý lỗi kỹ thuật.

3.1. Rèn luyện kỹ năng thực hành pha chế chuẩn mực

Kỹ năng thực hành đòi hỏi sự chuẩn xác tuyệt đối trong từng thao tác nhỏ. Học viên cần thành thạo kỹ thuật nghiền, tán bột đơn và trộn bột kép theo nguyên tắc đồng lượng. Khi điều chế thuốc viên nén, việc kiểm tra độ ẩm của cốm trước khi dập viên là bắt buộc. Thao tác điều chỉnh lực nén máy dập viên cần thực hiện đúng quy trình hướng dẫn. Đối với nhũ tương, thứ tự hòa tan các chất vào từng pha đóng vai trò quyết định độ phân tán. Người học phải kiểm tra độ mịn của bột và độ đồng nhất của thuốc mỡ bằng kính hiển vi hoặc thiết bị đo. Tinh thần kỷ luật trong phòng thí nghiệm giúp giảm thiểu rủi ro tạp nhiễm và hỏng mẫu.

3.2. Vận dụng nguyên tắc GMP trong pha chế thuốc

Nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất thuốc là cốt lõi đảm bảo an toàn cho sản phẩm. Học viên phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vệ sinh cá nhân và bảo hộ lao động. Thiết bị, dụng cụ và bao bì chứa thuốc cần được khử trùng và làm sạch theo quy chuẩn. Việc ghi chép hồ sơ lô sản xuất phải rõ ràng, trung thực và kịp thời trong từng công đoạn. Mọi sự cố phát sinh hay kết quả kiểm nghiệm bất thường đều phải được báo cáo xử lý ngay. Kiểm soát môi trường sản xuất như độ ẩm và nhiệt độ phòng là yêu cầu bắt buộc. Thói quen tuân thủ GMP từ ghế nhà trường giúp học viên hình thành tư duy chuyên nghiệp khi vào nhà máy.

IV. Ứng dụng thực tế giáo trình Bào chế 2 Dược Bách khoa Bình Dương

Giáo trình Bào chế 2 mang giá trị ứng dụng thực tiễn rất cao đối với ngành Dược hiện nay. Kiến thức học phần là cầu nối then chốt giữa giảng đường và hoạt động công nghiệp dược phẩm. Sinh viên tốt nghiệp từ Trường Trung cấp Bách khoa Bình Dương luôn đáp ứng tốt các yêu cầu tuyển dụng khắt khe. Người học có thể trực tiếp vận hành dây chuyền sản xuất thuốc viên, thuốc bột hay nhũ tương tại các nhà máy đạt chuẩn GMP. Năng lực pha chế thuốc theo đơn tại các khoa dược bệnh viện cũng được đảm bảo vững vàng. Học viên nắm chắc kỹ năng kiểm soát chất lượng, nhận diện tương kỵ và bảo quản dược phẩm đúng quy cách. Hơn nữa, kiến thức về tá dược và tương kỵ giúp Dược sĩ tư vấn sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả cho cộng đồng. Tài liệu còn khơi gợi tinh thần nghiên cứu cải tiến dạng thuốc nhằm nâng cao sinh khả dụng điều trị. Việc làm chủ kiến thức bào chế tạo nền tảng vững chắc cho sự nghiệp phát triển bền vững của Dược sĩ tương lai.

4.1. Cơ hội việc làm tại các nhà máy sản xuất Dược

Thị trường sản xuất dược phẩm luôn có nhu cầu nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Học viên tốt nghiệp có thể làm việc ngay tại các bộ phận sản xuất, đóng gói hoặc kiểm nghiệm. Năng lực làm chủ quy trình dập viên, bao viên và pha chế nhũ tương đem lại ưu thế vượt trội. Các nhà máy dược phẩm đạt tiêu chuẩn GMP luôn đánh giá cao ứng viên am hiểu quy trình sản xuất thực tế. Kỹ năng vận hành thiết bị cơ bản và tuân thủ hồ sơ lô giúp học viên hòa nhập nhanh chóng. Người học có nhiều cơ hội thăng tiến lên các vị trí quản lý chuyền hoặc giám sát kỹ thuật sản xuất trong tương lai.

4.2. Ứng dụng nghiệp vụ pha chế tại nhà thuốc bệnh viện

Tại các cơ sở y tế và bệnh viện, công tác pha chế theo đơn luôn giữ vai trò đặc thù. Dược sĩ cần vận dụng thuần thục kiến thức Bào chế 2 để xử lý các công thức thuốc đặc trị. Khả năng phát hiện và khắc phục tương kỵ giúp ngăn ngừa tai biến điều trị cho người bệnh. Việc tính toán chính xác hàm lượng hoạt chất và tá dược đảm bảo an toàn sinh học tối đa. Ngoài ra, Dược sĩ bệnh viện còn tham gia hướng dẫn người bệnh bảo quản và sử dụng đúng cách các dạng thuốc phức tạp. Sự cẩn trọng và tinh thần trách nhiệm trong bào chế đóng góp trực tiếp vào hiệu quả điều trị chung.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Bào chế 2 là tài liệu học tập lưu hành nội bộ của Trường Trung cấp Bách khoa Bình Dương (thuộc Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Bình Dương), được biên soạn trực tiếp cho chương trình đào tạo hệ Trung cấp ngành Dược. Trong chương trình khung đào tạo chuyên ngành Dược, môn học Bào chế 2 chiếm vị trí nòng cốt, tiếp nối kiến thức nền tảng của môn Bào chế 1 nhằm trang bị kiến thức chuyên sâu về công nghệ bào chế các dạng thuốc rắn, thuốc mềm, thuốc đặt, các hệ phân tán dị thể và quy chế bảo đảm chất lượng trong sản xuất dược phẩm.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) của giáo trình được xác định cụ thể ở từng bài học, bao gồm:

• Trình bày được định nghĩa, thành phần, phân loại, ưu nhược điểm của các dạng bào chế.
• Phân tích và lựa chọn được các nhóm tá dược phù hợp với từng dạng thuốc và đặc tính lý hóa của hoạt chất.
• Trình bày và thực hiện được các quy trình kỹ thuật điều chế thuốc ở quy mô phòng thí nghiệm và quy mô sản xuất công nghiệp.
• Nêu và giải thích được các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng thành phẩm theo quy định của Dược điển Việt Nam và các Dược điển quốc tế.
• Bào chế được các công thức thuốc mẫu cụ thể được quy định trong chương trình thực hành.

Cấu trúc giáo trình gồm 8 chương chính (từ Chương 7 đến Chương 14, tiếp nối các chương của học phần trước), bao gồm 14 bài học (từ Bài 17 đến Bài 30). Cách tiếp cận của tài liệu đi từ lý thuyết định danh, cấu trúc thành phần, phân loại, cơ chế hoạt động, đến quy trình thao tác kỹ thuật và phương pháp đánh giá thành phẩm.

Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp chặt chẽ giữa kỹ thuật bào chế hiện đại (viên nén dập thẳng, viên bao phim polymer, viên nang mềm bằng phương pháp ép) với kỹ thuật bào chế thuốc học cổ truyền phương Đông (thuốc tán, thuốc hoàn mềm, hoàn cứng, cao dược liệu).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình tập trung vào các dạng thuốc và quy trình kỹ thuật cơ bản sau:

• Chương 7: Thuốc bột và thuốc cốm (Bài 17: Thuốc bột - Pulveres; Bài 18: Thuốc cốm - Granulae): Cung cấp định nghĩa, phân loại thuốc bột (đơn, kép, phân liều, không phân liều, phân loại theo kích thước tiểu phân rây tiêu chuẩn DĐVN II), kỹ thuật nghiền - rây, nguyên tắc trộn bột kép đồng lượng, kỹ thuật xử lý chất lỏng và chất độc bảng A, B (pha loãng nồng độ 1% hoặc 10% với lactose và chất màu đỏ carmin). Phần thuốc cốm phân tích quy trình 6 giai đoạn điều chế bằng phương pháp xát qua rây và phương pháp phun sấy, cùng các chỉ tiêu kiểm soát hàm ẩm và độ tan.
• Chương 8: Thuốc viên (Bài 19: Thuốc viên nén - Tablets; Bài 20: Viên bao - Coated Tablets; Bài 21: Thuốc viên tròn): Phân tích 4 nhóm tá dược chính của viên nén (tá dược độn, tá dược dính, tá dược rã, tá dược trơn); 3 phương pháp sản xuất viên nén (tạo hạt ướt, tạo hạt khô/dập kép, dập thẳng); cấu tạo và nguyên lý chu kỳ dập viên của máy tâm sai và máy xoay tròn; các tiêu chuẩn DĐVN III và nhà sản xuất (độ rã, độ đồng đều khối lượng, độ đồng đều hàm lượng, độ hòa tan, độ cứng, độ mài mòn). Phần viên bao trình bày chi tiết quy trình bao phim (chất tạo màng tan dạ dày/ruột, chất hóa dẻo, dung môi) và 5 giai đoạn bao đường (bao bảo vệ, bao lót, bao nhẵn, bao màu, bao bóng). Phần viên tròn (pilulae) phân tích kỹ thuật chia viên (hoàn mềm, hoàn cứng) và phương pháp bồi viên từ nhân cơ bản trong nồi bao.
• Chương 9: Thuốc viên nang (Bài 22: Thuốc viên nang - Capsulae): Trình bày cấu tạo vỏ nang cứng (gelatin, nước 12-16%, titan dioxyd cản quang, oxyd sắt, dẫn xuất paraben) và vỏ nang mềm (gelatin kết hợp chất hóa dẻo glycerin, sorbitol, propylene glycol); quy trình đóng nang cứng; 3 phương pháp điều chế nang mềm (nhúng khuôn, ép trên máy trục quay ngược chiều, phương pháp nhỏ giọt ống đồng tâm vào parafin lạnh).
• Chương 10: Nhũ tương và hỗn dịch thuốc (Bài 23: Nhũ tương - Emulsiones; Bài 24: Hỗn dịch - Suspensiones): Phân tích cấu trúc hệ phân tán vi dị thể (0,1 đến vài chục micromet) của nhũ tương D/N và N/D; các nhóm chất nhũ hóa thân nước và thân dầu; kỹ thuật điều chế bằng phương pháp keo ướt, keo khô và phương pháp đun nóng hai pha. Phần hỗn dịch phân tích hệ phân tán dị thể lỏng chứa hoạt chất rắn không tan (đường kính $\ge 0,1\ \mu\text{m}$), vai trò của chất dẫn và chất gây thấm (gôm Arabic, Tween 80, Lecithin, Span, cholesterol).
• Chương 11 đến Chương 14: Bao gồm Thuốc mỡ (Unguentum), Thuốc đặt (Suppositoria), Thuốc sol khí (Aerosol), Tương kỵ trong pha chế, cùng nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất thuốc (GMP) và Quy trình chung pha chế thuốc theo đơn.

Progression logic của giáo trình phát triển từ hệ phân tán cơ học tiểu phân rắn rời rạc (nghiền, rây bột), chuyển sang kết tụ tạo hạt (thuốc cốm), nén định hình cơ học (viên nén, viên tròn), tạo lớp màng chức năng (viên bao), nạp cấu trúc định liều (viên nang), mở rộng sang các hệ phân tán lỏng dị thể phức tạp (nhũ tương, hỗn dịch) và kết thúc ở các điều kiện quản lý chất lượng thực tế (GMP, tương kỵ).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xác lập hệ thống lý thuyết và nguyên lý cốt lõi:

• Hệ thống phân loại kích thước hạt và cỡ rây: Dựa trên tiêu chuẩn Quốc tế ISO và Dược điển Việt Nam II tập 3 (bột thô 2000/355, nửa thô 710/250, nửa mịn 355/180, mịn 180, rất mịn 125).
• Nguyên tắc phân tán và đồng nhất hóa chất rắn: Nguyên tắc nghiền chất có khối lượng lớn và tỷ trọng lớn trước; nguyên tắc trộn đồng lượng bắt đầu từ dược chất có khối lượng nhỏ nhất; phương pháp bao lót chất độc bảng A, B.
• Cơ chế liên kết và giải phóng dược chất trong thuốc viên: Vai trò trương nở của tá dược rã trong và rã ngoài (tinh bột 5-20%, tinh bột biến tính Eura-tab, Avicel); chức năng điều hòa sự chảy và chống ma sát của tá dược trơn (Aerosil 0,1-0,5%, magnesi stearat 1%, bột talc 1-3%).
• Lý thuyết màng bao polymer theo pH: Phân loại polymer tan trong dạ dày (HPMC, HPC, HEC, Eudragit E) và polymer kháng dịch vị tan trong ruột (PVAP rã ở pH 5; Eudragit L100 rã ở pH $\ge 6$; Eudragit S100 rã ở pH $\ge 7$).
• Lý thuyết nhũ hóa và phân tán dị thể: Cân bằng pha dầu - pha nước; cơ chế hoạt động của chất diện hoạt và polyme thân nước/thân dầu trong việc hình thành sức căng bề mặt và độ bền pha.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Cân, đong, nghiền, rây bột thuốc; thao tác cối chày trộn bột đồng lượng; nấu hồ tinh bột 5-15%; nhào khối ẩm và xát hạt qua rây (1,5 - 2 mm); vận hành máy dập viên tâm sai (chu kỳ nạp liệu, dập nén, giải nén); kỹ thuật quét dịch bao đường và tưới dịch bao phim; kỹ thuật chia thỏi đũa và vê viên tròn bằng bàn chia viên.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Nhận diện dạng tương kỵ; xác định phương pháp dập viên thích hợp (hạt ướt, hạt khô dập kép hay dập thẳng) dựa trên tính bền nhiệt ẩm của hoạt chất; phân tích nguyên nhân sai hỏng màng bao đường (loang màu do dùng siro màu tan, nứt vỡ do đường nghịch chuyển).
• Năng lực thực hành tiêu chuẩn (Practical competencies): Đánh giá tiêu chuẩn cảm quan; kiểm tra độ ẩm bằng tủ sấy; xác định thời gian rã trên thiết bị tiêu chuẩn (Erweka); đo độ mài mòn bề mặt viên ($\le 3%$ với viên thường, $\le 0,5%$ với viên bao); kiểm tra độ đồng đều khối lượng theo bảng giới hạn phần trăm sai số của Dược điển Việt Nam.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được cấu trúc phục vụ phương pháp giảng dạy tích hợp giữa lý thuyết nguyên lý và thực hành quy trình thao tác chuẩn (Standard Operating Procedure - SOP). Mỗi đơn vị bài học bắt đầu bằng hệ thống mục tiêu học tập rõ ràng và kết thúc bằng bộ câu hỏi tự lượng giá, tạo thành chu trình học tập khép kín.

Phương pháp sư phạm của tài liệu gắn chặt với việc phân tích công thức thực nghiệm. Các bài học đều đưa vào các công thức phối hợp điển hình để người học phân tích vai trò từng cấu phần:

• Phân tích công thức thuốc bột phối hợp: Bột Oresol (Natri clorid, Natri citrat, Kali clorid, Glucose khan); Bột lưu huỳnh dùng ngoài trị mẫn ngứa (Lưu huỳnh kết tủa, Kẽm oxid, Dầu parafin, Magnesi carbonat, Talc); Bột nồng độ Strychnin sulfat 1% pha loãng với lactose và đỏ carmin.
• Phân tích kỹ thuật thuốc cốm: Cốm Phytin dùng siro đơn làm tá dược dính; Cốm nghệ kết hợp mai mực, cam thảo, tiểu hồi với cao nghệ và mật ong.
• Phân tích phương pháp dập viên nén: Viên nén Paracetamol 325mg (bào chế theo phương pháp tạo hạt ướt); Viên nén Aspirin 325mg (bào chế theo phương pháp tạo hạt khô nhằm tránh thủy phân bởi nhiệt và ẩm); Viên nén Vitamin B1 10mg (phương pháp tạo hạt từng phần phối hợp phẩm màu xanh Patent V và acid tartric); Viên nén Natri hydrocarbonat 500mg (bào chế theo phương pháp dập thẳng với tinh bột biến tính).
• Phân tích phương pháp viên hoàn: Viên hoàn terpin - codein (chia viên với nhựa thông); Hoàn lục vị (chia viên mật luyện với thục địa giã nhuyễn); Hoàn điều kinh (bồi viên từ nhân bột thuốc với tá dược dính là cao lỏng ích mẫu, ngải cứu 1:1).
• Phân tích hệ nhũ tương: Nhũ dịch dầu thầu dầu (kỹ thuật keo khô phối hợp gôm Arabic và tinh dầu bạc hà); Nhũ dịch hạt bí ngô (nhũ tương thiên nhiên).

Công tác đánh giá (Assessment methods) được thiết lập thông qua 3 dạng bài tập tự lượng giá ở cuối mỗi bài:

1. Câu hỏi trả lời ngắn: Đòi hỏi ghi nhớ chính xác các định nghĩa, phân loại, giai đoạn kỹ thuật hoặc thành phần tá dược.
2. Câu hỏi đúng/sai: Kiểm tra độ hiểu sâu về các nguyên tắc vật lý, hóa học, dược lý học (ví dụ: mối quan hệ giữa sinh khả dụng của thuốc bột so với thuốc viên, vai trò của Avicel, ảnh hưởng của đường nghịch chuyển).
3. Câu hỏi trắc nghiệm một lựa chọn đúng nhất: Đánh giá khả năng phân loại và ra quyết định kỹ thuật (tỷ lệ tá dược trơn, nhiệt độ sấy, giới hạn thời gian rã theo Dược điển).

Về phương pháp tự học, giáo trình định hướng người học nghiên cứu theo từng bước công nghệ, tự tóm tắt sơ đồ khối của quy trình điều chế (ví dụ: sơ đồ 6 giai đoạn tạo hạt ướt, sơ đồ 5 giai đoạn bao đường), sau đó đối chiếu quy chuẩn kỹ thuật với các bảng tiêu chuẩn Dược điển được tích hợp sẵn trong bài.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình tích hợp hệ thống quy chuẩn kỹ thuật từ nhiều hệ thống Dược điển:

• Cập nhật quy cách cỡ rây theo tiêu chuẩn Quốc tế ISO và quy định của Dược điển Việt Nam II.
• Áp dụng quy chuẩn kỹ thuật về thời gian rã, độ đồng đều khối lượng, độ đồng đều hàm lượng và độ hòa tan theo Dược điển Việt Nam III: viên nén không bao rã trong vòng 15 phút, viên bao đường rã trong vòng 60 phút, viên bao phim bảo vệ rã trong vòng 30 phút, viên bao tan trong ruột kháng dịch vị HCl 0,1N trong 2 giờ và rã trong đệm phosphat pH 6,8 trong vòng 60 phút, viên sủi bọt rã trong vòng 5 phút, viên phân tán rã trong 3 phút.
• Đưa vào quy định độ hòa tan của Dược điển Mỹ (USP) (giải phóng không nhỏ hơn 80% hoạt chất sau 45 phút) để đối chiếu với tiêu chuẩn DĐVN III (không ít hơn 70% sau 60 phút).
• Trích dẫn tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng cốm sủi bọt theo Dược điển Anh (BP 1998) về điều kiện rã trong 200ml nước ở $15-25^\circ\text{C}$.

Giáo trình phản ánh các xu hướng công nghệ bào chế hiện đại:

• Công nghệ bao màng mỏng: Thay thế dần phương pháp bao đường thủ công bằng kỹ thuật bao phim sử dụng các dẫn xuất cellulose (HPMC, HPC, MC) và hệ polymer tổng hợp nhóm Eudragit.
• Kỹ thuật dập thẳng: Giới thiệu các tá dược dập thẳng tiên tiến như Avicel (cellulose vi tinh thể), lactose phun sấy, tinh bột biến tính giúp tối ưu hóa dây chuyền, loại bỏ giai đoạn sấy ẩm gây tiêu tốn năng lượng và dễ hỏng hoạt chất.
• Các dạng thuốc giải phóng biến đổi: Đưa vào khái niệm và ký hiệu viên nén, viên nang tác dụng kéo dài (LP, LA, SR), kiểm soát tốc độ giải phóng thông qua màng bao polymer hoặc hệ vi hạt (pellet).
• Công nghệ đóng nang mềm tự động: Phân tích nguyên lý sản xuất viên nang mềm quy mô lớn bằng máy ép hai trục quay ngược chiều và cơ chế nhỏ giọt hai ống đồng tâm.

Về tính ứng dụng thực tiễn, giáo trình xây dựng cầu nối chặt chẽ với hoạt động công nghiệp thông qua Chương 14 với bài giảng về Nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất thuốc (GMP) và Quy trình chung pha chế thuốc theo đơn, phản ánh đúng thực tế vận hành tại các xưởng sản xuất dược phẩm và khoa dược bệnh viện.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng và mục đích cụ thể:

• Học sinh/Sinh viên hệ Trung cấp Dược: Đây là đối tượng thụ hưởng trực tiếp của giáo trình tại Trường Trung cấp Bách khoa Bình Dương. Sinh viên học môn Bào chế 2 trong giai đoạn chuyên ngành (thường vào năm thứ hai của chương trình đào tạo trung cấp).
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần cơ sở bao gồm Hóa học đại cương - vô cơ, Hóa hữu cơ, Sinh lý học, Thực vật dược, Dược liệu học, Hóa dược và học phần Bào chế 1 (bao gồm lý thuyết dung dịch, chiết xuất và các dạng thuốc lỏng cơ bản).
• Giảng viên chuyên ngành Bào chế - Công nghệ Dược phẩm: Sử dụng giáo trình làm khung bài giảng lý thuyết chuẩn, làm căn cứ xây dựng bảng kiểm kỹ năng (checklist) cho các bài thực hành trong phòng thí nghiệm bộ môn và làm ngân hàng câu hỏi lượng giá định kỳ.
• Kỹ thuật viên, Dược sĩ trung học tại cơ sở: Tài liệu có giá trị tham khảo tra cứu quy trình đối với nhân sự phụ trách kỹ thuật pha chế theo đơn tại trạm y tế, khoa dược bệnh viện, cũng như các kỹ thuật viên vận hành sản xuất tại các xí nghiệp dược phẩm, xưởng sản xuất đông dược (đặc biệt trong các công đoạn chia viên hoàn, bao viên, dập viên, xát hạt).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho học sinh/sinh viên theo học hệ Trung cấp ngành Dược. Đồng thời, giáo trình cũng là tài liệu tham khảo cho các kỹ thuật viên pha chế thuốc theo đơn và nhân viên kỹ thuật vận hành dây chuyền sản xuất dược phẩm quy mô vừa và nhỏ.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần nắm vững kiến thức từ các môn học tiên quyết bao gồm: Kỹ thuật Bào chế 1, Hóa dược, Dược liệu học, Pháp chế dược và các thao tác cơ bản trong phòng thí nghiệm (cân, đong, tính toán nồng độ hóa chất).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu bào chế khác?

Giáo trình tập hợp song song cả kỹ thuật bào chế quy ước phương Tây (viên nén, bao phim, viên nang, nhũ tương) lẫn kỹ thuật chế biến thuốc học cổ truyền phương Đông (thuốc bột tán, viên hoàn mềm, hoàn cứng, bồi viên bằng cao lỏng). Thêm vào đó, giáo trình cung cấp tỷ lệ định lượng chi tiết cho từng công thức thuốc cụ thể thay vì chỉ nêu lý thuyết chung.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo quy trình:

1. Đọc kỹ mục tiêu học tập ở đầu mỗi bài.
2. Tóm tắt các định nghĩa và vẽ sơ đồ quy trình công nghệ (flowchart) của từng dạng thuốc.
3. Phân tích chức năng của từng chất trong các công thức thí dụ thực nghiệm.
4. Trả lời toàn bộ các câu hỏi tự lượng giá (trả lời ngắn, đúng/sai, trắc nghiệm) ở cuối bài để tự đánh giá mức độ tiếp thu.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Đi kèm với mỗi bài học là hệ thống câu hỏi tự lượng giá có sẵn đáp án/định hướng trả lời, các bảng tra cứu cỡ rây tiêu chuẩn ISO, bảng độ lệch giới hạn khối lượng theo Dược điển Việt Nam và các công thức điều chế mẫu dùng trực tiếp cho các buổi thực tập tại xưởng trường.

---

Kết luận

Giáo trình Bào chế 2 của Trường Trung cấp Bách khoa Bình Dương là tài liệu chuyên môn mang tính hệ thống và ứng dụng cao cho bậc đào tạo trung cấp Dược. Giá trị cốt lõi của giáo trình thể hiện ở sự cân bằng giữa lý thuyết bào chế nền tảng, quy chuẩn kiểm nghiệm Dược điển nghiêm ngặt và tính thực chứng thông qua các công thức sản phẩm cụ thể.

Lộ trình học tập được thiết kế tối ưu hóa theo tiến trình logic: từ phân tích cơ lý hạt, kỹ thuật nén - bao - đóng vỏ, xử lý hệ phân tán dị thể cho đến kiểm soát quy trình GMP và tương kỵ pha chế. Để đạt kết quả đào tạo cao nhất, giáo trình cần được kết hợp chặt chẽ với các buổi học thực hành tại xưởng bộ môn, đối chiếu thường xuyên với các văn bản Dược điển Việt Nam hiện hành và các tiêu chuẩn kiểm nghiệm của Bộ Y tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

SỞ LAO ĐỘNG – THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG TRUNG CẤP BÁCH KHOA BÌNH DƯƠNG Địa chỉ: Số 89 Đại lộ Độc Lập, khu phố Thống Nhất 2, phường Dĩ An, thành phố Dĩ An, tỉnh Bình Dương.com Website: bdp.vn GIÁO TRÌNH BÀO CHẾ 2 Dùng cho đào tạo: Trung cấp Ngành: DƯỢC LƯU HÀNH NỘI BỘ Trang 1 MỤC LỤC    CHƯƠNG 7: THUỐC BỘT VÀ THUỐC CỐM. 1 BÀI 17: THUỐC BỘT(Pulveres). 1 BÀI 18: THUỐC CỐM (GRANULAE). 9 CHƯƠNG 8: THUỐC VIÊN.

12 BÀI 19: THUỐC VIÊN NÉN(Tablets). 12 BÀI 20: VIÊN BAO(Coated Tablets). 24 BÀI 21: THUỐC VIÊN TRÒN. 30 CHƯƠNG 9: THUỐC VIÊN NANG.

37 BÀI 22: THUỐC VIÊN NANG(Capsulae). 37 CHƯƠNG 10: NHŨ TƯƠNG VÀ HỖN DỊCH THUỐC. 42 BÀI 23: NHŨ TƯƠNG (Emulsiones). 42 BÀI 24: HỖN DỊCH (SUSPENSIONES).

48 CHƯƠNG 11: THUỐC MỠ - THUỐC ĐẶT. 55 BÀI 25: THUỐC MỠ (UNGUENTUM). 55 BÀI 26:THUỐC ĐẶT (Suppositoria). 62 CHƯƠNG 12: CÁC DẠNG THUỐC KHÁC.

70 BÀI 27: THUỐC SOL KHÍ (Aerosol). 70 CHƯƠNG 13: TƯƠNG KỴ TRONG PHA CHẾ. 73 BÀI 28: TƯƠNG KỴ TRONG PHA CHẾ. 73 CHƯƠNG 14: GMP – THỰC HÀNH TỐT SẢN XUẤT THUỐC.

79 BÀI 29: QUY TRÌNH CHUNG PHA CHẾ THUỐC THEO ĐƠN. 79 BÀI 30: NGUYÊN TẮC “THỰC HÀNH TỐT SẢN XUẤT THUỐC ’’. 81 Trang 2 CHƯƠNG 7: THUỐC BỘT VÀ THUỐC CỐM BÀI 17 THUỐC BỘT(Pulveres) MỤC TIÊU 1. Trình bày được định nghĩa, phân loại, ưu nhược điểm của thuốc bột 2.

Kể được 4 tiêu chuẩn chất lượng của thuốc bột 3. Trình bày được kỹ thuật bào chế thuốc bột 4. Kể được 3 cách phân liều thuốc bột 5. Bào chế được một số thuốc bột trong chương trình NỘI DUNG 1.

Định nghĩa Thuốc bột là dạng thuốc rắn, gồm các hạt nhỏ, khô tơi, có độ mịn xác định để uống hoặc dùng ngòai, chứa một hay nhiều hoạt chất. Ngoài hoạt chất, trong thuốc bột còn có thêm các tá dược như chất điều hương, chất màu, tá dược độn, tá dược hút, tá dược bao. Trong y học cổ truyền, thuốc bột được gọi là “thuốc tán”. Phân loại Có nhiều cách phân loại thuốc bột 2.

Dựa vào thành phần Thuốc bột đơn: Trong thành phần chỉ có một dược chất Thí dụ:  Bột natri bicarbonat  Magiesulfat (gói)  Sorbitol (gói) Thuốc bột kép: Trong thành phần có hai dược chất trở lên. Thí dụ: Bột oresol, bột lưu huỳnh dùng ngoài. Dựa vào cách phân liều, đóng gói Thuốc bột phân liều: sau khi bào chế xong, được chia sẵn thành liều 1 lần dùng để cấp phát cho người dùng. Thí dụ: Sorbitol, Smecta.

Thuốc bột phân liều thường dùng để uống. Có 2 cách kê đơn thuốc bột phân liều pha chế theo đơn.  Ghi tổng lượng dược chất cần lấy và số liều phải chia. Thí dụ: Rp Natri hydrocarbonat 20 g o M.

NX (Trộn, làm thành thuốc bột, chia thành 10 phần bằng nhau)  Ghi liều dùng của dược chất và số liều phải điều chế. Thí dụ: Rp Natri hydrocarbonat 2g M.d NoX (Trộn, làm thành thuốc bột, cho liều như thế: 10 liều) Cả 2 cách kê đơn đều có nội dung bào chế như nhau. Thuốc bột không phân liều: sau khi bào chế xong, được đóng gói toàn bộ lượng thuốc bột vào một bao bì thích hợp rồi cấp phát để bệnh nhân tự chia liều khi sử dụng theo chỉ dẫn của thấy thuốc. Thuốc bột không phân liều thường là bột dùng ngoài và cũng có thể để uống được đựng trong các lọ rộng miệng để người bệnh tiện dùng.

Trang 3 Ví dụ: Phấn trị rôm sẩy, Bột sulfar (chứa sulfanilamid) Đối với thuốc bột không phân liều điều chế theo đơn thì trong đơn không chỉ định phân liều mà thường ghi hướng dẫn cách dùng để người bệnh tự sử dụng. Thí dụ: Rp Acid boric 50 g M. Hòa 1 thìa café bột vào 1 chiếc cốc nước đun sôi để nguội, súc miệng nhiều lần trong ngày. Dựa vào kích thước tiểu phân: DĐVNII, chia thành 5 loại: - Bột thô (2000/355):là bột mà tất cả các tiểu phân qua được rây số 2000 và nhiều nhất là 40% qua rây số 355.

- Bột nửa thô (710/250): tất cả các tiểu phân qua được rây 710 và nhiều nhất 40% qua được rây số 250. - Bột nửa mịn (355/180): tất cả các tiểu phân qua được rây 355 và nhiều nhất 40% qua được rây số 180. - Bột mịn (180): tất cả các tiểu phân qua được rây 180 - Bột rất mịn (125): tất cả các tiểu phân qua được rây 125. Dựa theo cách dùng - Thuốc bột để uống: là loại thuốc bột thường gặp nhất và thường được phân liều dùng.

- Thuốc bột để dùng ngoài: thường phải là bột mịn hoặc rất mịn để tránh tạo cảm giác khó chịu khi thoa lên da. - Thuốc bột để pha thuốc tiêm. - Thuốc bột dùng trên niêm mạc (để hít, phun mù) 3. Ưu nhược điểm 3.

Ưu điểm - Bào chế đơn giản, dễ đóng gói và vận chuyển. - Tương đối ổn định trong quá trình bảo quản, tuổi thọ kéo dài. - Có tính sinh khả dụng cao hơn các dạng thuốc rắn khác. - Tiện cho các kỹ thuật bào chế các dạng thuốc khác (viên, cốm, dung dịch) 3.

Nhược điểm - Khó uống (đối với các dược chất có mùi vị khó chịu và gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa). - Khó bảo quản (dễ hút ẩm) 4. Kỹ thuật điều chế bột thuốc: Kỹ thuật Nghiền - Rây Bột thuốc là nguyên liệu để điều chế một số dạng thuốc như bột dược liệu để chiết xuất; thuốc bột; thuốc cốm; thuốc viên… Điều chế bột thuốc gồm 2 giai đoạn: nghiền và rây 4.1 Nghiền bột: Nguyên liệu để bào chế bột thuốc rất phong phú, có thể có nguồn gốc hóa chất, thảo mộc hay động vật. Trước khi nghiền nguyên liệu cần được làm khô bằng các phương pháp thích hợp.

Phương tiện để nghiền nguyên liệu hay phân chia nguyên liệu thành bột rất phong phú. Trong bào chế nhỏ dùng các loại sau: - Các loại cối: bằng sứ, thủy tinh, đá mã não, cối sắt, cối đồng Trang 4 - Thuyền tán được đúc bằng gang, thường dùng trong y học cổ truyền để nghiền dược liệu thảo mộc, khoáng vật. Trong sản xuất lớn dùng các loại máy xay (như máy xay mâm, máy xay búa, máy xay trục), máy nghiền bi Ngoài ra còn dùng các phương pháp đặc biệt để điều chế bột thuốc như phương pháp thăng hoa, phương pháp phun sương.2 Rây Rây là biện pháp để lựa chọn các bột thuốc có kích thước mong muốn và đảm bảo độ đồng nhất của bột. Dụng cụ dùng gọi là rây.

Rây gồm các bộ phận: lưới rây, thân rây, đáy rây và nắp rây. Quan trọng nhất lưới rây. Lưới rây được làm bằng sợi kim lọai hoặc sợi vải tổng hợp. Tùy theo đường kính mắt rây hoặc cạnh mắt rây mà có cỡ rây khác nhau.

ĐĐVN II qui định cỡ rây theo tổ chức tiêu chuẩn quốc tế (ISO). Bảng: Cỡ rây (kim loại) Số rây (mcm) Cỡ mắt rây (mm) Đường kính sợi rây 2000 2,000 0,900 500 0,500 0,315 250 0,250 0,160 125 0,125 0,090 90 0,090 0,063 75 0,075 0,050 45 0,045 0,032 5. Kỹ thuật bào chế thuốc bột 5.1 Thuốc bột đơn: Nghiền và rây bột đơn như phần điều chế bột thuốc rồi đóng gói theo yêu cầu của công thức hoặc đơn thuốc.2 Thuốc bột kép: Điều chế thuốc bột kép gồm 2 giai đoạn: nghiền bột đơn và trộn bột kép - Nghiền bột đơn: nghiền các thành phần trong công thức bột kép theo nguyên tắc khi trộn với nhau chúng phải đảm bảo sự phân tán đồng nhất của hỗn hợp bột. Cụ thể là:  Về khối lượng: Dược chất có khối lượng lớn thì nghiền trước, sau đó xúc ra khỏi cối rồi nghiền tiếp dược chất có khối lượng ít hơn.

Như vậy chất có khối lượng nhỏ nhất để lại cối rồi bắt đầu trộn bột kép.  Về tỷ trọng: Dược chất có tỷ trọng lớn cần phải được nghiền mịn hơn để giãm bớt khối lượng của từng tiểu phận, làm cho bột kép dễ trộn thành khối đồng nhất tránh phân lớp. - Trộn bột kép:  Để đảm bảo yêu cầu đồng nhất của bột kép, cần tiến hành trộn theo nguyên tắc trộn đồng lượng: Bắt đầu từ bột có khối lượng nhỏ nhất rồi thêm dần bột có khối lượng lớn hơn, mỗi lần thêm một lượng tương đương với lượng đã có trong cối. Riêng đối với các bột nhẹ, người ta trộn sau cùng để tánh bay bụi gây bẩn và hư hao dược chất.

 Trong sản xuất lô mẽ lớn (trộn trong các máy trên) cần xác định thời gian trộn để đảm bảo độ đồng nhất của bột kép.  Thuốc bột có chứa dược chất độc A,B (thông thường chất độc A .B có khối lượng nhỏ), để tránh hao hụt người ta phải lót 1 khối lượng thuốc khác. DĐVN I qui định, đối với chất độc bảng A, bảng B nếu lượng trong đơn nhỏ hơn 50mg thì phải dùng bột đã pha loãng (bột nồng độ). Thông thường với dược chất độc liều dùng ở hàng miligam người ta dùng bột pha loãng 1%, chất độc dùng ở liều hàng centigam, Trang 5 dùng bột pha loãng 10%.

Tá dược pha loãng thường dùng là lactose. Để kiểm tra sự đồng nhất của khối thuốc bột, người ta cho thêm vào thành phần bột pha loãng 0,25% - 1% chất màu (thường dùng đỏ carmin) khi pha chế, chất màu được nghiền cùng với dược chất độc.  Trường hợp có chất lỏng (tinh dầu, dầu khoáng, glycerin, cồn thuốc, cao lỏng) trong công thức thuốc bột thì lượng chất lỏng không được vượt quá 10% so với lượng chất rắn để không làm ảnh hưởng đến thể chất khô, tơi của thuốc bột. Khi phối hợp cần cho từng giọt vào đầu chày rồi trộn đều.

Nếu lượng chất lỏng nhiều phải thêm bột trơ có khả năng hút và phải chú thích lượng bột trơ đã thêm vào. Nếu chất lỏng là tinh dầu phải cho vào sau cùng để tránh bay hơi. Thuốc bột có kháng sinh thì dược chất cùng tham gia kháng sinh phải khô, không hút ẩm và được điều chế, đóng gói trong điều kiện vô khuẩn. Đóng gói & bảo quản 6.

Đối với thuốc bột không phân liều Có thể đóng gói trong: Lọ rộng miệng Túi polyetylen hàn kín. Lọ 2 nắp, nắp trong có đục lỗ (lọ phấn rôm). Đối với thuốc bột phân liều Được phân liều theo 3 cách: - Ước lượng bằng mắt:  Độ chính xác không cao lắm  Áp dụng đối với thuốc bột được bào chế ở qui mô nhỏ, pha theo đơn, không chứa dược chất độc.  Tiến hành: - Cân 1 liều thuốc mẫu rồi dựa vào liều mẫu chia số bột còn lại thành các phần bằng nhau giống với liều mẫu.

- Chia xong, cân kiểm tra lại 1 vài liều bất kỳ. - Dựa theo thể tích:  Dùng các dụng cụ để đong: thìa, lọ nhỏ, chén ….